دانلود بررسی تطبیقی احکام زندان و زندانی در حقوق و مذاهب اسلامی

بررسی تطبیقی احکام زندان و زندانی در حقوق و مذاهب اسلامی

این پژوهش به «بررسی تطبیقی احکام زندان و زندانی در حقوق و مذاهب اسلامی» می پردازد زندان مقوله ای است که با جرم و بزه و انحراف (از قوانین و عرفیات و اخلاقیات) در جامعه مرتبط می باشد در طول تاریخ انسان همواره کسانی بوده اند که برخلاف قوانین و مقررات جامعه حرکت کرده اند و سیستم های حکومتی جوامع نیز برای جلوگیری از به انحراف کشیده شدن جامعه و حمایت از

دسته بندی	معارف اسلامی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	528 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	104

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول – کلیات و تعاریف

مقدمه................................................................................................. 2

1-1 بیان مسئله..................................................................................... 4

1-2 هدف های تحقیق.............................................................................. 4

1-3اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش انتخاب آن............................................. 4

1-4 سوالات و فرضیه های تحقیق.............................................................. 5

1-4-1 سوالات تحقیق............................................................................. 5

1-4-2 فرضیه های تحقیق........................................................................ 5

1-5 روش تحقیق................................................................................... 6

1-6 قلمرو تحقیق................................................................................... 7

1-7 محدودیت ها و مشکلات تحقیق............................................................ 7

1-8 تعریف مفاهیم.................................................................................. 7

1-8-1 عناوین مرتبط به واژه زندان............................................................ 12

*فصل دوم - تاریخچه، طبقه بندی، انواع و مشروعیت زندان

2-1 تاریخچه زندان در اسلام و ایران.................................................... ........................................................ 16

2-1-1 تاریخچه زندان در اسلام.................................................................. 16 2-1-2 تاریخچه زندان در ایران......................................................................................................... 21

2-2 طبقه بندی زندانیان بر حسب عناوین مختلف............................................. 23

2-2-1 جایگاه بحث طبقه بندی زندانیان در اسلام.............................................. 23

2-2-2 جایگاه بحث طبقه بندی در حقوق ایران................................................. 24

2-2-2-1 عناوین طبقه بندی در حقوق ایران................................................... 25

2-2-2-2 مصوب سازمان ملل در مورد طبقه بندی زندانیان................................. 30

2-2-2-3 نظر فقها و دانشمندان اسلامی در خصوص بحث طبقه بندی..................... 31

2-3 انواع و مدت حبس............................................................................ 22

2-3-1 انواع حبس در حکومت امام علی (ع).................................................. 23

2-3-2 انواع حبس از نظر فقهای اسلامی....................................................... 33

2-3-3 انواع حبس از لحاظ مدت آن............................................................. 34

2-3-4 مدت حبس از نظر مذاهب چهارگانه.................................................... 34

2-3-5 انواع حبس از نظر کیفیت محافظت و مراقبت از محبوسین........................ 35

2-3-6 انواع حبس از نظر اهداف آن............................................................ 35

2-3-7 تقسیم بندی زندان از نظر انگیزه های حبس........................................... 38

2-3-8 انواع زندان ها در آیین نامه ها و مقررات زندان های ایران........................ 39

2-3-9 انواع زندان ها در قرن حاضر........................................................... 39

2-4 مشروعیت حبس در اسلام، حقوق در منابع فقه .......................................... 40

2-4-1 مبانی فقهی حبس........................................................................... 40

2-4-2 مشروعیت زندان از دیدگاه احادیث و روایت................................... ....... 42

2-4-3 مشروعیت حبس در اسلام و قوانین موضوعه......................................... 42

2-4-4 مشروعیت زندان در قرآن کریم.......................................................... 44

2-4-4-1 آیه اول.................................................................................... 44

2-4-4-2 آیه دوم.................................................................................... 47

2-4-4-3 آیه سوم................................................................................... 55

2-4-4-4 آیه چهارم................................................................................. 58

2-4-5 مشروعیت زندان از دیدگاه سنت......................................................... 60

2-4-7 مشروعیت زندان از نظر اجماع......................................................... 63

2-4-6 مشروعیت زندان از نظر عقل........................................................... 64

2-5 امام علی (ع) موسس زندان های اصلاحی................................................ 66

2-5-1 مراحل اصلاح و تربیت مجرمین از دیدگاه امام علی (ع)........................... 66

2-5-2 زندان در حکومت امام علی (ع)......................................................... 67

فصل سوم : جایگاه زندان و زندانی

3-1 جایگاه زندان در اسلام....................................................................... 73

3-1-1 راه هایی که برای تقلیل زندانی در اسلام پیش بینی شده است..................... 74

3-2 فلسفه وجود زندان........................................................................... 75

3-3 اهداف مجازات زندان در اسلام............................................................. 77

3-3-1 هدف شریعت از اجرای قوانین بشری.................................................. 79

3-3-2 اصول حاکم بر مجازات های اسلامی................................................... 79

3-3-3 دیدگاه اسلام و کیفر حبس............................................................... 80

3-3-4 جایگاه زندان در جایگاه های اسلامی.................................................. 81

3-3-4-1 زمان اجرای مجازات ها............................................................... 82

3-3-4-2 نمونه هایی از زندان های اسلامی.................................................. 83

3-4 جایگاه های زندان در حقوق................................................................ 84

3-4-1 اهداف مجازات زندان در حقوق ایران.................................................. 86

3-4-2 اهداف کلی مجازات........................................................................ 87

3-2 تاثیر محیط زندان بر زندانی................................................................. 88

3-2-1 عوامل ایجاد تکرار جرم در زندان یا همان اثر منفی زندان......................... 89

3-2-2 آسیب پذیری حبس........................................................................ 91

3-2-3 ضرر و زیان های زندان.................................................................. 91

3-3 روش های مختلف اصلاح و تربیت مجرمان.............................................. 95

3-3-1 جایگاه حبس در اسلام.................................................................... 97

3-3-2 اهداف اصلاح و تربیت در اسلام........................................................ 98

3-3-3 روش های اصلاح و تربیت زندانیان.................................................... 100

3-4 کارکردها و پیامدهای زندان................................................................. 104

3-4-1 کارکردهای زندان.......................................................................... 104

3-4-2 پیامدهای زندان............................................................................ 105

3-4-3 محاسن و معایب حبس.................................................................... 107

3-5 دیدگاه موافقان و مخالفان کبفر حبس...................................................... 108

3-5-1 دیدگاه موافقان کیفر حبس............................................................... 108

3-5-2 دیدگاه مخالفان کیفر حبس................................................................ 109

3-6 جایگزین های حبس.......................................................................... 111

3-6-1 مجازات زندان و جایگزین آن............................................................ 112

فصل چهارم : احکام موارد زندان

4-1 احکام زندان در اسلام و حقوق............................................................. 117

4-1-1 حکم زندان در اسلام...................................................................... 117

4-1-1-1 تعزیر از دیدگاه لغویان و فقیهان(مذاهب اسلامی)................................ 118

4-1-1-2 فرق میان حد و تعزیر................................................................. 119

4-1-2 تشویق و تنبیه زندانیان.................................................................. 121

4-1-3 صلاحیت مراجع صدور حکم............................................................ 123

4-1-4 حکم زندان و اجرای حد در حرم........................................................ 125

4-1-5 نمونه هایی از احکام زندانیان........................................................... 126

4-2 حبس مدیون و متهم از دیدگاه فقه ، مذاهب اسلامی و قوانین موضوعه........... 128

4-2-1 حبس مدیون از دیدگاه فقه............................................................... 128

4-2-2 حبس مدیون در مذاهب اسلامی......................................................... 129

4-2-3 حبس مدیون از دیدگاه قوانین موضوعه.............................................. 134

4-2-4 حبس متهم.................................................................................. 135

4-2-4-1 متهم به دزدی.......................................................................... 136

4-2-4-2 حبس متهم به دزدی تا حضور شهود.............................................. 137

4-2-4-3 حبس متهم تا تعدیل شهود........................................................... 137

4-2-4-4 حبس متهم مدعی مال................................................................. 138

4-3 موارد و موجبات زندان بر اسلام........................................................... 138

4-3-1 زندان در جرایم ضد امنیتی.............................................................. 138

4-3-1-1 حبس باغی.............................................................................. 138

4-2-1-2 حبس راهزنان.......................................................................... 139

4-3-1-3 حبس اسیر.............................................................................. 139

4-3-2 زندان در جرایم ضد نفس................................................................ 140

4-3-2-1 متهم به قتل............................................................................. 140

4-3-1-2 کسی که فردی را نگه دارد تا او را به قتل برساند............................... 141

4-3-2-3 آمر به قتل............................................................................... 142

4-3-2-4 حبس قاتل به فرمان مولا............................................................. 142

4-3-2-5 فرد یا فردی که قاتل را از دست اولیاء مقتول فرار دهد......................... 143

4-3-2-6 حبس کسی که برده اش را بل عذاب و شکنجه بکشد........................... 143

4-3-2-7 حبس قاتل تا تکمیل شرایط........................................................... 144

4-3-2-8 حبس قاتل فراری....................................................................... 144

4-3-2-9 حبس قاتل پس از عفو و اولیاء مقتول............................................. 145

4-3-2-10 حبس کسی که می خواهد فرزندش را بکشد.................................... 145

4-3-3 زندان در جرایم مربوط به دین.......................................................... 146

4-3-3-1 حبس برای ممانعت از ارتکاب محارم الهی........................................ 146

4-3-3-2 حبس زناکار با خواهر خویش........................................................ 147

4-3-3-3 حبس زن مرتد.......................................................................... 149

4-3-3-4 حبس ایلا کننده......................................................................... 149

4-3-3-5 حبس مظاهر............................................................................ 150

4-3-3-6 حبس برای اقدام حد................................................................... 150

4-3-4 زندان در جرایم مربوط به مال.......................................................... 152

4-3-4-1 حبس خودداری کننده از ادعای دین................................................ 152

4-3-4-2 حبس غاضب بر خورندهد مال یتیم و خیانت کننده امانت........................ 155

4-3-4-3 حبس عامل خیانت کار................................................................. 156

4-3-4-4 حبس ناقب............................................................................... 157

4-3-4-5 حبس سارق برای بار سوم........................................................... 157

4-3-4-6 مفلس ................................................................................... 158

4-3-4-7 حبس ممتنع از ادعای دین............................................................ 158

4-3-4-8 حبس راهن.............................................................................. 160

4-3-4-9 حبس تارک نفقه........................................................................ 160

4-3-4-10 حبس مدعی علیه منکر وجود محکوم به ....................................... 161

4-3-4-11 حبس نباش............................................................................ 161

4-3-4-12 حبس طرار ، مختلس................................................................ 161

4-3-4-13 حبس کفیل............................................................................ 162

4-3-4-14 حبس ملتوی در محکمه............................................................ 162

4-3-4-15 حبس مدعی علیه که نکول پیشه کند............................................. 162

4-3-4-16 حبس مدعی الیه تا حضور شهود................................................. 162

4-3-5 زندان در شهادت.......................................................................... 163

4-3-5-1 حبس شهود............................................................................. 163

4-3-5-2 حبس شاهد دروغگو.................................................................. 163

4-3-6 حبس تراشنده و از بین برنده موی زنها.............................................. 163

4-3-7 حبس زننده برده خویش................................................................. 165

4-3-8 حبس مردم آزار........................................................................... 165

4-3-9 حبس برای ترک واجبات و ارتکاب محرمات.......................................... 165

4-3-10 حبس ساحر ، کاهن و عارف.......................................................... 166

4-3-11 زندان عالم فاسق ، طبیب ، جاهل و مکری مفلس................................. 168

4-3-12 حبس برای توبه از گناه................................................................ 169

4-3-13 حبس قائلان به خدایی علی( علیه السلام)........................................... 170

4-3-14 حبس برای شراب و مست کننده...................................................... 171

4-3-15 حبس مشروبخوار در ماه مبارک رمضان........................................... 171

4-3-16 حبس آزار دهنده زن خویش.......................................................... 172

4-3-17 حبس بنده فراری........................................................................ 172

فصل پنجم : حقوق زنان و زندانی

5-1 حقوق زندانی در قرآن و روایات........................................................... 176

5-1-1 ارزش های انسان در قرآن و از دیدگاه اسلام........................................ 176

5-2 حقوق زندانی از دیدگاه اسلام و حقوق موضوعه...................................... 178

5-2-1 قواعدی که اسلام درباره رفتار با زندانیان منظور داشته........................... 181

5-2-2 حقوق عمومی زندانیان................................................................... 181

5-3 مصادیق حقوق زندانی....................................................................... 183

5-3-1 آزادی انجام معامله........................................................................ 183

5-3-2 آزادی نکاح یا طلاق...................................................................... 184

5-3-3 آزادی شهادت ............................................................................. 184

5-3-4 آزادی ایراد سخنرانی ، تالیف و نظایر آن............................................. 184

5-3-5 آزادی اشتغال به مشاغل مختلف........................................................ 185

5-3-6 آزادی در ورزش.......................................................................... 185

5-3-7 لزوم توجه به تمایلات و سلیقه های شخصی زندانی................................ 185

5-3-8 حق ملاقات با خانواده.................................................................... 185

5-3-9 تفکیک زندانیان در مورد لازم.......................................................... 186

5-3-10 حق برخورداری از بهداشت عمومی و فردی...................................... 186

5-3-11 حق برخورداری از خوراک و پوشاک مناسب...................................... 188

5-3-12 آزادی رفت و امد شاگرادان و مستمعان زندانی.................................... 189

5-3-13 حق برخورداری از آسایش روحی .................................................. 189

5-3-14 حق زنان در زندان...................................................................... 190

5-3-15 بازرسی وضع زندانیان................................................................. 190

5-3-16 منع تادیب و تنبیه زندانیان............................................................. 190

5-3-17 رسیدگی به جرائمی که در داخل زندان صورت می گیرد......................... 191

5-3-18 حق برخورداری از وکیل............................................................... 191

5-3-19 منع مطلق شکنجه...................................................................... 191

5-3-20 حق زندانی در آموزش های لازم..................................................... 192

5-3-21 حق زندانی در آزادی برقراری ارتباط................................................ 192

5-3-22 حق دسترسی به کتابخانه عمومی و اخبار و اطلاعات............................ 192

5-3-23 آزادی انجام شعائر دینی................................................................ 193

5-3-24 حق شرکت در مراسم اعیاد و مانند آن.............................................. 194

5-3-24-1 حق زندانی برای حضور در مراسم مذهبی...................................... 195

5-3-25 حق معالجه زندانی یا آزاد سازی..................................................... 196

5-3-26 حق زندانی در صورت تبرئه.......................................................... 197

5-3-27 حق رفاه زندانی......................................................................... 198

5-3-28 حق نفقه زندانی......................................................................... 199

5-3-29 حق تعجیل در محاکمه.................................................................. 201

5-3-30 حق زندانی در مورد همسرش با او.................................................. 203

5-3-31 حق جداسازی زنان از مردان در زندان.............................................. 204

5-3-32 جداسازی نوجوانان از سالمندان و مسلمانان از غیر مسلمانان.................. 206

5-3-33 فوت زندان............................................................................... 207

5-4 ارشاد و راهنمایی زندانیان.................................................................. 208

5-5 مخارج و مسکن زندانیان.................................................................... 209

5-5-1 مخارج زندان و زندانی در اسلام و حقوق............................................ 209

5-5-2 هزینه زندان و زندانیان در اسلام و روایت............................................ 213

5-5-3 کفالت خانواده زندانی..................................................................... 214

5-6 ملاقات با زندانی.............................................................................. 217

5-6-1 ملاقات از دیدگاه امام علی(ع)........................................................... 218

5-6-2 حق ملاقات با نزدیکان و غیر آنان...................................................... 219

5-6-3 انواع ملاقات در زندان.................................................................... 219

5-6-4 ملاقات زندانیان در آیین نامه و مقررات زندان های جمهوری اسلامی........... 220

5-7 مرخصی رفتن زندانیان...................................................................... 221

5-7-1 دیدگاه امام صادق(ع) در خصوص مرخص زندانیان................................ 221

5-7-2 انواع مرخصی زندان..................................................................... 222

5-7-3 مرخصی زندانیان در آیین نامه جمهوری اسلامی ایران............................ 222

5-8 کار و اشتغال در زندان....................................................................... 223

5-8-1 کار از دیدگاه امام جعفرصادق(ع)...................................................... 223

5-8-2 حق اشتغال برای زندانی................................................................. 224

5-8-3 کاریابی جهت زندانیان.................................................................... 225

5-8-4 ایجاد اشتغال برای زندانیان در درون زندان........................................... 226

5-8-5 نکات لازم جهت اشتغال در زندان....................................................... 227

5-8-6 انواع اشتغال در زندان................................................................... 229

5-8-7 مراحل اشتغال به کار زندانی............................................................ 229

5-9 ارتباط زندانی با خارج از زندان............................................................ 231

5-10 عفو و بخشندگی در زندان................................................................ 232

5-10-1 عفو و بخشندگی در (قرآن ، روایات، سنت و فقه)................................ 232

5-10-2 اقتصاد عفو و بخشندگی............................................................... 237

5-10-3 عفو و بخشندگی در قانون مجازات اسلامی........................................ 238

5-11 آینده زندانی................................................................................. 238

5-12 آزادی از زندان.............................................................................. 239

نتیجه گیری........................................................................................... 242

منابع فارسی......................................................................................... 248

منابع عربی........................................................................................... 251

منابع انگلیسی....................................................................................... 260

مجلات................................................................................................. 261

قوانین................................................................................................. 262

پایان نامه............................................................................................. 262

فصل اول

کلیات و تعاریف

مقدمه

این پژوهش به «بررسی تطبیقی احکام زندان و زندانی در حقوق و مذاهب اسلامی» می پردازد. زندان مقوله ای است که با جرم و بزه و انحراف (از قوانین و عرفیات و اخلاقیات) در جامعه مرتبط می باشد. در طول تاریخ انسان همواره کسانی بوده اند که برخلاف قوانین و مقررات جامعه حرکت کرده اند و سیستم های حکومتی جوامع نیز برای جلوگیری از به انحراف کشیده شدن جامعه و حمایت از قوانین و اخلاقیات آن مجازات هایی را برای چنین افرادی در نظر گرفته اند، زندان یکی از این راهها و ابزارها که از یک طرف برای تنبیه و مجازات و از طرف دیگر برای برگرداندن افراد مجرم به زندگی عادی در جامعه است. دیدگاههای مختلفی در مورد مجازات زندان برای مجرمان وجود دارند که برخی بر تایید این شیوه برای تادیب مجرمان صحه می گذارند برخی هم معتقدند که زندان نه تنها باعث تادیب و کاهش جرم نمی شود بلکه باعث می شود که افراد زندانی در کنش متقابل با سایر زندانیان به روش های جدید ارتکاب جرم دست پیدا کنند و همینطور اینکه فضای زندان بر ارتکاب مجدد جرم به هنگام آزادی تاثیر زیادی دارد. به طور خلاصه می توان گفت زندان بخش مهمی از مجازات های در نظر گرفته شده برای جرایم مختلف را تشکیل می دهد، که پرداختن به آن از حیث حقوقی ضروری به نظر می رسد. دین اسلام به عنوان کاملترین دین الهی که همه مسایل فردی و اجتماعی زندگی بشر را مد نظر قرار داده است، فقط به صورت آرمانی جامعه نپرداخته است، لذا دین اسلام با توجه به واقعیت های زندگی بشر و جایز الخطا بودن انسان راهکارها و ابزارهایی برای هدایت انسانها و تادیب کسانی که با عمل خود به زندگی افراد دیگر و جامعه صدمه می رسانند، در نظر گرفته است. مجازات زندان که در دین اسلام و توسط حکومت ها و خلفا به عنوان ابزار مجازات( تنبیه و یا درمان و اصلاح ) در نظر گرفته شده است، در بین مداهب مختلف اسلامی، چه شیعه و چه مداهب مختلف اهل سنت به آن پرداخته شده است. این پژوهش هم در واقع در پی بررسی دیدگاههای هر کدام از مذاهب مختلف در باره زندان و زندانی است تا به یک تبیین جامع و دقیق از مسأله بپردازد.

1-1بیان مسأله:

موضوع تحقیق بررسی تطبیقی احکام زندان و زندانی در حقوق و مذاهب اسلامی می باشد. در این پژوهش وضعیت زندان و زندانی در مذاهب پنجگانه اسلام(امامیه، مالکیه، شافعیه، حنفیه و زیدیه) و همینطور حقوق ایران مورد بررسی قرار گرفته است. جایگاه زندان و زندانی در این مکتب انسان ساز، با توجه به شأن و کرامت و حفظ حقوق انسانها بسیار ارزشمند و مفید بوده و نقش زندان را در زندگی اجتماعی افراد زندانی، نقشی مؤثر و سازنده بیان می کند.

1-2هدفهای تحقیق:

تبیین جایگاه زندان و زندانیان در حقوق و مذاهب اسلامی، بررسی و تبیین نقش زندان بر افراد زندانی و زندگی اجتماعی و خانوادگی آنها، بررسی سیر تاریخی پدیده زندان و زندانی در اسلام و حقوق ایران، شناخته شدن محیط زندان و عملکرد آن برای افراد مجرم و جامعه، اینکه معیار جامعه برای زندانی کردن افراد مجرم چیست و در نهایت هدف از وجود زندان و زندانی چیست و با زندانی کردن افراد چه نتیجه ای عاید فرد و جامعه خواهد گردید.

1-3 اهمیت موضوع تحقیق و انگیزش انتخاب آن:

از دلایل اصلی انتخاب و انجام این پژوهش علاقه به موضوع، بررسی وضعیت سیر تاریخی زندان و زندانی جایگاه زندانی در اسلام و حقوق، اینکه زندانی مانند هر انسان دیگری حق حیات و زندگی دارد و زندان در دوره های مختلف محیطی برای اصلاح و تربیت افراد بوده و یا فقط حنبه تنبیه و تحدید برای آنان داشته است. زندان از جمله ابزار و وسایل جلوگیری از بروز انحرافات در جامعه می باشد و در جوامع مختلف از آن برای تأدیب و تنبیه افراد مجرم استفاده می شود. از این رو ضروری به نظر می رسد که دیدگاههای متعدد در این حوزه جمع آوری گردد؛ تا بتوان به تبیین دقیقی از جایگاه زندان و نقش آن در جلوگیری و یا ایجاد انحراف و جرم در جامعه دست یافت. دین اسلام به عنوان کاملترین دین الهی که تمامی زوایای زندگی بشر را مد نظر داشته، از مسأله جرم و بزه و انحراف در جامعه غافل نمانده و برای جلوگیری از بروز جرم و تأدیب مجرمان و باز گرداندن آنها به زندگی معمولی در جامعه تدابیری اندیشیده است. مذاهب مختلف اسلامی هر کدام با نگاه ویژه خود به این مسأله نگریسته اند. فهم جایگاه واقعی و حقیقی زندان در دین اسلام در جامعه ما به عنوان یک جامعه دینی بسیار مهم است؛ از طرف دیگر وجود جرایم متعدد و وجود قانون زندان برای بسیاری از این جرایم ضرورت درک مسأله را روشن می سازد. لذا این پژوهش در صدد است تا جایگاه زندان و نقش آن را در در جامعه بررسی کند.

1-4 سوالات و فرضیه های تحقیق:

1-4-1- سوالات تحقیق

1)زندان در حقوق و مذاهب اسلامی چه جایگاهی دارد؟

2)نقش زندان در زندگی اجتماعی افراد مجرم یا افرادی که به دلایل مختلف جرمی را مرتکب شده اند و زندان محل مجازات آنها شده است، چگونه است؟

3)وضعیت زندان ها و حقوق زندانیان با توجه به احکام مذاهب اسلامی در تاریخ اسلام چه تغییراتی را پذیرفته است؟

1-4-2- فرضیه های تحقیق:

1) زندان در گذشته بیشتر به خاطر تحدید و شکنجه افراد به کار رفته است و اکنون جنبه اصلاحی و تربیتی دارد.

2) زندان از دیدگاه مذاهب پنجگانه اسلامی و حقوق مشروع می باشد.

3) مذاهب مختلف اسلامی دارای وجوه اشتراک زیادی در احکام و حقوق زندان و زندانی هستند.

4) بین احکام زندان و زندانی در حقوق موضوعه ایران و مذاهب اسلامی مطابقت وجود دارد.

1-5 روش تحقیق:

این پژوهش به روش کتابخانه ای است که در واقع به شیوه اسنادی- تاریخی به تحلیل مسأله می پردازد. در این روش ابتدا منابع مکتوب موجود در حوزه پژوهش گردآوری شده و در نهایت با تقسیم بندی مباحث مختلف و دیدگاه مذاهب اسلامی بر حسب سؤالات و فرضیه های تحقیق در حوزه زندان و زندانی به تبیینی دقیق از مسأله دست می یابد. با توجه به اینکه گردآوری اطلاعات در این پژوهش بر اساس تحقیق کتابخانه بوده لذا در صدد می باشیم که آنچه که از طریق مطالعه کتاب ها در این زمینه بدست آمده با آنچه در محیط زندان و تأثیری آن بر روی افراد زندانی مطابقت دارد یا نه.

تقسیم مطالب

فصل اول: کلیات موضوع(طرح مسئله، هدف پژوهش، روش تحقیق، بیان موضوع و انگیزه تحقیق، کاربرد تحقیق، سؤالات و فرضیات تحقیق، محدودیت ها و مشکلات تحقیق) و تعریف مفاهیم می باشد.

فصل دوم: به بررسی تاریخچه حبس در اسلام و ایران، طبقه بندی زندان بر حسب عناوین مختلف، انواع و مدت حبس، مشروعیت حبس از دیدگاه اسلام، حقوق و منابع چهارگانه فقه اسلامی(کتاب، سنت، اجماع و عقل)و همچنین حبس از دیدگاه امام علی(ع) به عنوان مؤسس زندانهای اصلاحی.

فصل سوم: جایگاه زندان و زندانی در اسلام و حقوق، تأثیر زندان بر زندانی ، کارکردهای و پیامدهای زندان، روشهای مختلف اصلاح و تربیت مجرمان، دیدگاه موافقان و مخالفان کیفر حبس و جایگزین های مجازات حبس بحث می شود.

فصل چهارم: این فصل در واقع شناسه اصلی پایان نامه را تشکیل می دهد در خصوص احکام و موارد زندان، موارد و موجبات زندان در حقوق و مداهب اسلامی و بیان دیدگاههای هر کدام و تطبیق آنها با همدیگر بحث و بررسی می شود .

فصل پنجم: انواع مختلفی از حقوق زندانی در مذاهب اسلامی و ایران را بیان می کند و در پایان فصل نتیجه گیری و نظر نهایی دانشجو در خصوص پژوهش انجام شده و هم چنین پیشنهادات، ایرادات و اشکالات تحقیق می پردازد.

1-6 قلمرو تحقیق:

آنچه که در این پژوهش به عنوان احکام زندان و زندانی در مذاهب اسلامی و حقوق ایران بیان شده می تواند مورد توجه و استفاده علمای حقوق، دانش پژوهان، قضات، وکلای دادگستری بویژه سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشوردر جهت پیشبرد اهداف عالیه اسلام در زمینه احکام و حقوق زندان و زندانی قرار گیرد.

1-7 محدودیت ها و مشکلات تحقیق:

تنها مشکلی که در این مورد وجود داشت کمبود منابع و به سختی پیدا کردن منبع تحقیق به خصوص در مورد احکام زندان و زندانی در مذاهب اسلامی می باشد و اگر بخواهیم مجموعه کاملی از این تحقیق جهت استفاده کنندگان عزیز آن بدست آوریم به زمان کافی و زحمت و تلاش وافری نیازمندیم.

1 -8 تعریف مفاهیم

جرم: جرم و جریمه از جرم به فتح جیم و سکون راء گرفته شده که به معنی قطع کردن است؛ به قول راغب اصفهانی اصل معنای جرم عبارت از: کندن و قطع میوه از درخت می باشد(سپهری،1373، 26-25).

جرم و جریمه در لغت به ارتکاب کارهای زشت و ناپسند و مخالف حق و عدل اطلاق
می شود(فیض،1369، 68-67). جرم و مشتقات آن بیش از شصت بار در قرآن آمده است(عبدالباقی، بی تا،167- 166)

جرم در اصطلاح: عبارت از امور ممنوع شرعی که خداوند متعال به وسیله اجرای مجازات حد یا تعزیر مردمان را از از ارتکاب آن بازداشته است(عوده، 1402ه ق ،ج 1،66).

جرم در شریعت اسلامی عبارتست از: هرگونه عصیان نسبت به اوامر و نواهی خداوند. اما جنایت آن جرمی است که شارع مقدس بر آن کیفر دنیوی قرار داده است اگر چه بر دایره ای تنگتر از آن مثل جراحت و قتل اطلاق می شود( التسخیری، بی تا، 9). مجازات به هر عملی گفته می شود که به منظور جلوگیری و تکرار تخلفات از قانون طراحی شده است.

از نظر حقوقی جرم هر فعل یا ترک فعلی که مطابق قانون قابل مجازات یا مستلزم اقدامات تأمینی و تربیتی باشد جرم محسوب می گردد(عبدی، 1377،33).

مجرم: کسی است که با انجام عمل خلاف شرع و قانون مرتکب جرم شده است. مجرم نه تنها در حین تحمل کیفر بایستی اصلاح و تربیت شود بلکه در هنگام خروج از زندان و پس از کسب آزادی باید مورد راهنمایی و حمایت قرار گیرد تا مجدداً مرتکب جرم نگردد.

واژه زندان در لغت، قرآن و حدیث به معانی سجن، حبس، امساک، حصر و نفی آمده است.

1)سجــــن:

الف)سجن در لغت: صحاح اللغة «السبجن: الحبس و السجن بالفتح: المصدر و قد سجنه یسجنه ای حبسه» (الجوهری، 1407ه،ج5 ،2133). المفردات فی غریب القرآن «الحبس: الحبس فی السجن. وقرئ(رب السجن احب الی) بفتح السین وکسرها. قال: لیسجننه حتی حین و دخل معه السجــــن فتیان ...»( راغب اصفهانی، 225).

ب)سجن در قرآن: «رب السجن احب الی مما یدعوننی الیه» ای خدا رنج زندان خوش تر از این کار زشتی است که زنان بر من روا دارند( یوسف/33). «لا جعلنک من المسجونین» باز فرعون به حضرت موسی (ع) گفت اگرغیر من خدایی را بپرستی، البته تو را به زندان خواهم کشید( شعرا / 29).

ج)سجن در حدیث: هر یک از لفظ های سجن و حبس در موارد فراوان بر زبان پیامبر اکرم(ص) جاری شده است:

1)هنگامی که عموی پیامبر(ص) ابوطالب پرسید آیا می دانی این قوم به چه منظوری برای تو تشکیل جلسه می دهند؟ فرمود: «یریدون أن یسجنونی او یقتلونی او یخرجونی» یعنی می خواهند مرا زندانی کنند یا بکشند یا بیرونم کنند( رضا، بی تا، ج6 ،361 ).

2)در حدیث ابوسعید آمده که آن حضرت (ص) فرمودند: یؤتی بکتابه فیوضع فی سجین(نامه عملش را به او می دهند و در سجین قرار می گیرد) سجین صیغه مبالغه از کلمه سجن است(ابن اثیر، بی تا، 344 ).

3) همانطور که نقل کرده اند: ما شیء احق بطول سجن من لسان ( یعنی چیزی سزاوارتر برای زندانی کردن از زبان وجود ندارد) ( ابن منظور، 203).

2) حبــــــس:

الف)حبس در لغت: القاموس المحیط«الحبس: المنع کالمحبس کمقعد. حبسه یحسبه.... »( فیروز آبادی، وفات 817ه ،ج2 ،213).

در فرهنگ معین حبس به معنی زندانی کردن و بازداشتن آمده است. در جای دیگر حبس چنین تعریف شده است: «سلب آزادی و اختیار نفس در مدت معین و یا نامحدود به طوریکه در آن، حالت ترخیص وجود نداشته باشد و اگر حالت انتظار وجود داشته باشد آنرا توقیف گویند نه حبس»( جعفری لنگرودی، 1374، 208) .

ب)حبس در قرآن: «تحسبونهما من بعد الصلاه فیقسمان باالله ارتبتم» شاهدان را نگه دارید اگر از آنها (دو شاهد) بدگمانید تا بعد از نماز آنها را سوگند دهند که ما به حق شهادت می دهیم»( مائده / 106).

«و لئن اخرنا عنهم العذاب الی امه معدوده لیقولن ما یحبسه: اگر ما عذاب را از آن منکران معاد تا وقت معین به تعویق اندازیم، آنها به جای آنکه توبه از گناه کنند تمسخر و استهزاء کرده و گویند چه موجب تأخیر عذاب شده(هود/ 8).

دو واژه سجن و حبس دارای یک معنای کلی هستند و آن همان ممانعت از دخل و تصرف آزاد و جلوگیری از انجام عمل آزادانه است. سجن به معنای زندانی کردن و حبس به معنای منع، بازداشت، سلب آزادی و محدود و محصور کردن است(قندرو بیجارپس، 1386، 56).

3) امساک: «والتی یاتین الفاحشه من نساءکم فاستشهدوا علیهن اربعه منکم فان شهدوا فأمسکوهن فی البیوت» زنانی که عمل ناشایسته کنند چهار شاهد مسلمان بر آنها بخوانید چنانچه شهادت دادند در این صورت آنها را در خانه نگه دارید( نساء / 15).

4) حصر: «فاقتبلوا المشرکین حیث وجدتموهم و خذوهم واحصروهم »آنگاه مشرکان را هر جا یابید به قتل برسانید و آنها را دستگیر و محاصره کنید (توبه /15 ).

5) نفی: «انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسعون فی الارض فساداً أن یقتلوا او یصلبوا و تقطع أیدیهم و أ رجلهم من خلاف او ینفوا من الارض» همانا کیفر آنان که با خدا و رسول او (ص) به جنگ برخیزند و به فساد کوشند در زمین جز این نباشد که آنها را به قتل رسانند یا به دار کشند و یا دست و پایشان بر خلاف ببرند(یعنی دست راست را با پای چپ و یا به عکس)یا با نفی بلد و تبعید از سرزمین صالحان دور کنند(مائده / 33).

زندان در لغت به معنب بندیخانه، جایی که محکومان و تبهکاران را در آنجا نگه می دارند و حبس است(شمس، 1382، 24).

امروزه در معنی زندان اختلاف نظر وجود دارد اینکه زندان محل است یا خود یک نوع جریان سیال زندگی است؛ به هر حال زندان زاییده جرم و جرم زائیده گناه و گناه زائیده انحراف است(آخوندی، 1368، 76).

بستانی حبس را چنین تعریف کرده است: سجن یا حبس عبارت است از آن مکانی که در آن محکومان به ارتکاب گناهان و جرایم موجب زندان که خود به ارتکاب آن اعتراف کرده و یا متهمانی که به اتهام وارده اعتراف نکرده زندانی می شوند، ممکن است زندان به خاطر چیز دیگری غیر از گناه مثل دیون مالی و یا قرار گرفتن در دست دشمن و اسرای جنگی و امثال آن باشد(ا دائره المعارف ، بی تا ، ج 9 ، 508).

محققین حقوق جزا معتقدند: حبس یعنی سلب آزادی و اختیار نفس در مدت معین یا نامحدود به طور کلی که در زمان آن حالت انتظار و ترخیص وجود نداشته باشد، چون اگر حالت انتظار وجود داشته باشد آن را توقیف و یا (بازداشت) گویند ( جعفری لنگرودی ، 1374، 208).

تعریف زندان از نظر قانون: زندان محلی است که متهمان و محکومان با قرار و حکم کتبی مقام قضایی موقتاّ یا برای مدت معینی و یا بطور دائم به منظور اصلاح و تربیت و درمان نارسائیها و بیماریهای اجتماعی و تحمل کیفر نگهداری می شوند(آیین نامه مقررات زندانهای جمهوری اسلامی ایران، ص1).

در آیین نامه زندانهای ایران نیز زندان چنین تعریف شده است: زندان عبارتست از محل حفاظت محکومان و موسسه ای است تربیتی و درمانی که زندانـی را به حکم مقامات صلاحیتدار قانونی برای مدتی که محکوم به اقامت در این محل می شوند ، پذیرفته و نسبت به اسکان و حفاظت و بهداشت و درمان نارسائی و بیماری ها و همچنین آموزش و پــــرورش علمی و حرفه ای و تهیه موجبات عادت دادن آنان به زندگانی عادی اهتمام و اقدام می نماید(آیین نامه زندانها و بازداشتگاهها مصوب 1347 به نقل سپهری، 1373،78)

زندان از نظر حقوقدانان: محلی است که محکومین را در جهت حفظ امنیت اجتماعی و رعایت حقوق شاکی(اعم از خصوصی یا عمومی) و رعایت سایر حقوق زندانی به جز آنچه در حکم قید شده، و به منظور اصلاح و تربیت بواسطه جلوگیری از تکرار جرم با مجوز مرجع قضایی و یا مسئولین زندان در آنجا نگهداری می کنند( شمس، 1375، 17).

معنای اصطلاحی زندان به عنوان کیفر و مجازات مشخص شده است از معنای لغوی گرفته شده؛ ‌چرا که با حبس شدن مجرم در زندان در واقع از او سلب آزادی می شود. آنچه که از مفهوم لغوی و اصطلاحی حبس مستفاد می شود اینست که فرد نتواند بدون اراده فرد دیگر و به طور آزادانه رفت و آمد نماید و یا اینکه در محیطی مثل زندان یا بازداشتگاه از اختیار کامل برخوردار نیست.

1-8-1 عناوین مرتبط با واژه زندان

بازداشت موقت: برای تعیین تکلیف متهمان صورت می گیرد و پیش از آن است که حکم نهایی از سوی حاکم شرع و مراجع قضایی صادر شود، بازداشت موقت برای روشن شدن وضع متهم در اسلام مجاز است(قرشی، 1354، 157).

بازداشتگاه: محلی است که به منظور حفظ امنیت اجتماعی و رعایت حقوق شاکی اعم از خصوصی و عمومی و جلوگیری از امحاء و مخدوش کردن صحنه جرم و نیز پیشگیری از فرار متهم و حفظ جان وی با رعایت سایر حقوق متهم (بازداشت شده) بویژه حفظ شئونات وی تا هنگام صدور حکم متهم را با مجوز مرجع قضایی و به تشخیص مسئولین بازداشتگاه در آنجا نگهداری می کنند( شمس، 1375،20).

علم زندانها: علمی است که انواع مجازاتها و اقدامات تأمینی، طرز اجرا و تطبیق آنها با شخصیت زندانیان و تشکیلات زندانها و اصولی را که رعایت آنها در بهبود وضع زندانیان و آماده کردن آنها برای بازگشت به محیط عادی اجتماعی مؤثر است مورد بحث قرار می دهد، هم چنین تکالیف و وظایف زندانیان را در حدود حقوق آنان از موقع بازداشت و یا در ضمن اجرای کیفرهای سالب آزادی و یا اقدامات تأمینی تعیین می کند(همان منبع، 12).

مراکز باز پروری: مراکز باز پروری معالجه متهمان و محکومان معتاد و اردوگاهای کار برای نگهداری معتادان که طبق حکم مقامات قضایی برای مدتی در این مرکز نگهداری می شوند(وائلی، 1362، 135- 134)

تعلیق مجازات: تعلیق اجرای مجازات محکومیت هایی که قاضی در زمان صدور حکم اجرای آنها را معلق می دارد. تعلیق بر دو نوع است ساده و مراقبتی. مدت تعلیق یا مدت آزمایشی از هیجده ماه تا سه سال است موارد آن در قانون ذکر شده و قاضی نمی تواند مواردی را بر آن اضافه کند. اهداف تعلیق مجازات عبارت است از: جلوگیری از سوء مصاحبت مجرم با زندانیان سابقه دار، کمک به مجرم برای اجتماعی شدن و بازگشت به زندگی عادی در جامعه، صرفه جویی در هزینه های زندان و استفاده جامعه از کار و فعالیت مجرمین می باشد( ولیدی، 1379، 8 ).

کانون اصلاح و تربیت: مرکزی است جهت نگهداری اصلاح و تربیت تهذیب اطفال غیربالغ بزهکار یا بزهکارانی که کمتر از هیجده سال تمام سن داشته باشند، که در این مرکز بر حسب نوع واستعداد این افراد امکانات رفاهی، فرهنگی، حرفه آموزی، بهداشتی و تربیت بدنی وجود دارد. کانون اصلاح و تربیت مرکزی است که اطفال بزهکار به حکم دادگاه اطفال برای آموزش علمی و حرفه ای و تربیت و تهذیب اخلاق در آنجا نگهداری می شوند(گودرزی بروجردی، 1383، 172 )

مجازاتهای بازدارنده: تأدیب یا عقوبتی است که از طرف حکومت به منظور حفظ نظم مراعات مصلحت اجتماع در قبال تخلف از مقررات و نظامات حکومتی تعیین می گردد؛ از قبیل حبس جزای نقدی، تعطیل محل کسب، لغو پروانه و محرومیت از حقوق اجتماعی و اقامت در نقطه یا نقاط معین و منع از اقامت در نقط و یا نقاط معین و مانند آن( ماده 17 قانون مجازات اسلامی مصوب 1370).

کیفرهای تکمیلی: مجازاتهای تکمیلی مجازاتهایی را گویند که مجرم علاوه بر محکومیت به مجازات اصلی، بدان نیز محکوم می شود. مثل کسی که در ماههای حرام مرتکب قتل شده، علاوه بر پرداخت دیه به پرداخت یک سوم آن نیز محکوم می گردد( سپهری، 1373، 37 ).

مجازات تبعی: مجازاتی گویند که بنا بر حکم اصلی مجرم بدان کیفر می شود خواه حکم به مجازات اصلی صادر شده باشد یا نه مثل محرومیت قاتل از ارث. مجازات بدلی: کیفری است که در شرایط خاص جای کیفر اصلی را می گیرد مانند پرداخت دیه در صورت مصالحه به جای قتل. مجازات اصلی: قصاص در قتل، حدود، قصاص و تعزیرات است(سپهری، 1373، 36). باید توجه داشت که فرق بین کیفرهای تکمیلی و تبعی که هر دو علاوه بر مجازات اصلی اجرا می شوند این است که در کیفرهای تکمیلی تصریح قاضی ضرورت دارد ولی در کیفر تبعی لازم نیست (جندی، 942 ه ق ، 36) .

فصل دوم

تاریخچه، طبقه بندی، انواع و مشروعیت زندان

2-1 تاریخچه زندان در اسلام و ایران

2-1-1تاریخچه زندان در اسلام

روایات فراوانی به طرق گوناگون از پیشوایان معصوین (ع) رسیده است که مجازات زندان را برای به کیفر رساندن بزهکار تجویز کرده اند؛ صاحب «دراسات فی ولایه الفقیه» روایات دال بر مشروعیت زندان از طریق شیعه و سنی را اجمالاً مستفیض بلکه متواتر می داند( المنتظری، 1408ه، ج2،431-430).

1) عن ابی عبدالله فی حدیث فی السرقه قال« تقطع الید و الرجل ثم لاتقطع بعد، لکن أن عاد حبس و أنفق علیه من بیت المال المسلمین»( طوسی، استبصار ، ج4 ، 281).

2) عن زراه عن ابی جعفر(ع) «فی رجل امر رجلاً بقتل رجل(فقتله) فقال «یقتل به الذی قتله و یحبس الامر بقتله فی الحبس حتی یموت» (همان منبع، فروع کافی ، ج7 ،270).

3) عن علی بن الحسین(ع) فی الرجل یقع علی اخته. قال«یضرب ضربه بالسیف بلغت منه ما بلغت فان عاش خلد فی السجن حتی یموت( حر عاملی، وسائل الشیعه ، ج 18، 387).

4) عن علی (ع) قال « اذا قطع الطریق اللصوص و اشهروالسلاح و لم یاخذوا مالاً و لم یقتلوا مسلماً ثم اخذوا حبسوا حتی یموتوا و ذلک نفیهم من الارض»( بقال، 323 ).

* دکتر عطیه مصطفی در کتاب (نظم الحکم بمصرفی عهد الفاطمیین ، بی تا، 289) می نویسد : زندان به این صورت که ما می بینیم که متهم یا مجرم در یک مکان تنگ زندانی می کنند در زمان پیامبر (ص) و عهد ابوبکر نبود، بلکه در آن دوران زندان عبارت بود از: بازداشت شخص و جلوگیری از تصرفات آزاد. اما اسیران جنگی در حظیره هایی که در کنار مسجد ساخته می شد، نگهداری می شدند چون در زمان عمر تعداد جمعیت رو به ازدیاد نهاد، زندان مخصوص جهت نگهداری افراد در نظر گرفته شد. از اینجا معلوم می شود که رسول اکرم (ص) زندان مخصوصی را برای زندان زنها در نظر گرفت، و چون وضع مالی مسلمانها مساعد نبود ناگزیر گوشه ای از مسجد را برای این منظور تعیین کرد. بعداً که نیاز در این مورد بیشتر شد مسلمان ها ناچار ساختمانی را جهت حبس کردن افراد خطاکار اختصاص دادند و در پرتو احکام و شریعت پیامبر(ص) که می بینیم فقها صراحتاً فتوی می دهند که زندان زنان با مردان و نیز زندان کودکان با بزرگسالان باید جدا باشد.

* ابن همام حنفی(1412ق، ج5، ص471) می گوید: در آن دوران، مکانی به نام زندان به مفهوم رایج امروز وجود نداشت، بلکه متخلفین، متهمین و اسیران را در مسجد و دهلیز حبس می کردند، تا این که عمر خانه ای در مکه به چهار هزار درهم خرید و آن را به زندان اختصاص داد. البته گفته شده است که در دوران عمر و عثمان نیز زندان به معنای اصطلاحی اش وجود نداشته است و در زمان خلافت امام علی (ع) بود که نخستین زندان ساخته شد.

* زمخشری (1411ق، 405) در این باره گفته است : علی(ع) نخست زندانی از نی ساخت و آن را (مانع) یا (نافع) نامید. پس دزدان آن را سوراخ کردند؛ بعد از ان زندان دیگر از گل ساخت وآن را (مخیس) نامید.

عمل زندانی کردن در زمان پیامبر اکرم (ص) معمول بوده بی آنکه مکان خاصی برای این مقصود اختصاص داشته باشد خانه، مسجد، دالان و مکان های دیگر از جمله این ها بود. هدف اصلی از حبس کردن تهدید آزادیهای شخص و آمد و رفت او بود. کمی محکومان به حبس موجب شد نیازی به ساختن زندان در اسلام نباشد(شیرازی، 87 ). در زمان پیامبر اکرم(ص)حبس زن و مرد به طور جداگانه انجام می گرفت.

در زمان ابوبکر، نیز وضعیت به همین نحو بوده و از ساخت زندان و زندانی کردن خبری نبوده است. برخی بر این باورند که نخستین زندان را عمر خلیفه دوم مسلمانان ساخت، چون در زمان ایشان اسلام رو به گسترش نهاد و نیاز به مکانی برای زندای کردن متهمان و متخلفان به طور جدی احساس شد، وی خانه ای از صفوان بن امیه به چهار هزار درهم خرید و آن را به زندان اختصاص داد(مصطفی، بی تا، 68).

در زمان پیامبر (ص) و ابوبکر جایی را در تاریخ به نام زندان نمی شناسیم، در آن دوران متهم را در مسجد حبس می کردند و طرف دعوی او و یا نماینده اش را، ملازم او قرار می دادند تا نتواند دست به فرار بزند. منظور پیامبر(ص) از این عمل این بود که متهم از آمیزش با دیگران باز دارد، و هر گاه متهم به جایی می رسید که سزاوار حدی از حدود الهی می شد، فورآً و بدون درنگ در باره اش اجرا می گردید، تا اینکه در زمان عمر بن خطاب محلی جهت حبس کردن مجرمان تعیین گشت(صبحی صالح ، بیروت، 321 ). زندانی که عمر بن خطاب تأسیس کرد و بعدا به نام زندان عارم نامیده شد بلکه، به طور قطع محل آن در مکه بوده ولی از نطر تاریخ در کدام قسمت مکه قرار داشته شناسایی نشده است.(وائلی ،1362، 131)

آن گونه که از متون تاریخی بر می آید، پیامبر اکرم(ص) اسیران جنگی را در بین مسلمانان تقسیم می کردند و نگهداریشان را به عهده آنان می گذاشتند، در پاره ای اوقات نیز متهمان و اسیران به طور موقت در مسجد نگهداری می شدند و در موارد خاصی آنها را به ستون های مسجد می بستند.(مروتی، 1386، 174)

پس از فتح مسلمین احکام کیفری اسلام عبارت بود از قصاص، حدود، دیات وتعزیرات بود، مسائل شرعی و اسلامی عمدتاً در زندانها رعایت نمی شد( قندرو بیجارپس، 1386، 91). با گسترش قلمرو حکومت ها و ایجاد تشکیلات حکومتی استفاده از زندان به صورت یک امر متداول گردید و نقش مهمی در گسترش حکومت ها و به دست گرفتن قدرت حاکمان (خلفای اموی و عباسی )گردید.

در زمان خلافت حضرت علی (ع) برای اولین بار در اسلام زندانی احداث شد که نافع نام داشت و زندان دیگری مخیس نام داشت(وائلی، 1386، 83). زندان در عهد آن حضرت (ع) بر اساس شریعت اسلامی و توجه به حقوق و شخصیت زندانیان بود.

زندان در عصر بنی امیه تغییر کرد تبدیل به کانونی برای مخالفان سیاسی بنی امیه شد. عمر اقدام به ساختن زندان نکرد او مسجدی خرید و از او برای زندان استفاده کرد( قندرو بیجارپس، 1386، 84-83 ).

معاویه نخستین کسى بود که براى زندانها شیوه و روشى ثابت پایه‏گذارى کرد در روزگار معاویه زندانها به چهره کامل خود درآمد و مجهز به نگهبان(زندانبان) شد(ساکت، 1361، 379 ). در زندانهای معاویه کتک زدن زندانیان کار رایجی بود، کمبود غذا و آب وسایر امکانات مورد نیاز، تفکیک میان زندانیان وجود نداشت. عمربن عبدالعزیز در این زمان سعی کرد مسائل شرعی در میان زندانیان را رعایت کند( قندرو بیجارپس، 1386، 86 ).

به تدریج زندان به عنوان ابزار قدرت در اختیار خلفاى اموى قرار گرفت و زندان توام با شکنجه جایگاه وسیع و مهمى نزد خلفاى اموى و پس از آن، عباسى پیدا نمود. به فاصله کوتاهى پس از استقرار مذهب اسلام، خلفاى اموى و عباسى، براى از بین بردن مخالفان خود اصول حقوق جزاى اسلامى را نادیده گرفته و به قتل و ضرب و حبس مخالفین پرداختند. از جمله قتل ائمه اطهار(علیهم السلام) از طرف خلفا لکه ننگى است ‏بر دامن تاریخ که هرگز زدوده نخواهد شد( محسنی، 1387، 107).

در شهرهاى مهم آن زمان همچون مکه، مدینه، کوفه، شام، بصره و ... زندانهاى مخوفى وجود داشته است، مخوف‏ترین زندانهاى دوران بنى‏امیه را زندان حجاج بن یوسف ثقفى ذکر نموده‏اند(نهج البلاغه، ترجمه علی دشتی، 1378 ،227 ).

وائلى(1362، 392) به نقل از مروج‏الذهب مسعودى آورده است: «حجاج مرد در حالى که در زندان او پنجاه هزار مرد و سى هزار زن وجود داشت و حجاج همه آنها را در یک زندان حبس کرده بود» در این زندانها هیچ تفکیکى وجود نداشت و زندانیان در زیر گرماى شدید هوا، تحت آزار و شکنجه قرار مى‏گرفتند.

زندان در عصر بنی عباس که همان روش امویان را ادامه داد؛ گر چه امویان با شعار دفاع از اسلام بر سر کار آمدند تعداد زندانها در این عصر به دلیل وسعت کشورهای اسلامی زیاد بود، گسترش زندانها بیشتر جنبه سیاسی داشت. در این زمان علاوه بر زندانهای عمومی خلیفه و سران دیگر کشورها دارای زندان های خصوصی بودند، این زندانها اختصاص به اقشار خاصی مثل بستگان نزدیک خلیفه داشت، زندانهای خصوصی که اتاق های تاریک و نمناک یا چاههای عمیق بود در آنجا زندانی با مار و سوسمار، سایر حشرات موذی و حیوانات نگهداری کرده ودر عرض چند ساعت یا چند روز از بین می رفتند. در این زمان هر زندان برای خود نظام مخصوص داشت؛ در عین حال تفکیک زندانیان از لحاظ جنسیت مجرم و جرایم ارتکابی رعایت می شد. علت زندانی کردن افراد جنبه سیاسی داشت، نحوه رفتار با زندانیان به شکل اسفناکی بود، انواع شکنجه های اسفناک در مورد آنها به کار برده می شد گاهی اوقات چشمهای زندانیان از حدقه بیرون می آوردند. عوامل آزادی اموری از قبیل شکستن در و دیوار زندان یا رهایی از طریق وساطت و شفاعت بود. (قندرو بیجارپس، 1386، 88).

دهه‏هاى نخست صدر اسلام را مى‏توان دوران طلایى احترام به کرامت انسانى نامید یعنی این دوران، حقوق زندانیان با توجه به سیره پیامبر اکرم (ص) و حضرت على (ع)رعایت مى‏شده است. بر کسى پوشیده نیست که در زمان شهادت حضرت على (ع) تنها یک زندانى وجود داشته است و آن، قاتل آن حضرت بوده است.

در سال 813 میلادی در مجمع روحانیون مسیحی در رم مقررات مربوط به اداره زندانها به تصویب رسید؛ و طرحی شد که زندانها باید جنبه ندامتگاه داشته باشد و برای نیل به این هدف زندانیان را به سیستم انفرادی نگهداری شده و به آنان کاردستی آموخته شود، اجازه خواندن کتب مذهبی را داشته باشند و روحانیون در زندانها زندانبان را ملاقات و با نصایح سودمند آنها را به راه راست هدایت کنند. در اجرای تصمیمات مذکور در همان سال اولین زندان به سیستم انفرادی در رم بنا گردید(قندرو بیجارپس، 1386، 10).

2-1-2 تاریخچه زندان در ایران

مجازاتها در ایران باستان بسیار شدید و توأم با قساوت و شقاوت بود حبس کردن نیز در کنار مجازاتهایی مانند اعدام، زنجیر کردن و تازیانه زدن اجرا می شد؛ حبس جزء مجازاتها نبود، بلکه وسیله ای برای از میان بردن بی سروصدای اشخاص بلند مرتبه بود که وجودشان برای پادشاه و کشور خطر داشت. در دوره های باستان در ایران توقیف مقدماتی ممکن بود تا مدت غیر محدودی دوام پیدا کند. «قلعه فراموشی» که نوعی « قلعه باستیل» بود مخصوص نابود کردن بی سر و صدای مجرمان سیاسی بود(راوندی، 1368، 19 ).

مجازات حبس در دوره قاجار بسیار دردناک بود، زندان در ایران مانند سایر کشورها وسیله ای برای سلب آزادی است ولی ممکن است عواقب سختی هم داشته باشد.اگر زندانی نتواند هزینه زندگی خود را بدهد باید از گرسنگی بمیرد. در نقاطی که زندان وجود ندارد برای توقیف مجرمین معمولاً از کند و زنجیر استفاده می کنند، به هر ساق پای محکوم دو قطعه بزرگ چوب از یک سو به زنجیر آهنی و از سوی دیگر به قفل محکمی متصل می کردند می بندند (قندرو بیجارپس، 1386، 92).

در زمان پهلوی روش اداره زندان ها و برخورد با زندانی غیر قانونی و مخالف با شریعت اسلام بود؛ گناهکار و بی گناه محبوس در زندان زیر کتک و شکنجه قرار می گرفتند، خصوصاً زندانهای سیاسی طاغوت زمان محمد رضا شاه صحنه وحشیانه ترین رفتارهای ضد انسانی رژیم پهلوی بود، در زندانهای این زمان اموری از قبیل: بازداشت زاید بر مدت، زدن فحاشی و شکنجه های دیگر، جلوگیری یا سخت گیری در کیفیت ملاقات زندانیان با خانوادهایشان، دادن اطلاعات غلط به ملاقات کنندگان در خصوص وضعیت زندانی مثل تیرباران شدن زندانی، وجود جو خفقان و اختناق در زندانهای طاغوت، بازجویی مکرر از زندانیان و تفتیش وسایل شخصی آنها، ممانعت از بازدید سازمانهای بین المللی از زندانها و زندانیان( همان منبع، 96 ).

در زمان مشروطیت پادشاهان ایران مجرمین و مخالفین و دشمنان خویش را زندانی نموده و بی رحمانه ترین شکنجه ها را در مورد آنها روا می داشتند حتی خانواده زندانیان را در معرض آزار و شکنجه قرار می دادند(قندرو بیجارپس، 1386، 97 ).

آنچه که از اسناد و مدارک به دست می آید تا اوایل 1332 زندان مخصوص نسوان(زنان) در ایران وجود نداشته است. زیرا تا سال 1332 زندان نسوان عبارت بود از یک خانه اجاره ای در یکی از محلات شهر تهران که دارای حیاط بزرگ و اتاق های متعددی بود، ولی در تاریخ فوق یعنی سال 1332 به علت گرانی اجاره منزل، اداره زندانها تصمیم گرفت که زندانیان زن را به زندان قصر منتقل نماید. بنابراین بلافاصله حیات دارالتأدیب که در گوشه شمال غربی زندان قصر وجود داشت تخلیه شد و در اختیار زندان زنان قرار گرفت( طباطبایی ، 1334به نقل گودرزی بروجردی، 1383، 170).

بنابراین در مفهوم اساسی زندان مکان مدخلیتی ندارد؛ بلکه آنچه مهم است جلوگیری از تصرفات آزادانه فرد می باشد در قدیم زندان بیشتر برای نگهداری موقت کسانی بود که در انتظار محاکمه و اجرای حکم اعدام و با انواع مجازاتهای بدنی، یا بدون آنکه مدتی برای دوران زندان آنها تعیین شده باشد و در دخمه های سرد و تاریک تا زمان مرگ زودرس آنها رها می شدند، گاهی اوقات هم به خاطر پرداخت جریمه زندانی می کردند آنقدر آنها را نگه می داشتند تا خویشان و دوستان پول لازم را جمع آوری کرده موجبات آزادی زندانی را فراهم می کردند(صانعی ،1371 ، 132).

شکل های گذشته زندان بیشتر از جنبه بازداشتی برخوردار بود و در جهت اجرای برخی اقدامات تنبیهی به کار برده می شد؛ در حالیکه امروزه بیشتر زندانها مکانی برای نگهداری مجرمین و به کار بردن برنامه های اصلاحی و تربیتی است در عین محدود ساختن آنها تبدیل شده اند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 به مسائل مربوط به زندانیان توجه زیادی می شد با توجه به مسائل انسانی و اسلامی و اهداف مجازات قوانینی در باره نحوه رفتار با زندانی، روش اداره زندانها، حمایت از زندگی در حین گذراندن محکومیت و بعد از آن و غیره وضع گردید. در تاریخ 17 اردیبهشت 1361آیین نامه زندانها تحت عنوان آیین نامه امور زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور در شورای عالی قضایی تصویب گردید. با شکل گیری انقلاب و به دستور امام خمینی(ره) که فرمودند: زندان باید به دانشگاه تبدیل شود زندان چهره تازگی به خود گرفت و به منظور نیل به این هدف مقدس سازمانی تحت عنوان سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی در اواخر خرداد سال 1364 بوجود آمد که در جهت اجرای صحیح مجازات حبس یکی از ضروریات انقلاب اسلامی محسوب می شد(قندرو بیجارش ، 1386 ،97 ).

2-2 طبقه بندی زندانیان بر حسب عناوین مختلف:

تعریف طبقه بندی: به معنای رده بندی، صف بندی کردن و طبقه به معنی مرتب، صف، رده یک جنس از مردم و در اینجا به معنی طبقه بندی و رده بندی زندانیان است بر اساس جرم، جنس، شخصیت و سن .

احکام زندان و زندانی در حقوقمشروعیت زندانانواع حبسجایگاه زندان در اسلامحبس

دانلود بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی

بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی

خداوند متعال در طول تاریخ پیامبران زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر پیامبران آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اهداف و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اهداف تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم

دسته بندی	معارف اسلامی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	1153 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	132

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان ..................................................................................... صفحه

چکیده

فصل اول : کلیات تحقیق

مقدمه......................................................................................... 2

بیان مسئله.................................................................................... 4

اهمیت و ضرورت موضوع.............................................................. 5

اهداف پژوهش.............................................................................. 7

سوالات پژوهش............................................................................. 8

تعاریف واژه ها و اصطلاحات............................................................ 9

تعاریف نظری............................................................................... 9

تعاریف عملیاتی .......................................................................... 12

روش تحقیق................................................................................ 13

فصل دوم : پیشینه تحقیق و ادبیات تحقیق

مقدمه........................................................................................ 15

بخش اول................................................................................... 17

موضوع تربیت............................................................................ 17

ارزش و اهمیت تربیت................................................................... 17

جایگاه تعلیم و تربیت...................................................................... 18

هدفهای تربیت در اسلام................................................................... 19

اصول و مبانی وروشهای تربیت........................................................ 21

مفهوم دین................................................................................... 25

فلسفه و ضرورت دین..................................................................... 25

اهمیت تربیت دینی........................................................................ 25

زمان تربیت دینی.......................................................................... 28

طریق آموزش دینی........................................................................ 33

اصولی در تربیت دینی.................................................................... 34

آسیب شناسی تربیت دینی................................................................. 35

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد خانواده...................................... 36

موانع تربیت دینی نسل جوان در نهاد جامعه.......................................... 37

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد نظام آموزشی.............................. 38

بخش دوم................................................................................... 39

آشنایی با نهج البلاغه...................................................................... 39

ضرورت تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................................. 41

امکان تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 44

تربیت پذیری انسان از دیدگاه نهج البلاغه............................................. 45

ارزش تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 46

هدفداری تربیت ازدیدگاه نهج البلاغه................................................... 47

ضرورت شتاب در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه........................... 50

عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه......................................... 52

وراثت....................................................................................... 52

محیط ...................................................................................... 53

محیط جغرافیایی........................................................................... 54

سختیها و شداید............................................................................. 55

کار........................................................................................... 55

عوامل ماورای طبیعت.................................................................... 56

اراده انسان.................................................................................. 56

مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 57

مبانی هستی شناسی ( معرفت به خداوند ، به دین و جهان آخرت ) ............... 57

مبانی انسان شناختی ( عقل ، اراده ، تاثیرپذیری ... )................................ 58

اصول تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه .................................................. 62

اصل اعتدال................................................................................ 62

اصل تدرج و تمکن ..................................................................... 62

اصل تسهیل و تیسر....................................................................... 63

اصل زهد ................................................................................. 63

اصل تعقل................................................................................... 64

اصل تفکر.................................................................................. 64

اصل تدبر................................................................................... 65

اصل کرامت................................................................................ 65

اصل عزت.................................................................................. 65

روشهای تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه.................................................. 66

روش الگویی............................................................................... 66

روش محبت .............................................................................. 67

روش تذکر ................................................................................ 67

روش عبرت .............................................................................. 68

روش موعظه ............................................................................. 68

روش تشویق و تنبیه ..................................................................... 69

روش توبه................................................................................... 70

روش ابتلاء و امتحان..................................................................... 72

روش مراقبه و مطالبه..................................................................... 73

بررسی نمونه عملی در سیره امام علی (ع)............................................ 74

نامه 31 نهج البلاغه سفارشات امام علی (ع) به فرزندش امام حسن مجتبی (ع) 74

پیشینه نظری تحقیق ( تحقیقات انجام شده در داخل کشور )......................... 81

فصل سوم : روش اجرای پژوهش

مقدمه........................................................................................ 87

جامعه........................................................................................ 87

نمونه ....................................................................................... 87

روش اجرای پژوهش..................................................................... 87

روش جمع آوری اطلاعات............................................................... 88

طرح پژوهش............................................................................... 88

فصل چهارم : یافته های پژوهش

مقدمه........................................................................................ 91

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع اول راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 92

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع دوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 110

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع سوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 125

یک نگاه کلی به مباحث تربیتی امام علی (ع) و نمودار توصیفی................. 142

پاسخ به سوالهای پژوهشی.............................................................. 147

فصل پنجم : نتایج و پیشنهادها

بیان مسئله ، روش و یافته ها به صورت خلاصه.................................... 153

نتیجه گیری .............................................................................. 155

محدودیتهای تحقیق........................................................................ 157

پیشنهادها................................................................................... 158

فهرست منابع.............................................................................. 160

فهرست نمودارها

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه.......................... 143

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه ..................................... 144

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه .................................... 145

نمودار (4) روش های تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................ 146

فهرست نمودار صفحه

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (4) روشهای تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

چکیده تحقیق :

خداوند متعال در طول تاریخ پیامبران زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر پیامبران آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اهداف و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اهداف تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است . حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم پیشرفت های علمی و تکنولوژیکی میل به پرسش در وجود انسان ها شعله می کشد و قیام ها و جنگهای زیادی بر سر مساله دین و مذهب به وقوع پیوسته و یا در حال وقوع است . برای قرارگرفتن گرایش فطری انسانها به سمت خدا و دین « شیوه آموزش و تربیت دینی توسط والدین و نظام آموزشی مهمترین و موثرترین راه برای نیل به این مقصود است . »

در نظام آموزشی برای تربیت دینی عوامل بسیاری دخیل هستند مانند رفتار و منش معلم ، شیوه تدریس ، محتوای تدریس .... و ما در بین این عوامل کتب دینی مقطع راهنمایی را انتخاب نمودیم تا ببینیم چه میزان از شیوه های تربیتی امام علی(ع) برای تربیت دینی نوجوان در آن استفاده شده است .

در این راستا فصل اول شامل بیان مسئله ، اهمیت و ضرورت موضوع ، بیان اهداف ، سوالات پژوهش و تعریف واژه ها می باشد و فصل دوم به دو بخش تقسیم می شود که بخش اول شامل موضوع تربیت ، هدفهای تربیت در اسلام ، ارزش و اهمیت تربیت ، اصول و مبانی و روشهای تربیت ، دین ، فلسفه و ضرورت دین ، اهمیت تربیت دینی ، زمان تربیت دینی ، طریق آموزش دینی ، اصولی درتربیت دینی ، آسیب شناسی دینی و بخش دوم به معرفی نهج البلاغه و ضرورت تربیت از دید نهج البلاغه ، عوامل موثر در تربیت ، اصول و مبانی روشهای تربیتی از دید نهج البلاغه می باشد و سپس یک نمونه عملی یعنی قسمتـی از نـامـه 31 نهج البلاغه و در انتهای این بخش به پیشینه نظری تحقیق اشاراتی داشته است .

در فصل سوم به روش اجرای پژوهش نگاهی داشته که از روش مطالعاتی و توصیفی استفاده گردیده است.

و در فصل چهارم نیز به بیان اهداف ، محتوا و روشهای تربیتی کتب دینی پرداخته شده و میزان بکارگیری روشهای تربیتی نوجوانان درکتب دینی را بررسی و در انتهای فصل نمودارهای توصیفی از مطالب جمع آوری شده را ارائه و به سوال های پژوهش پاسخ داده شد است .

و در فصل پنجم بعد از ذکر بیان مسئله ، روش یافته ها به صورت خلاصه بیان شده است که حاصل آن این است که از بین 9 روش تربیتی استخراج شده از نهج البلاغـه 6 روش درکتب دینی می باشد (روش الگویی، محبت ، تذکر ، موعظه ، عبرت ، تشویق و تنبیه ) و 3 روش که روش عملی تر می باشد یافت نشد ( روش توبه ، ابتلا و امتحان، مراقبت و محاسبه ) و در پایان این فصل به پیشنهادها و محدودیتهای تحقیق اشاره شده است .

مقـدمه :

تـوجـه بـه دیـن ودیـنداری همواره به عنوان یکی ازمسائل مهم مطرح بوده و می باشد و به عبارت بهتر می توان گفت که همراه با هبوط حضرت آدم ابولبشر (ع) ، به کره خاکی دین و دینداری نیز آغاز شد و همواره در طول حیات بشر در زندگی انسان ها حضور داشته است و آنچنان این موضوع از اهمیت برخوردار بوده که خداوند متعال پیامبران زیادی را برای ارائه دین و تقویت دینداری انسان ها همچنین جلوگیری از انحراف بشر به طرف دین باطل ارسال نموده است و این خود بیانگر اهمیت این موضوع مهم می باشد .

از طرف دیگر باید توجه داشت که هرچیزی که در طول حیات بشر استمرار داشته باشد نشان دهنده نیاز فطری آدمی به آن است در اهمیت دین و دینداری باید افزود که در طول تاریخ قیامها و جنگ های زیادی بر سر مسئله دین و دینداری به وقوع پیوسته و بسیاری از انسان ها جان خود را نیز در راه دین و بـرای بـاورهای مـذهـبی خود فدا نموده اند که قیام عاشورا و شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام و 72 نفر از یاران فداکارش به عنوان مهمترین نمونه ی این قیام ها می باشد .

امام حسین علیه السلام مهمترین هدف خود را از این قیام حفظ دین جد خود حضرت محمد (ص) اعلام داشته و این قیام آن چنان اهمیت دارد که به عنوان الگو و سرمشق برای سایر قیام ها می باشد .

در عصر کنونی نیز مهمترین علت افزایش نابهنجاری های اجتماعی فاصله گرفتن بشر از دین می باشد و صاحب نظران و اندیشمندان تنها راه خروج از بن بسـت هـای فـرهنـگی و اخلاقی را احیا و بازگشت مجدد بشر به سوی د ین می دانند .

از طرف دیگر آموزش دینی کودکان، نوجوانان و جوانان نیز همواره به عنوان یکی از دغدغه ها و مسائل مهم بعضی از خانواده ها ، نظام آموزشی و جامعه اسلامی بوده و می باشد .

موضوع و مسئله تربیت دینی و راههای بهبود نگرش نسل جوان نسبت به معانی و مفاهیم دستورات دینی آن چنان دارای اهمیت است که به عنوان یکی از مهمترین اهداف نظام تعلیم و تربیت اسلامی می باشد . اما متاسفانه تاکنون یک عزم و اراده ی جدی برای دستیابی به میزان تحقق این هدف مهم وجود نداشته و همچنین آسیب شناسی دقیقی از روشهای به کارگرفته شده توسط والدین و نظام آموزشی انجام نپذیرفته است .

حال با توجه به ضعفهای موجود در تربیت دینی نوجوانان در مدارس بر آن شدیم تا با تکیه بر نهج البلاغه و استفاده از روشهای تربیتی و الگوهای رفتاری آن یگانه ، بشریت باب علم نبی ، پدر بزرگوار امامان معصوم علیه السلام به بررسی کتب دینی مقطع راهنمایی پرداخته و ببینیم تا چه میزان از شیوه های تربیت دینی امام علی (ع) در کتب دینی استفاده شده است .

بیان مسئله

با توجه به مشکلات و انحرافات اخلاقی و دینی نوجوانان در دهه اخیر بکارگیری روش و الگوهای دینی درست و کامل برای رفع مشکلات وبرطرف نمودن موانع و هدایت صحیح آنان امری ضروری می باشد از جمله این شیو ه ها و الگوی صحیح راه یافت در مسیر شناخت شیو ه های تربیتی امام علی (ع) به عنوا ن یک انسان کامل و یک الگوی تمام نمای انسانیت می باشد و معرفی این بزرگوار و بیان و گفتار و شیو های تربیتی ایشان در مسیر تربیتی دینی نوجوانان که می تواند راه گشایی بزرگ و هدایت گر در امر تعلیم و تربیت صحیح و کامل دانست .

دراین تحقیق سعی محقق بر آن است که موارد ذیل را مورد بررسی قرار دهد :

1- اهمیت و ضرورت تربیت دینی و مذهبی نوجوانان در عصر حاضر

2- دیدگاه امام علی (ع) در تربیت نوجوانان

3- دیدگاه امام علی (ع) در بحث تربیت ( مبانی ، اصول ، روشها )

4- میزان بکارگیری این روش در کتب دینی مقطع راهنمایی

سوال 4 در حقیقت مسئله اصلی تحقیق و پژوهش ما می باشد که درکتب دینی مقطع راهنمایی چه میزان از روشهای امام علی (ع) استفاده گردیده است .

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

چنانچه اهداف مشترک همه انبیاء الهی ، مورد بررسی و دقت نظر قرار گیرد مشخص می شود که موضوع تربیت دینی و اخلاقی از عالی ترین اهداف و وجه مشترک تعالیم همه فرستادگان الهی بوده است و این مهم همواره در کتب آسمانی مورد تاکید قرار گرفت و تکرار کلمه تقوا در قرآن کریم به عنوان کامل ترین کتاب آسمانی ادعای فوق را تایید می کند .

از سوی دیگر تربیت دینی و اخلاقی و همچنین تربیت اجتماعی کودکان و نوجوانان و جوانان از مهمترین اهداف و آرمان های خانواده ها و همچنین از مهمترین اولویت های نظام تعلیم و تربیت است . اما باید توجه داشت که تربیت اجتماعی خود تحت الشعاع تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان می باشد زیرا فردی که دارای تربیت دینی و اخلاقی باشد مسلما ٌ نسبت به ارزشها و هنجارهای اجتماعی نیز پایبند ی لازم را خواهد داشت و در آن هنگام می توان به کاهش نابسامانی ها و ناهنجاری های اجتماعی نیز امید بست از این رو هرگونه تحقیق و تلاش در جهت تربیت دینی و اخلاقی نسل نو به طورمستقیم بر تربیت اجتماعی آنان نیز تاثیر گذار خواهد بود .

از زاویه دیگر باید گفت یکی از مسائل مهم فرهنگی در سالهای اخیرمسئله هجوم فرهنگی بیگانگان در جهت تضعیف باورها و ارزشهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد و در هجوم فرهنگی باید نگاه کرد که نوک پیکان مهاجم به طرف کیست ؟

بطور مسلم باورها و ارزشهای دینی نسل جوان یکی از مهمترین اهداف مهاجمین می باشد و موثرترین راهکارها تقویت باورها و ارزشهای دینی نسل جوان می باشد باید یاد آور شد که اهمیت و نقش نسل جوان در فردای این مرز و بوم بر کسی پوشیده نیست و به عبارت بهتر اداره فردای کشور به دست نسل جوان امروز سپرده خواهد شد .

تاسف بار اینکه هم والدین و هم نظام آموزشی و سایر نهادهای اجتماعی موثر از یک سو فرصت طلایی در سنین تاثیر گذاری بر تربیت دینی و اخلاقی نسل نو را از دست داده و از سوی دیگر از بکارگیری از پتانسیل و استعداد کودکان ، نوجوانان و جوانان در جهت جستجوگری و دریافت مفاهیم و ارزشهای دینی ناتوانند .

شکل گیری هویت دینی و تقویت باورهای مذهبی نسل جوان موجب می شودکه در هجوم فرهنگی زود فرهیخته فرهنگ بیگانه نشوند و در برابر آن مقاومت وایستادگی کنند . از این رو موثرترین راه تضمینی برای جلوگیری از سلطه سیاسی بیگانگان در آینده این مرزو بوم نیز تقویت باورهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد البته همانطور که قبلاٌ اشاره شده که چه مسوولیت تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان تنها بر عهده نظام آموزشی نیست و نهاد خانواده و جامعه نیز بزرگترین مسوولیت را نسبت به این مهم دارند اما نظام تعلیم و تربیت به لحاظ این که به طور رسمی مسوولیت تربیت و هدایت نسل نو را بر عهده دارد چنانچه از این فرصت های استثنایی و تا زمانی که کودکان و نوجوانان در اختیار و در دایره نظام تعلیم و تربیت قرار دارند نتواند بهره لازم را ببرد به طور قطع در ایفای رسالت مهم خود کوتاهی نموه است زیرا با افزایش سن و سال کودکان و نوجوانان و هم مقاومت شان در برابر تعلیم و تربیت پذیری افزایش خواهد یافت وهم با خروج افراد از دایره نظام تعلیم و تربیت فرصت طلائی برای هدایت و تربیت دینی و مذهبی نسل جوان را از دست خواهد داد.

اهداف پژوهش

اهداف کلی :

1- « بررسی میزان بکارگیری روشهای تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی »

2- ارائه پیشنهاد ها بر اساس یافته های پژوهش به برنامه ریزان و دست اندرکاران نظام تعلیم و تربیت به منظور عمق بخشیدن به شناخت دینی دانش آموزان و افزایش روحیه دینداری و تعهد و التزام عملی آنان نسبت به اسلام و انقلاب به عنوان هدف غائی این تحقیق . چرا که رعایت و الزام آن ما را در رسیدن به جامعه ای ایده آل و امت نمونه اسلامی کمکی شایان می نماید و هدف دیگر از انجام این تحقیق مشخص کردن امکانات و امتیازات بی شمار سیـره تربیتی امام علی (ع) در نهج البلاغه است و بررسی این مساله که چگونه می تواند در تحقق نظام مطلوب و مورد نیاز جامعه اسلامی موثر واقع گردد .

اهداف جزئی :

1- بررسی دیدگاه امام علی (ع) در تربیت دینی نوجوانان

2- بررسی دیدگاه امام علی (ع) نسبت به ابعاد تربیت دینی نوجوانان

3- بررسی دیدگاههای امام علی (ع) در مورد روشهای ترتیب دینی نوجوانان

4- بررسی دیدگاههای امام علی(ع) در مورد عوامل موثر در تربیت دینی نوجوانان

5- بررسی میزان بکارگیری روشهای ترتیبی امام علی (ع)درکتب دینی مقطع راهنمایی .

سوالات پژوهش

1 - تربیت دینی درسن نوجوانی از دیدگاه نهج البلاغه چه جایگاهی دارد ؟

2- ابعاد تربیت دینی از دید نهج البلاغه چگونه است ؟

3- روشهای تربیت دینی در نهج البلاغه چگونه است ؟

4- عوامل موثر در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه چیست ؟

5- میزان استفاده روشهای تربیت دینی نهج البلاغه در کتب دینی چگونه است ؟

تعاریف نظری

دین :

مجموعه ی تعالیم و دستورات نشات گرفته از خداست که از طریق وحی به پیامبران ابلاغ شده تا بگوش مردم برساند و آنها را به رعایت و عمل تشویق کند [1].

مذهب : مذهب شامل مجموعه ای از باورهاست و این باورها خود توسط کلمات بیان می شود ، یعنی به صورت اندیشه ای در می آیند که کم و بیش شکل دستگاه فکری به خود گرفته و فقط با اعمال که مظاهر باورها و شیوه های تجدید نظر هستند زنده می ماند و مشخص می گردد[2].

تربیت :

تربیت در لغت به معنی نشو و نما دادن ، زیاد کردن و برکشیدن و مرغوب یا قیمتی ساختن است . در معنی اخیر تربیت از حدافراط و تفریط بیرون آوردن و به حد اعتدال سوق دادن می باشد[3] .

تربیت پرورش دادن استعدادهاست. استعدادهایی که بالقوه در یک جاندار وجود دارد و به وسیله تربیت باید آن ها را به فعلیت در آورده و رشد داد و از همین جا معلوم می شود که تربیت باید تابع فطرت مـوجـود بـاشـد و نمـی شـود مـوجـود را بـرخلاف فطرت آن رشد داد . این نوع تربیت را در خصوص انسان از طریق علم اخلاق انجام می دهد در واقع تربیت انسانی یعنی رشد اخلاقی انسان بر مبنای نظارت او[4] .

تربیت :

تربیت دینی مجموعه دگرگونی هایی است که در عقیده فرد به منظور ایجاد نوعی خاص از عمل و رفتارکه متکی به ضوابط مذهب باشدانجام می شود. به عبارت دیگر در سایه ی دگرگونی هایی که در فکر و عقیده افراد ایجاد می گردد ، اخلاق ، عادات آداب و رفتار ، روابط فردی و اجتماعی شخص به صورت مذهبی وشرعی شکل می گیرند و مذهب به عنوان عامل مسلط بر زندگی و جنبه های آن خود نمایی می کند[5] .

درتعریف دیگراز تربیت دینی از دکتر خسرو باقری می خوانیم[6] .

تربیت دینی در مفهوم اصیل آن به این معناست که تدین ، در ارتباطی از نوع تربیت در خرد شکل بگیرد به عبارت دیگر اعتقادات دینی ، تجربه درونی ، در ارتباط با خدا ، التزام درونی نسبت به سخن خدا و عمل به مقتضای آن ، باید بستر تبیین عرضه معیارها ، تحرک درونی و نقادی جریان یابد . تربیت دینی باید با همین ویژگیهای اصیل خود در قرن بیست و یکم و چالشهای آن جلوگر شود ، پیراستن تربیت دینی از تلاشهای شبه تربیتی یا بد فهمی های ما از دین امکان توفیق تربیت دینی را در برابر چالشهای این قرن فراهم می کند .

کتب دینی :

منظور کتابهای فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی سه مقطع راهنمایی می باشد . در حقیقت عبارت است از محتوای تحت عنوان کتاب فرهنگ اسلامی و تعلیمات دینی دوره راهنمایی تحصیلی که از سوی دفتر برنامه ریزی تالیف کتب درسی تهیه و توسط شرکت چاپ ایران در اختیاردانش آموزان دوره راهنمایی به تفکیک پایه قرار می گیرد .

نوجوان و جوان :

مراحل سنی مختلف در حیات انسانها میزان رشد و فعالیتهای جسمی و فکری در هر مرحله مورد توافق و قبول همه محققین چون روانشناسان ، جامعه شناسان و... نیست و دارای تفاوتهایی می باشد . برای این تحقیق تقسیمات سنی را به صورت زیر در نظر گرفته ایم .[7]

کودکی از آغاز تا پایان 12 سالگی

ازپایان12سالگی تا 16 سالگی نوجوانی پسران

نوجوانی

از پایان 10 سالگی تا 14 سالگی نوجوان دختران

سن 16 تا 18 دوران بلوغ پسران

بلوغ

سن 14 تا 16 دوران بلوغ دختران

جوانی سن 18 تا 25 دوران جوانی پسران و دختران

میان سالگی سن 25 تا 40 دوران میان سالی برای زن و مرد

بزرگسالی سن 40 تا 60 سالگی

پیری سن 60 به بعد دوران پیری و کهولت

دوران نوجوانی و جوانی هرکدام نسبت به دوران قبل خود مرحله ی مستقلی از حیات محسوب می شوند دوره ای که به علت وجود تمایلات مختلف و متضاد عده ای از محققین هنوز آن را دوران مبهم زندگی می شمارند .

دوران نوجوانی و بخصوص مرحله بلوغ را ولادتی تازه ذکر می کنند از آن بابت ویژگیهای آن بگونه ای است که گوئی رابطه ی بین این فرد با دنیای سابقش وجود ندارد . در تعبیر پیامبر گرامی مان " شبه من الجنون" آمده و امام امیرالمومنین (ع) آن را "سکر الشباب" یا مستی جوانی تعبیر کرده است

تعاریف عملیاتی

دین : دین مجموعه عقاید ، اخلاق و قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی و عقل در ا ختیار آنان قرار دارد .

تربیت : در این تحقیق منظور از تربیت فعالیتهای آموزش و پرورش به منظور آماده سازی و رشد و بالندگی انسان برای ارتقاء سطح آگاهی های و بینش مناسب نسبت به خود جامعه ، هستی و مبدأ آفرینش می باشد .

تربیت دینی : منظور از تربیت دینی دین فرد در چهارچوبی پرورش یافته باشد و رشد یافته باشد که خود را مقید به رعایت عقاید، اخلاقیات و احکام و مقررات مربوط به دین بداند .

کتب دینی : منظور کتب دینی سه مقطع راهنمایی می باشد .

نوجوان : منظور گروه سنی راهنمایی و ابتدای دبیرستان می باشد .

روش تحقیق

این تحقیق از نوع تحقیق نظری می باشد و روش بکارگرفته شده در این تحقیق نظری به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد که برپایه مطالعات کتابخانه ای و روش فیش برداری استوار است .

سعی و تلاش محقق براین است که با استفاده از نهج البلاغه و کتب تفاسیری مربوط به آن و کتب تالیف شده پیرامون تربیت از دیدگاه امام علی (ع) ، روشهای تربیتی از منظر امام علی (ع) را یافته استخراج نموده و به بررسی آنها در کتب دینی پرداخته شود .

مقدمه :

بحث تربیت انسان تاریخی به درازای خلقت بشر دارد . هم زمان با آفرینش حضرت آدم (ع) تربیت او توسط خداوند متعال آغاز گردید وحکمت را پروردگارجهانیان به وی آموزش داد و طریق هدایت و سعادت را خداوند به آدم (ع) نشان داد . بعد از او نیز پیام آوران الهی آمده اند تا انسانها را تربیت کنند .

در هیچ زمانی انسان بدون مربی نبوده زیرا انسان موجودی است که همه جهاتی که در عالم است در او نیز وجود دارد منتها به طور قوه است و در حد استعداد می باشدولی برای اینکه این استعدادها فعالیت پیدا کنند باید مربی باشد تا زمینه های چنین تحولی را فراهم کند و انسان را از مرتبه اسفل به اعلا بکشاند واز ظلمات حیوانیت به نور انسانیت برساند .

تربیت در سنت پیام آوران الهی خروج از ظلمات به سوی نور است و کتاب انبیاء ، کتاب تربیت انسان است . بنابراین تربیت انسان همزاد با پیدایش انسان است و اگرانسان تربیت صحیح شود منشاء همه چیز است و اگر آدم نشود منشاء همه ظلمات خواهد شد .

مسئله تربیت در همه اعصار و مکانها مطرح بوده و اعمال می شده است . تمامی جوامع تربیت رسمی و یا غیر رسمی داشته اند و افراد را با توجه به نیازها و اهداف اجتماعی پرورش می داده اند در دنیای امروزی جایگاه تربیت نسبت به گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته و امکانات ، منابع ، نیرو وفرصتهای بسیاری به این امر اختصاص می دهند .

بشر به علت بلوغ فکری به اهمیت وضرورت دوچندان تربیت پی برده و هر ملتی که آگاهانه در این مسیر قدم برداشته از ثمرات بی شمار آن منتفع گردیده و در زمینه های مختلف بر سایر ملل پیشی گرفته است . اما همان طوری که تربیت انسان از بهترین وخطیر ترین امور بشری می باشد احتمال آسیب زایی و انحراف آن از مسیر صحیح نیز زیاد است .

با توجه به حساسیت موضوع تربیت انسان ضروری است که این موضوع از جایگاه و مقام انسانهای بزرگ نیز دیده شود و مورد بررسی قرار گیرد و با روشها و سنتهای آن بزرگان نیز آشنا و برای تربیت نسل جدید آنها را بکار بست .

به این منظور این بخش تحقیق اشاراتی دارد به شیوه و روشهای تربیتی امام علی (ع) .

موضوع تربیت :

موضوع و محور تربیت انسان است و با توجه به زمینه های رشد و استعدادهای درونی بشر، تعلیم و تربیت جایگاه خود را پیدا می کند. به عبارت دیگر چگونگی تربیت یافتن انسان و شکوفایی استعدادهای درونی او وظیفه تعلیم وتربیت است .

در این راستا شناخت ماهیت و چیستی انسان و ارائه تعریف دقیق از ساختار وجودی و استعدادهای درونی وی می تواند نقش تعیین کننده ای در رابطه با تعلیم و تربیت و تحقق اصول و اهداف آن باشد[8] .

ارزش و اهمیت تربیت :

«والله اخرجکم من بطون امهاتکم لاتعلمون شیئاوجعل لکم السمع والابصاروالافئده لعلکم تشکرون[9].

در اهمیت و ارزش تربیت همین بس که قرآن کریم محور دعوت پیامبران را عموما و پیامبر عظیم الشان اسلام را خصوصا تربیت فضائل اخلاقی قرار داده است و این از موضوعاتی است که جامعه بشری از همـان روزگـار نخستین حیـات بـه آن نیـاز داشته و روز به روز با توسعه زندگی اجتماعی و علمی و سیاسی این نیاز بیشتر شده است . چنانکه هم اکنون در بیشتر جوامع بشری مشاهده می کنیم به همان نسبت که علوم طبیعی و مادی رونق پیدا کرده و زندگی بجانب ماشینی و صنعتی و توسعه یافته است . خود انسان از اصول و مبانی تربیت و از فضائل انسانی دور مانده است علت امر آن است که علم را از ایمان و تقوا جدا نمودند و تعلیم را از تربیت و تزکیه بی نیاز دانستند [10].

انسان به کمک تعلیم و تربیت می تواند استعدادهای درونی خود را بشناسد و گوهر وجودی خویش را بپروراند و آن را تا سر منزل مقصود برساند در واقع تا وقتی انسان نداند که چیست و گنجایش و ظرفیت او چقدر است و چه استعدادهایی دارد به دنبال شکوفا ساختن این استعدادها نخواهد رفت . خلاصه اینکه تنها تربیت صحیح قادر است گوهر گرانبهای وجود آدمی را شکوفا کند و آن را در مسیر سعادت و کمال رهنمون شود . دین مبین اسلام بخصوص مکتب اهل بیت (ع) تعلیم وتربیت را تنها در راه حیات انسان ورسیدن به کمال شمرده وبا ندای (هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون)[11] ⁽آیا آنان که می دانند با آنان که نمی دانند مساوی اند . )

قرآن شناخت را محور تربیتی انسان قرار داده وتعلیم و تربیت را زیر بنای بعثت انبیا دانسته است .

آیات و روایات فراوانی در زمینه اهمیت تعلیم و تربیت آمده است که دراینجا به همین اندازه بسنده میکنیم، در یک کلام می توان گفت که تربیت استفاده ازتمام استعدادهای انسانی است [12].

جایگاه تعلیم و تربیت :

علوم مختلفی اخلاق انسان را موضوع بررسی خود قرار داده اند که برخی از آن ها زیر مجموعه علوم اسلامی هستند . هر کدام از این دانش ها از جهتی خاص به مسائل تربیتی می پردازد مانند علم اخلاق ، اخلاق توصیفی، فلسفه اخلاق و تعلیم وتربیت. در علم اخلاق ، شیوه آراسته شدن به صفات نیکو و پسندیده و زدودن صفات زشت و ناپسند مورد بحث قرار می گیرد و در دانش تعلیم و تربیت از اصول و روش های تربیتی وچگونگی تربیت صحیح براساس ویژگیهای روحی انسان گفته می شود[13].

هدفهای تربیت در اسلام :

از تامل در معانی لغوی واژه های نظیر هدف و غایت بر می آید که جملگی در بردارنده مفهوم ( نهایت و سرانجام کار ) است با این تفاوت که گاهی نهایت امری است عینی و خارجی و گاهی ذهنی یا وجدانی در اسلام هدف نهایی و غایی رسیدن انسان به قرب الهی می باشد . در اصطلاح قرآن انسانی کامل است که قرب الهی یابدپس هدف زندگی از دید قرآن، عبودیت و در نهایت قرب الی الله است .

اهداف در اسلام به دو دسته تقسیم می شود : 1- هدف غایی 2- هدف کلی[14]

الف ) هدف غایی تربیت در اسلام :

هدف غایی تربیت در هر مکتبی ، کمال مطلوب آدمی است و باید تمام فعالیت های او متاثر از آن باشد ، ویژگی های هدف غایی از نظر اسلام که در کل به آن ماهیت خاصی بخشیده است عبارتند از :

1- هم سازی با فطرت: هدف های غایی درمنظر دینی با ساختار وجودی و ماهیت انسان تناسب دارد .

2- جامعیت : در برگیرنده تمام ارزشهای انسانی

3- برانگیزندگی : ایجاد شوق و رغبت

4- عدم محدودیت : که می تواند عامل مهمی برای کسب درجات عالی تر باشد .

5- وحدت هدف غایی : در حقیقت جامع همه ارزشها و کمالات انسانی و در برگیرنده رشد و تعالی تمام مراحل حیات او است .

6- دست یابی به قرب الهی :هدف غایی که حقیقتی بی نهای و جامع تمام ارزشهاست از دید اسلام ، همانا خداوند تعالی است . اوست که بی نهایت و کامل است و می تواند محور تمام افعال انسان قرارگیرد.این هدف حقیقتی است که تمام کمالات به او برمی گردد.

نزدیکی به خدا، علم به خدا، ایمان به خدا و غیره همه ناظر بر یک حقیقت است و آن خداست . از این رو شایسته است که خود خدا که حقیقت ازلی است محور قرار گیرند.

ب ) اهداف کلی تربیت در اسلام :

منظور از اهداف کلی یا واسطه ای یک سوی غایتهای کلی است که برای تبدیل شدن به رفتارهای جزئی باید مشخص تر شوند. این اهداف نسبت به هدف نهایی وسعت و محدوده کمتری دارد. وحد واسط بین هدف نهایی واهداف رفتاری و جزیی اند، هدف های واسطه ای مسیرحرکت انسان را تا حدی مشخص تر،روشن تر می کنند و مجموعه ای راتشکیل می دهند که از به هم پیوستن آنها پیکره هدف نهایی ساخته می شود . از این رو می توان این اهداف را در سه مقوله مورد بررسی قرار داد .

1- اهداف تربیتی اسلام در خصوص ارتباط انسان با خدا (معرفت خدا، ایمان ،تقوا، عبادت ، شکرگزاری)

2- اهداف تربیتی اسلام در خصوص ارتباط انسان با خود( ابعاد مختص انسان و ابعاد مشترک بین انسان و حیوان )

3- اهداف تربیتی اسلام در خصوص ارتباط انسان با دیگران (ارتباط اجتماعی ، ارتباطات اقتصادی ، ارتباطات سیاسی ، ارتباطات فرهنگی )

4- اهداف تربیتی اسلام درارتباط انسان باطبیعت(شناخت طبیعت وبهره برداری صحیح ازطبیعت)

تربیت در اسلامارزش تربیت در اسلامروش های تربیت دینی نوجوانان

دانلود عزت نفس

عزت نفس

با توجه به نتیجه بررسی های انجام شده خلاقیت و استعدادهای خلاقه نهفته در کودک و نوجوان قابل رشد وتوسعه است و این کیفیت مستلزم تلاش و کوشش همه جانبه در ابعاد گوناگون کودک و نوجوان به ویژه عزت نفس می باشد موضوع پژوهش حاضر بررسی رابطه خلاقیت و عزت نفس درنوجوانان دختر و پسر و تاثیر جنسیت بر متغیرهای عزت نفس و خلاقیت است که با استفاده از شیوه نمونه گ

دسته بندی	روانشناسی و علوم تربیتی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	112 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	125

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

چکیده

با توجه به نتیجه بررسی های انجام شده خلاقیت و استعدادهای خلاقه نهفته در کودک و نوجوان قابل رشد وتوسعه است و این کیفیت مستلزم تلاش و کوشش همه جانبه در ابعاد گوناگون کودک و نوجوان به ویژه عزت نفس می باشد.

موضوع پژوهش حاضر بررسی رابطه خلاقیت و عزت نفس درنوجوانان دختر و پسر و تاثیر جنسیت بر متغیرهای عزت نفس و خلاقیت است که با استفاده از شیوه نمونه گیری در دسترس صورت پذیرفته است از این رو تعداد 60 نفر از دانش آموزان دختر و پسر که در مقطع راهنمایی مدارس واقع در منطقه 11 آموزش و پرورش تحصیل می کردند انتخاب شدند و آزمونهای عزت نفس کوپراسمیت و خلاقیت عابدی بر روی آزمودنیها اجرا گردید. نتایج نشان می دهد.

که خلاقیت دربین دختر وپسر تفاوتی ندارد وهمچنین عزت نفس در دختر وپسر تفاوتی ندارد ورابطه مثبتی بین خلاقیت وعزت نفس وجود دارد.

مقدمه

بنا به اعتقاد بسیاری از متخصصان عزت نفس را می توان ازجمله علل مشکلات رفتاری شایع در میان کودکان و نوجوانان سراسر جهان دانست.

بهترین راه برای بیشتر کردن انگیزش افراد اینست که عزت نفس آنها را افزایش دهیم.معلمان، کارفرمایان و مربیان همواره می گویند که راه بهترین راه برای با انگیزش کردن دانش آموزان ، کارکنان و ورزشکاران بالا بردن عزت نفس آنهاست.

بالا بردن عزت نفس اقدام پسندیده ای است و احمقانه است اگر کسی با اینکار مخالفت کند . امّا مسئله تقویت کردن عزت نفس نوعی مداخله انگیزشی است که «تقریباً هیچ یافته ای وجود ندارد که نشان دهد عزت نفس اصلاً چیزی را به وجود می آورد بلکه عزت نفس توسط مجموعه ی موفقیتها و شکستها به وجود می آید...آنچه باید بهبود یابد عزت نفس نیست بلکه مهارتهای ما برای برخورد با دنیاست(سلیکمن ، نقل شده در آزار،1994).

در همین رابطه دو پژوهشگر نتیجه گرفتند که عزت نفس «عمدتاً حاصل موفقیتها و شکستهای مربوط به پیشرفت است که تأثیری مهمی بر پیشرفت بعدی ندارد ،(هلمک و ون آکن، 1995) .پس نکته مهم در این دو نقل قول جهت علیتی بین عزت نفس و پیشرفت /خلاقیت است.(ریو/سید محمدی،1382).

افزایش عزت نفس موجب افزایش پیشرفت نمی شود بلکه افزایش پیشرفت موجب می شود که عزت نفس بیشتر می شود و از آنجائیکه بسیاری از افراد خلاق به دلیل بی بهره بودن از اعتماد به نفس کافی قادر به ابراز تفکرات نو و ابداعات تازه خویش نیستند و برخی از با استعدادترین و سرآمدترین دانش آموزان خود را با دیدی کاملاً منفی ارزیابی کرده بودند و نمی توانند تخیلات خود را به زبان آورند؛ هدف ما در این پژوهش بررسی رابطه عزت نفس[1] و خلاقیت در دانش آموزان دختر و پسر است و بررسی راهکارهایی است تا با افزایش عزت نفس در کودکان و نوجوانان با هوش زمینه های خلاقیت رادر آنها به وجود آوریم.

بیان مساله :

محققین معتقدند همه انسانها در کودکی از استعداد خلاق برخوردارند ولیکن فقدان محیط مناسب وبی توجهی و عدم تقویت این توانایی مانع ظهور آن می گردد. برای هر جامعه ای وجود افراد خلاق ضروری است زیرا جوامع در دوره انتقال و تغییر نیاز مبرمی به راههای خلاق برای مسائل حاد وآینده خود دارند( حسینی، 1376) . بررسی هدفهای آموزش و پرورش در سطح جهان و ایران نشانگر آنست که برای مقابله مناسب با مسائل فردی و اجتماعی پیچیده نیاز به پرورش افرادی داریم که با اتکاء به نیروی اراده و تعقل خود منطقی و خلاق بیاندیشد( همان منبع).

با نگاهی به تاریخ گذشته در می یابیم که جهان ما به دست افراد معدودی که در تفکر خود جهشهای خلاقی داشته اند تغییرات بنیادی پیدا کرده است . کالیله، داروین و اینشتین در درک دنیایی که در آن زندگی می کنیم نقش بسیار ارزنده ای ایفا کرده اند اختراعات نیز نشانگر همین نکته اند. ماشین بخار، تلفن ، کامپیوتر و هزاران اختراع دیگر که وجود آنها برای ما عادی شده است بدست کسانی طراحی و ساخته شده اند که ما آنها را خلاق می نامیم. در عالم هنر نیز طی قرنها کتابها، شعرها، تابلوهای نقاشی ، مجسمه ها و ... که جهان ما را غنی کرده اند بوسیله افراد خلاق به وجود آمده اند (شکلتون و فلچر، ترجمه کریمی و جمهری،1371).

در گستره موضوع خلاقیت مسئله کشف وشناسایی افراد خلاق و عوامل موثر بر خلاقیت از ماهیت ویژه ای برخوردار است زیرا شناخت زود هنگام این افراد آموزش و پروش درست وبه موقع استعدادهای آنان می تواند بزرگترین قدم در راه پیشرفت کشور باشد تاکنون به منظور شناسایی افراد خلاق تلاش های بسیاری صورت گرفته است .رویکرد روانسنجی در ابتدا کوشش کرد با استفاده از شیوه های شبیه به شیوه های سنجش هوش به اندازه گیری خلاقیت می پردازد ولی آزمونهای هوش نتوانستند افراد توانا در تفکر واگرا یعنی افراد چیره دست در ارائه اندیشه های نو و ابتکاری را شناسایی کند. لذا مطالعات بعدی در دو جهت متفاوت پی ریزی شد گروهی از محققین به شناسایی عوامل موثر بر خلاقیت پرداختند و گروهی دیگر به تهیه آزمونهای خاصی برای سنجش خلاقیت. در این مطالعات فرض اساسی این بود که در خلاقیت توانایی ذهنی ویژه ای دخالت دارند بنابراین اکثر آزمونهای ساخته شده به سنجش توانائیهای می پرداختند که در تفکر خلاق اهمیت دارند . یافته های این محققین اولین قدم درجهت مطالعه تجربی خلاقیت بود .( افروز،1372).

از آنجائیکه بسیاری از افراد خلاق و مبتکر به دلیل بی بهره بودن از اعتماد به نفس کافی قادر به ابراز تفکرات نو و ابداعات تازه خویش نیستند و نمی توانند تخیلات خود را بر زبان آورن، برخورداری از اراده و اعتماد به نفس قوی ، قدرت تصمیم گیری و ابتکار ، خلاقیت و سلامت فکر و بهداشت روانی ارتباط مستقیمی با میزان عزت نفس و احساس خود ارزشمندی فرد دارد. امروزه دردرمان بسیاری از اختلالات شخصیتی و رفتاری کودکان و نوجوانان مانند کم رویی و گوشه گیری ، ناسازگاری و پرخاشگری ، تنبلی و کندروی به عنوان اولین گام به ارزیابی و پرورش احساس عزت نفس ،تقویت اعتقاد به نفس و مهارتهای فردی و اجتماعی آنان می پردازد. برای اینکه کودکان و نوجوانان بتوانند از حداکثر توانمندیهای بالقوه خود برخوردار شوند می بایست از نگرش مثبت نسبت به خود در محیط اطراف و انگیزه های قوی برای تلاش و کوشش بهره مند شوند بی شک نوجوانانی که دارای عزت نفس قابل توجهی هستند نسبت به همسالان خود در شرایط مشابه پیشرفت تحصیلی و کارایی بیشتری از خود نشان می دهند. همچنین از بارزترین ویژگیهای صاحبان «تفکر واگرا » و افراد خلاق «داشتن اعتماد به نفس» و «عزت نفس» بسیار بالاست لذا پرورش عزت نفس در کودکان و نوجوانان از مهمترین وظایف اولیاء و مربیان می باشد که در این ارتباط بیشترین نقش بر عهده الگوهای رفتاری است (افروز،1377).

تعادل در عزت نفس در صورتیکه سایر شرایط موجود باشد باعث می شود که فرد به فعل درآوردن استعدادهای بالقوه خود از آن جمله خلاقیت باشد. زماینکه درجه اعتماد و پذیرش خود در او کاهش یابد یاس و نومیدی ناشی از آن در جریان به فعالیت رسیدن قوای خلاقه اختلال و آشفتگی ایجاد می کند یکی از معضلات جامعه ما اینست که افراد خلاق و متبکر به دلیل بی بهره بودن از اعتماد به نفس کافی به ابراز تفکرات نو ابداعات تازه خویش اعتراض کنند در حالیکه افراد خلاق و نوآور در پی جلب توجه این و آن نیستند و اتفاقاً در بسیاری از مواقع در مورد استهزای عمل دیگران هم قرار می گیرند از میان مجموعه ویژگیهای افراد خلاق به دو صفت می توان برخورد کرد که تمام محققان و کارشناسان که سالها در این زمینه کار کرده اند به خصوص کیلفورد و دیگران بر آنها تأکید داشتند یکی برخورداری از قوه تخیل قوی در دوران کودکی و دیگری داشتن اعتماد به نفس قوی در نوجوانی و جوانی .سپس هرگاه بتوانیم این دوصفت را در کودکان و نوجوانان با هوش خود بپردازیم زمینه خلاقیت در آنان به وجود می آید (افروز،1371).

برخی از مطالعات نشان داده اند که چون عزت نفس بالا در برخی از ویژگیهای رفتاری و همچنین با رضامندی شخص و فعالیت کارآمد همراه است برای انسان مهم می باشد و چون که افراد با عزت نفس پائین اغلب در تعاملات اجتماعی خجالتی و نسبت به طردشدن آسیب پذیرند اکثر متخصصین بالینی عزت نفس مثبت را از اعمال اساسی در سازگاری اجتماعی – عاطفی فرد می دانند و معتقدند که احساس بی ارزشی عمیق ریشه بسیاری از نابهنجاریهای روانی است که در بین افراد انسان دیده می شود (شاملو،1369).

از آنجائیکه از بارزترین ویژگیهای صاحبان «تفکر واگرا» و « افراد خلاق » داشتن اعتماد به نفس و عزت نفس بسیار بالاست و از آنجائیکه بسیاری از افراد خلاق و متکبر به دلیل بی بهره بودن از اعتماد به نفس کافی قادر به ابراز تفکرات نو و ابداعات تازه خویش نیستند در این پژوهش تلاش در جهت پاسخ به این سوال است که آیا بین عزت نفس و خلاقیت در میان دانش آموزان دخترو پسر تفاوت معناداری وجود دارد؟

اهمیت پژوهش

یکی از ارزشمندترین راههای استفاده از خلاقیت بکار بردن آن برای بهبود روبط است. زیرا انسانها در سطوحی بیشمار و گوناگون در برابر پذیرش امواج طیف یکدیگر ، به ویژه نسبت به انگاره ها و قالبهای فکری که درباره یکدیگر در سر دارند حساس و پذیرا هستند. در واقع همین اندیشه ها و گرایشهای نهفته است که رفتار موفق یا ناموفق ما را می سازد.

در رابطه عزت نفس با خلاقیت نیز مانند هر چیز دیگر، دقیقاً همان چیزی را به دست می آوریم که به آن اعتقاد داریم و باور ماست ، مگر اینکه ازژرف ترین سطح وجودمان رابطه ای درست ودلخواه را بطلبیم.( گواین ،ترجمه خوشدل،1381).

مردمانی که با آنها در رابطه ایم همواره چون آینه بازتاب اعتقادات خود ما هستند و ما نیز چون آینه بازتاب باورهای آنها هستیم پس می توان روابط را از قدرتمندترین ابزار رشد و کمال خود دانست.

اگر صادقانه به روابط خود بنگریم می توانیم دریابیم که چگونه روابطی آفریده ایم .برای استفاده از رابطه ی عزت نفس با خلاقیت به منظور حفظ و بهبود سلامت و تناسب اندام و زیبایی جسمانی راههای بسیاری وجود دارد و تندرستی و جاذبه ما مانند هر چیز دیگر زاییده ی گرایشهای ذهنی ماست پس عوض کردن باروها و تغییر اعتقادات یا شیوه همنوایی که با خویشتن و جهان داریم می تواند اثرات جسمانی ژرف و شگرف پدید آورد(گواین، ترجمه خوشدل،1381).

هدف پژوهش

هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه عزت نفس و خلاقیت بین دانش آموزان دختر و پسر و تاثیر جنسیت بر متغیرهای عزت نفس و خلاقیت می باشد.

فرضیه پژوهش

1- بین خلاقیت و عزت نفس دانش آموزان دختر و پسر رابطه وجود دارد.

2- خلاقیت در دانش آموزان دختر و پسر متفاوت است.

3- عزت نفس در دانش آموزان دختر و پسر متفاوت است.

تعاریف نظری و عملیاتی اصطلاحات

تعریف نظری خلاقیت: خلاقیت را می توان با اشاره به تعدادی توانایی ذهنی که منجر به تولید آثار خلاق می شود توصیف کرد. مهمترین این ویژگیها واگراست تفکر واگرا منجر به حل مساله می شود.گیلفورد[2](1962، 1959، 1950) خلاقیت را نوعی توانایی فکری دانسته و تفکر خلاق را منجر به خلاقیت می شود یکی از انواع واگرا می داند ولی معتقد است که در این نوع تفکر اطلاعات بصورتیکه ارتباطی با مطلب گذشته داشته باشند شناخته شد محصولی جدید ایجاد می کنند.

تعریف عملیاتی خلاقیت:نمره ای که فرد در آزمون خلاقیت عابدی کسب می کند.

تعریف نظری عزت نفس: تعریف نظری عزت نفس عبارتست از ارزیابی مدام شخصی نسبت به ارزشمندی خویشتن خود ، این صفت حالت عمومی دارد و محدود و زودگذر نیست.

تعریف عملیاتی عزت نفس: در این پژوهش منظور از عزت نفس نمره ایست که هر فرد از پرسشنامه کوپراسمیت می گیرد به عنوان عزت نفس کلی فرد محسوب شده و نمره ای بین 0 تا 50 را در برمی گیرد(شاملو،1369).

تعریف عزت نفس:

عزت نفس از جمله مفاهیمی است که در چند دده اخیر مورد توجه پژوهشگران روانشناسی و علوم تربیتی قرار گرفته است در تبیین اهمیت عزت نفس برخی صاحبنظران از آن به عنوان نکته ای کلیدی که می تواند جوانب مختلف زندگی افراد را تحت تاثیر قرار دهد یاد می کنند.اهمیت این مطلب همواره از سوی افرادی که با کودکان کار می کنند تائید شده است ، به سختی می توان از نزدیک با کودکان در تماس بود و درعین حال به مهمترین احساسات آنها در مورد خودشان به عنوان یک فرد توجه نکرد(پوپ ،مک هیل، کریهد ترجمه تجلی،1374).

انسان هنگام تفکر در مورد احترام به خود کودکان براحتی سردرگم می شود. به دلیل اینکه دو واژه احترام به خود و خودپنداره[3] اغلب به جای هم مورد استفاده قرار می گیرند و زمان مورد استفاده در این زمینه را مبهم می سازد(همان منبع).

عزت نفس را باید از خود پنداره متمایز ساخت منظور از خودپنداره مجموعه صفات ،توانائیها، نگرشها و ارزشهایی است که فرد باور دارد او را توصیف می کند( برک ترجمه سیدمحمدی،1383).

به عبارت دیگر خودپنداره مجموعه ای از مفاهیمی است که فرد برای توصیف خویش از آن استفاده می کند. کودک می تواند خود را به عنوان بازیگرخوب بیسبال ،دوست جو، علاقمند به داستانهای علمی دانش آموزی متوسط در نظر بگیرد که این مورد از جمله اجزاء خودپنداره وی به شمار می رود( پوپ،مک هیل،کریهدترجمه تجلی: 1374).

در واقع عزت نفس جنبه ای از خودپنداره است که در اوایل کودکی نمایان می شود (برک/ سیدمحمدی،1383).و از احساسات کودک در مورد ابعاد وجودش ناشی می شود(پوپ ،مک هیل ،کریهدترجمه تجلی،1374).

عزت نفس نتیجه نهایی کارکرد سازکارانه و ثمربخش خود است عزت نفس درست مثل خوشحالی است به اینصورت که وقتی سعی می کنید خوشحال باشید افراطی عمل نمی کنید بلکه خوشحالی پیامد جانبی خشنودیها، پیروزیها وروابط مثبت زندگی است به همین نحو عزت نفس پیامد جانبی رسیدن به آرزوها و آمال شخصی و تبعیت ازهنجارهایی است که فرهنگ آنها را تعیین کرده است (ریو،ترجمه سید محمدی،1382 ).

تعریف ماسن و همکاران از عزت نفس (ترجمه یاسایی،1372) چنین است :

همچنانکه کودکان از خود درکی پیدا می کنند وهویت خود را در می یابند تدریجاً برای خصوصیات خود ارزش مثبت یا منفی قائل می شوند.مجموعه این ارزیابیهایی که کودک از خود می کنند عزت نفس او را تشکیل می دهد. بالبی ،1973، عزت نفس را قسمتی از شخصیت می داند و اهمیت کسب امنیت در دوران کودکی را نیز به عنوان اصلی کلی و پایه ای برای درونی کردن اعتماد به خود متذکر می شود(ترجمه بیابانگرد،1374).

براندن که از پیشکسوتان نظریه عزت نفس می باشد معتقد است که سلامت روان انسان منوط به عزت نفس اوست و بیماریهای روانی از کمبود حس احترام به خود ناشی می شود(ساپنیکتون ترجمه شاهی برواتی ،1379).

به اعتقاد براندن عزت نفس دارای دو جنبه وابسته به یکدیگر است یک حس سودمندی ویا اعتماد به نفس و دیگری حس ارزشمندی فرد و در مجموع حس عزت نفس و حس اعتماد به نفس است که دلالت بر لیاقت شخص برای زیستن دارد( میلانی فرد،1374).

فرآیند شکل گیری و تحول عزت نفس:

آدلر[4] ،آلپورت[5] هورنای[6] ،سولیوان[7] ، راجرز[8] ،مازلو[9] از اندیشمندانی هستند که این نظر را که انسان دارای نیاز به عزت نفس است پدیرفته اند. بکر 1963 معتقد است که نیاز به عزت نفس فقط از آن انسان است و وجود آن بدان دلیل است که انسان دارای استعداد تفکر و نمادسازی است (بیابانگرد،1373).

سطح عزت نفس شما تحت تاثیر این عوامل قرار دارد: معیارهایی که به هنگام ارزیابی خودتان بکار می برید ،توانائیها و موفقیتهای واقعی ، نظام خود پاداش دهنده ،توجه انتخابی به اطلاع که درباره شماست و پیچیدگی نظریه خویشتن. هنگامیکه به ارزشیابی خودپندارتان می پردازید برای تصمیم گیری راجع به ارزشمندی یا بی ارزش بودن خویش از ملاک های معینی استفاده می کنید این معیارها یا ملاک ها از شخصی به شخص دیگر فرق می کند ممکن است شخصی احساس کند کسب یک درجه دانشگاهی موفقیت بزرگی به شمار می رود. دیگری ممکن است آنرا به عنوان امری عادی و بی اهمیت تلقی کرده و نادیده بگیرد.چنین معیارهایی نه تنها بر عزت نفس ما تاثیر می گذارند بلکه همچون اهدافی هستند که ما را به فعالیت وا می دارند در اینجا معمای غامض و پیچیده ای دارد. معیارهای پائین باعث کسب سطوح بالای عزت نفس می شوند امّا این امکان نیز وجود دارد که ما را از شناسای تمامی استعدادهایمان باز دارد پس ممکن است به یکی از کاربردهای یک نظریه خوب خویشتن – افزایش عزت نفس- دست یابیم امّا به بهای از دست دادن یک کارکرد دیگر یعنی به حداکثر رساندن توازن لذت باشد (ساپنیگتون،ترجمه شاهی برواتی،1379).

بنابراین جهت تبیین نیاز به عزت نفس باید خاطر نشان کردکه :

تصویر ذهنی تعیین کننده هدف فعالیت ماست تصویر ذهنی ما محدوده رسیدن به هریک از وبه عبارتی حیطه امکان را مشخص می کند(ماسن وهمکاران ،ترجمه پاسایی،1370) .

همراه با رشد و در جریان فرآیند رشد ،کودک به تدریج نسبت به هویت خود آگاه می شود و درباره ویژگیهاو استعدادهای مختلف خود به قضاوت می پردازد .مجموعه این قضاوتها، ارزیابیها که کودک از خود به عمل می آورد و در تعامل با اطرافیانش تثبیت می گردد ، در نهایت منجر به پیدایش عزت نفس در او می گردد( بیابانگرد،1373).

کولی[10] (1992) و مید[11] (1994) معتقدند که نظر ما درباره خودمان انعکاسی آیئنه دار از عقاید دیگران در مورد ما می باشد به همین ترتیب کودکان نیز می توانند خود را با هوش ویا کودن ،مونث و مذکر،بیمار یا سالم ببیند.همین که کودکان بتوانند در مورد ویژگیهای خود نظری پیدا کنند اغلب به گونه ای رفتار می کنند که با خودپنداره آنان سازگار باشد. عقاید کودکان در مورد بسیاری از ویژگیهای شخصی خود ودیگران به طرق تقریباً نظام داری به موازات رشد آنها تغییر می کند(پوپ،مک هیل، کریهد،ترجمه تجلی،1374).

به نظر آلپورت یکی از مراحل پرورش خویشتن پدیدار شدن عزت نفس است.

این مرحله با احساس غرور کودک و آموختن انجام کارهایی بطور انفرادی و مستقل همراه است آلپورت این مرحله از پرورش را بسیار حساس و تعیین کننده می داند.(بیانانگرد،1373).

بر طبق نظریه راجرز احساس عزت نفس در اثر نیاز به توجه مثبت در کودک بوجود می آید به تدریج که آگاهی از خود ظاهر می شود در کودک نیازی شکل می گیرد که نیاز به توجه مثبت و احترام نامیده می شود این نیاز در کودک و بطور کلی در انسان یک نیاز عمومی و بسیار جدی است این مهم یعنی نیاز فرد به احترام ،همدردی، گرمی ازجانب دیگران و نیاز به نظر مثبت دیگران شامل بازخوردها، طرز برخورد گرم و محبت آمیز صمیمیت و پذیرش و مهربانی از طرف محیط وبه ویژه اولیای کودک می شود(میلانی فرد،1374).

به نظر راجرز اصل و ریشه خودپنداری و عدم ثبات و هماهنگی در آن به کوشش طفل برای کسب و حفظ محبت وابسته است بطور کلی نیاز به توجه مثبت ،نیازی آموختنی است وبا قسمت اعظمی از تجارب کودک همراه است . از طریق نگرشهای مثبت و احترام آمیزی که توسط دیگران نسبت به کودکان بروز داده می شود، احترام و توجه مثبت نسبت به خود به وجود می آید .پس از تشکیل نگرش مثبت به خود در فرد به جای آنکه او توجه مثبت و احترام را از دیگران بگیرد ازخودش میگیرد(ساپنیکتون ،ترجمه شاهی برواتی،1379).

یک راه حل آنست که اهداف و آرمانها را از معیارها جدا کنیم .ما می توانیم آرمانهای بالایی برای خود وضع کنیم و در عین حال از خودمان توقع داشته باشیم که عملکرد یا موفقیت خود را بالاتر از سطوح قبلی ببریم.به نظر بندورا(1986) اگر به ایجاد خرده اهداف اختصاصی و قابل حصول بپردازیم در اینصورت امیال و آرزوهای بالا به جای ناامیدسازی خویشتن می توانند برانگیزاننده و مشوق خویشتن باشند مثلاً اگر می خواهید میلیونر شوید
می توانید صرفاً از خود انتظار داشته باشید که ماهانه درصد معینی از درآمد خود را کنار بگذارید(بیابانگرد، 1373).

برخی آدمیان هر زمان که برطبق معیارهایشان عمل می کنند با تحسین و تمجید به خودشان پاداش می دهند دیگران هرگاه در رسیدن به معیارهایشان شکست بخورند با انتقاد از خود به تنبیه خویش می پردازند ، با احتمال بیشتری به عزت نفس بالا دست می یابند. کسانیکه افسرده اند بیشتر احتمال دارد که بخاطر عملکرد ضعیف به تنبیه خود بپردازند و کمتر پیش می آید که بخاطر عملکرد خوب از خودشان تمجید و تحسین به عمل آورند(بیابانگرد،1373).

کودکان ونوجوانان زمانی از عزت نفس زیاد بهره مند میشوند که بتوانند در 4 شرط متمایز احساس مثبتی را تجربه کنند این 4 شرط عبارتند از همبستگی،
بی همتایی،قدرت والگوها.

برای اینکه عزت نفس حفظ شود باید تمام این شرط پیوسته موجود باشند هیچیک بر دیگری برتری ندارند، اگر هر کدامشان به حد کافی فراهم نشوند موجب کاهش یا تغییر شکل عزت نفس می شوند( بیابانگرد، 1373).

در راهنمای تشخیصی و آماری بیماری روانی (DSMIV) که ملاک های آن در اغلب تشخیص های روانپزشکی بکار می رود احترام به خود ضعیف به عنوان ویژگی بسیاری از بیماریهای دوران کودکی در نظر گرفته می شود. دو نمونه مختلف از این بیماریها عبارتند از : اختلال کمبود توجه[12] و بیماریهای اجتنابی[13].

عزت نفس از چنان اهمیتی برخوردار است که از طرف اهداف رواندرمانی در دیدگاه راجرز می توان کاهش شدت و درجه تمایل روان نشرندی ، کاهش اضطراب ،افزایش میزان پذیرش خود عواطف شخصی (عزت نفس) را نام برد. هدف از فرآیند درمان در دیدگاه گلاسر[14] نیزاینست که پس از ارضای دو نیاز اساسی یعنی نیاز به عشق و نیاز به احساس ارزشمندی فرد بتواند در سطح وسیعتری و در چارچوب واقعیات رفتار مسئولانه ای در پیش گیرد و هویت موفقی (احساس ارزشمندی) بدست آورد و این خود نشانه سلامت روانی است ( ساپنیکتون ،ترجمه شاهی برواتی،1379).

در یک نظریه عزت نفس بالا از دست نمی رود و در همان حال شیوه خودنگری واقع بینانه ای پیش روی شما قرار دارد این نظریه شما را قادر می سازد محدودیتهای خود را در موقعیتهای اختصاصی ملاحظه کنید و در عین حال به خودتان به عنوان فردی اساساً با ارزش بنگرید برای آنکه بتوانید چنین کاری بکنید لازم است محدودیتهای خودتان را در قالب عبارات بسیاری اختصاصی رفتاری ( مثلاً : من به تمرین بیشتری نیاز دارم) توصیف کنید نه آنکه به بیانات کلی راجع به خودتان بپردازید ( من ورزشکار بدی هستم) شما می توانید همین اصل را در مورد دیگری هم که عملکرد ضعیفی دارند بکار ببرید برای این مقصود بدون آنکه به عزت نفس آنها خدشه ای وارد کنید یا آنکه به آنها برچسب زده باشید با انتقاد از رفتارهای اختصاصی یا ارائه پیشنهادات خاص به آنها پسخوراند بدهید( ساپنیکتون ، ترجمه شاهی برواتی،1379).

شکل گیری عزت نفسعزت نفسخلاقیت

دانلود بررسی نقش رسانه ها در تعلیم و تربیت

بررسی نقش رسانه ها در تعلیم و تربیت

رسانه های مکتوب مانند کتب و مجلات و روزنامه ها بعد از اختراع صنعت چاپ و خط پا به عرصه وجود نهادند و با گذشت زمان وسعت آنها رو به افزایش نهاده است این رسانه ها ابتدا در جهان اسلام با کیفیت هر چه بیشتر و بهتر ظهور کرد ولی متاسفانه باگذشت زمان از کیفیت آنها کاسته شده است ولی همین رسانه ها در جهان غرب و اروپا از غنای علمی برخوردار است که نشأت گرفته ا

دسته بندی	علوم اجتماعی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	844 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	148

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول : کلیات

چکیده.2

مقدمه 3

1-1بیان مسئله……………………………………………………….. ..4

1-2اهمیت پژوهش………………..……………………………………….5

1-3اهداف پژوهش. ………………………………………………………..6

1-4سوالات پژوهش………………………………………………………. 8

1-5تعریف مفاهیم……………………………………………………………8

1-6تعریف رسانه هاو انواع رسانه ها. ………………………………………….9

1-7مقایسه رسانه های ارتباط جمعی بایکدیگر در ارتباط با مخاطبان ……………….10

1-8تعاریف مختلف ازرسانه های آموزشی توسط دانشمندان………………………. 10

1-9رسانه های ارتباط جمعی وجامعه…………………………………………..11

1-10رسانه های ارتباط جمعی و قشر بندی اجتماعی و توسعه فرهنگی………………12

1-11توزیع رسانه های ارتباط جمعی در جهان…………………………………..14

1-12رسانه های ارتباط جمعی…………………………………………………15.

1-13انواع رسانه های ارتباط جمعی به روش دیگر………………………………..15

1-14ارتباط جمعی یا عمومی…………………………………………………..15

فصل دوم:

2-1تاریخچه رسانه ها……………………………………………………….18

2-2پیدایش سینما،رادیو و تلویزیون………………………………………….20

2-3تاریخچه پیدایش روزنامه ها...............................................................27

2-4سینما ،پیدایی و نظور آن...................................................................34

2-5تئاتر و مخاطبان.............................................................................37

2-6تئاتر در شرق................................................................................38

2-7تئاتر در قبل از اسلام........................................................................39

2-8تئاتر پس از اسلام............................................................................40

2-9پژوهش در ارتباطات.....................................................................45

2-10صدا و سیما و تعلیم و تربیت............................................................57

2-11نقش رسانه های ملی در کشور های همسایه ایران...................................59

2-12نقش رسانه های غرب در تعلیم و تربیت...............................................61

2-13نقش رسانه های ملی در جهان...........................................................64

2-14خلاصه ای از رسانه های آموزشی در ایران و جهان.................................65

2-15تئوریهای وسایل ارتباط جمعی یا رسانه ها..............................................66

2-16مکتب مارکسیسم کلاسیک.................................................................67

2-17نظریه ی اقتصاد سیاسی رسانه ها.........................................................67

2-18مطالعات فرهنگی توده.....................................................................68

2-19مکتب فرانکفورت..........................................................................69

2-20نظریه های مربوط به مخاطبان رسانه ها:نظریه ی استحکام...........................69

2-21نظریه ی دو مرحله ای رسانه ها.........................................................70

2-22نظریه ی تزریقی رسانه ها....................................................................70

2-23نظریه ی برجسته سازی رسانه ها............................................................70

2-24نظریه ی نیاز جویی رسانه ها................................................................70

2-25نظریه ی وابستگی مخاطبان................................................................... 71

2-26نظریه ی موزاییکی رسانه ها....................................................................71

2-27نظریه ی سیستمی................................................................................71

2-28دیدگاههای پیشگامان رسانه ها................................................................. 74

2-29دیدگاه دیویدرایز من..............................................................................75

2-30دیدگاه مارشال مک لوهان......................................................................76

2-31وظایف رسانه ها................................................................................76

2-32نقش تفریحی رسانه ها.........................................................................77

2-33نقش های خبری رسانه ها.....................................................................77

2-34نقش های همگن سازی رسانه ها.............................................................78

2-35نقش آگاه سازی رسانه ها...................................................................... 78

2-36نقش تعلق اجتماعی رسانه ها.........................................................................78

2-37دیدگاه های افراطی رسانه ها...................................................................79

فصل سوم : روش تحقیق

فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده ها

4-1تلویزیون...........................................................................................84

4-2یونسکو و رادیو و تلویزیون....................................................................85

4-3نقش رادیو و تلویزیون در آموزش.............................................................86

4-4تاثیر تلویزیون بر خانواده .........................................................................87

4-5استفاده از تلویزیون در آموزش و پرورش.....................................................88

4-6نقش آموزشی تلویزیون.............................................................................89

4-7تحقیق یک ایرانی درباره رادیو و تلویزیون و نقش تربیتی آن ها............................91

4-8اینترنت(ویژگی ها ، کارکردها،مزایا)..............................................................92

4-9معایب اینترنت.........................................................................................94

4-10موقعیت ایران و ملل در حال توسعه در شبکه اینترنت......................................94

4-11نقش اینترنت در تعلیم و تربیت....................................................................95

4-12نقش اینترنت در دنیای نوجوانان.....................................................................98

4-13نقش تلفن همراه در تعلیم و تربیت..............................................................101

4-14تلفن همراه در مدارس ایران.......................................................................101

4-15فرهنگ سازی استفاده از تلفن همراه توسط آموزش و

پرورش................................................................................................103

4-16یادگیری از طریق تلفن همراه....................................................................106

4-17رویکرد های یادگیری مبتنی بر تلفن همراه..................................................107

4-18منظور از یادگیری تلفن همراه چیست؟.......................................................108

4-19از تلفن همراه چه چیزی میتوانیم یاد بگیریم؟................................................108

4-20برخی مزیت ها و محدودیت ها ی یادگیری تلفن همراه....................................109

4-21نتیجه گیری دربا ره تلفن همراه............................................................109

4-22ماهواره چیست؟..............................................................................111

4-23نحوه کار ماهواره ارتباطی.....................................................................111

4-24تاریخچه ، مزایا و معایب ماهواره...............................................................114

4-25موقعیت ایران و ملل در حال توسعه در استفاده از ماهواره...............................115

4-26آموزش از طریق ماهواره و تجربه های جهانی.............................................118

4-27توانایی کاربردآموزش از طریق ماهواره در کشور چین.................................119

4-28سینما و تئاتر و نقش تربیتی آن ها.............................................................119

4-29سینما و تلویزیون..............................................................................120

4-30سینما و تلویزیون دو پدیده متمایز...........................................................121

4-31سینما و تلویزیون در برابر یکدیگر(رقابت درونی).......................................121

4-32نقش تربیتی سینما..............................................................................122

4-33مذهب و سینما....................................................................................124

فصل پنجم

5-1نتیجه گیری......................................................................................126

5-2 پیشنهادات.......................................................................................129

5-3محدودیت های پژوهش.........................................................................129

5-4 خلاصه..........................................................................................129

5-5منابع و ماخذ.......................................................................................138

چکیده به زبان لاتین.................................................................................141

چکیده:

- رسانه های مکتوب مانند کتب و مجلات و روزنامه ها بعد از اختراع صنعت چاپ و خط پا به عرصه وجود نهادند و با گذشت زمان وسعت آنها رو به افزایش نهاده است . این رسانه ها ابتدا در جهان اسلام با کیفیت هر چه بیشتر و بهتر ظهور کرد ولی متاسفانه باگذشت زمان از کیفیت آنها کاسته شده است ولی همین رسانه ها در جهان غرب و اروپا از غنای علمی برخوردار است که نشأت گرفته از کتب معتبر در اسلام است.

با پیشرفت علم و تکنولوژی ، رسانه ها نیز گسترش یافته و از کیفیت زیادی برخوردار شده است. بعد از رسانه ها ی مکتوب ، در طول یکی دو قرن گذشته رسانه های جدیدی همچون تلفن و ضبط صوت و گرامافون و برخی رسانه های آموزشی دیگر همچون اسلاید پا به عرصه ی وجود نهاده است.

بعد از رسانه های فوق رسانه هایی همچون تلویزیون و رادیو و سینما ابتدا در جهان غرب و اروپا به وجود آمد که امروزدر طول نزدیک به یک قرن در سراسر دنیا ، این رسانه ها بعنوان مهمترین رسانه و مهمترین رسانه در تعلیم و تربیت مطرح بوده و هستند.

علم و صنعت همچنان در حال پیشرفت است که همراه آن دستاورد های مهمی در ظهور برخی دیگر از رسانه بوجود آورده است که می توان به ظهور اینترنت و ماهواره و کامپیوتر و نقش و کاربرد بسیار مهم آن دردنیای امروز اشاره نمود.

مقدمه:

انسان در زندگی اجتماعی و در برخورد با غیر خود نیاز شدیدی به ارتباط دارد و تنها از این طریق است که نیاز های فردی و اجتماعی خود را برآورده می کند .انسان از همان آغاز برای برقراری ارتباط و رساندن پیام خود به دیگران شیوه های گوناگونی را به کاربرده است.از اشارات ،کلمات و اشاره های رمزی اولیه گرفته تا استفاده از پیشرفته ترین و در عین حال پیچیده ترین وسایل ارتباطی مدرن امروزی از قبیل رسانه ها و وسایل ارتباطی که درطول تاریخ دارای سرعت بسیارکندو ناچیز بوده اند و در عصر حاضر تحول چشمگیری یافته اند.

پیام هایی که توسط رسانه ها رد وبدل می شود درابعاد مختلف سیاسی ،اجتماعی ،اقتصادی،نظامی و فرهنگی و... است .مخاطبان این پیام ها افراد و گروههایی در سطوح مختلف فرهنگی،اقتصادی ،و اجتماعی اند که در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی در سراسر جهان پراکنده اند.

چنانچه گفته شد تمام سعی و تلاش رسانه های جمعی ،رسیدن به اهداف و مقاصدی است که در عین حال هر کدام به نحوی دارای رنگ و صبغه تربیتی هستند ،زیرا این رسانه ها در اموری نظیر رشد شخصیت افراد درابعاد مختلف ،ایجاد ارتباط بین افراد جامعه ،کمک به افراد جامعه ،کمک به افراد در فرآیند سازگاری با جهان متغیر پیرامون و...دخالت دارند.چرا که به نظر می رسد نظام تعلیم و تربیت بیش از هرزمان دیگری نیاز به تغییرات اساسی و بنیادین دارد .لذا با توجه به تغییر نوع نگرش مخاطبین امرتعلیم و تربیت ،خواسته ها و انگیزه های ایشان برای دستیابی به اهداف و آمال ،این تغییرات ناگریز با گذشت زمان خود نمایی خواهد کرد.

از طرف دیگر با وجود اندیشه ها و جمجمه های فرهنگی مختلف که از سوی رسانه های غالب جهان بی محابا به حیطه ی آموزش و تربیت هجوم می آوردبه نظر می رسد ، باید ازهمین رسانه ها درجهت تحکیم بنیانهای تعلیم و تربیت استفاده کرد تا مهارت های پذیرش حقایق و اتخاذ تصمیمات اجتماعی و خانوادگی معقول و بهنگام را درتفکر و فضای حقیقی جامعه نهادینه ساخت تا با ار تقاءسطح فکری و فرهنگی خانواده ها ،معضلات و مشکلات ناشی از تأثیرات سوءرسانه ها به حداقل رسیدهو رفتارها وهنجارهای مثبت بالقوه به فعالیت نزدیک شود وبی شک این امر تنها پوشش کافی اطلاعات و دوری از یک جانبه نگری و تعمبق روش های نوین سالم و کاربردی ،استفاده از رسانه ها در امر تعلیم و تریبت میسر خواهد بود.

لذا در این پژوهش سعی شده است با استفاده از منابع موجود در راستای تنویر و تشریح معانی و معایب رسانه های مختلف ( دیداری – شنیداری – مکتوب ،گفتاری ، روایی و ...) بر روند آموزش و تربیت کودکان و نوجوانان گامهایی برداشته شود. چرا که گستردگی رسانه ها در دنیای کنونی وتأثیر مستقیم آن بر روند رفتارهای اجتماعی دانش آموزان و فرزندانمان ، مطالعه و پژوهش بسیاری را می طلبد .

بیان مسأله:

در سالهای گذشته رسانه ها بسیار محدود بود ولی با گذشت زمان و پیشرفت علم و تکنولوژی، رسانه ها نیز گسترش یافته و قلمرو وسیعی را تشکیل می دهند. ابتدا رسانه های مکتوب در حد ابتدایی شکل گرفت و سپس رسانه های دیگر ظهور کرد.زمانی بود که کتاب به عنوان مهمترین وسیله ی ارتباطی در میان ملل مختلف دنیا مطرح بوده است؛ ادیان آسمانی و پیامبران ، این سفیران الهی ، پیام خود را با کتاب و تعلیم آن به مردم آغاز کردند و رسالت برخی از این پیام آوران با کتاب و وحی شروع شده است . کتابهایی همچون زبور داود(ع) و انجیل عیسی(ع) و تورات موسی(ع) و قرآن پیامبر اسلام(ص)نمونه هایی از کتب و بعنوان مهمترین وسیله ارتباطی در آن زمان مطرح بوده است که نقش بسیار مهمی در تربیت پیروان هر مکتب به دنبال داشته است و با پیشرفت علم دامنه رسانه ها وسیعتر شده و وسایلی همچون روزنامه و مجلات نیز به آن اضافه شد که در آگاهی و تربیت مثمر ثمر بوده اند . در طول دو قرن گذشته بشر با رسانه های نسبتاً پیشرفته همچون رادیوو تلفن پا به عرصه وجود نهاده است و بعد از آنها بتدریج رسانه های پیشرفته ای همچون تلویزیون و سینما بوجود آمد که نقش بسیار مهمی در تربیت و تعلیم مردم بر عهده گرفتند. این وسایل ابتدا در کشور های غرب و اروپایی ظهور کرد که به تعلیم مردم پرداخت .ولی امروزه این رسانه های مهم در عرصه تربیت و آموزش علمی خانواده ها و مردم نقش بسیار مهمی ایفا کرده و می کند و دامنه رسانه ها به همین تعداد محدود نشد و در طول نیم قرن رسانه هایی همچون کامپیوتر- اینترنت و اخیراً ماهواره نیز که بسیار پیشرفته است ، به آن اضافه شد.

در این پژوهش بر آنیم تا نقش مثبت و منفی هر رسانه و عوامل مخرب هرکدام را ذکر نموده ومهمترین رسانه را در تربیت مردم گوشزده نموده، مواظب باشیم که گرفتار عوامل مخرب آن نشویم و غرورما رابر آن وادار نکند که با شعار مفید بودن علم ، گول علم بشر را نخوریم. زیرا هر چیزی که تولید می شود ممکن است مطلقاً مثبت و سازنده نباشد هر چند که عوامل مثبت داشته باشد ! باید از عوامل منفی آن نیز با خبر شد و از آن به نحوه مطلوب و درست استفاده کرد تا از انحراف و هلاکت خودداری شود.

اهمیت پژوهش:

با توجه به ارزش تعلیم و تربیت در نظام هستی و تأثیر آن بر حوزه های مختلف فرهنگی و اجتماعی خانواده ها و جامعه ، به نظر می رسد وجود و تعمیم رسانه ها در راستای ایجاد تحول درنظام تعلیم و تربیت ، امری انکار ناپذیر و چه بسا ضروری است .چرا که عدم شناخت رسانه ها در کارگیری آنها در مقاطع زمانی مختلف از سوی کودکان و نوجوانان بدون حضور و نظارت مربیان و خانواده ها ،بی شک اثرات نامطلوبی را نیز به همراه خواهد داشت که در صورت ساده انگاری و بی توجهی ممکن است در دراز مدت با یک فاجعه ی تربیتی و آموزشی روبرو شویم ،اما آنچه که مهم است با توجه به اطلاع رسانی های موجود و شناخت نسبی مسؤولان امر آموزش و تربیت ،حوزه ی فعالیت رسانه ها قابل پیش بینی و ارزیابی است. هرچند این حوزه ها با گسترش ابزارهای ارتباطی نرم افزاری و ماهواره ای ،کمی مشکل به نظر می رسد ؛اما آنچه که اهمیت دارد توجه مربیان و معلمان و به خصوص خانواده ها به تأثیر نامطلوب این رسانه ها در کنار خاصیت آموزش دهی و تعلیم فراگیر و گسترده ی علوم مختلف می باشد . برخی بر آنیم تا ضمن معرفی وسایل ارتباطی در حیطه رسانه ها و بررسی اثرات مثبت و مخرب آنها ،به پاسخ های منطقی و معقول در خصوص استفاده و یا عدم بکارگیری رسانه ها دست یابیم .چرا که ارتباط انگاره ای برای سنجش افرادو وسیله ای برای تغییر در سطح رفتار است که شامل تبادل اطلاعات وچگونگی معنی بخشیدن به این اطلاعات است که تفاوت در زمینه های ارتباطی به خصوص با حضوررسانه های مختلف با توجه به آگاهی طرفین در جهت ایجاد رابطه ی بهتر و یا کاهش کیفیت آن ، کمک می کند.

مسؤولیت مهم و خطیر هزاران معلم ایرانی که درمدارس به تربیت نونهالان و نوجوانان مشغول هستند، مثل سایر معلمان دنیا ، در این است که بتوانند به نوآموزان آگاهی –اطلاعات و مفاهیم ،مهارت ها،و از همه مهمتر ارزشهائی را انتقال دهند که کودک بوسیله آنها بتواند در فردای زندگی عضو مفید و مؤثری برای خود و جامعه ای باشد ، خود را دریابد و در راستای استعداد های بالقوه خویش گام بردارد و آنها را بصورت بالفعل در آورد.

همانطوریکه طلایی تا در دل زمین است و بصورت خام است، دارای قیمتی است .حال هر قدر روی این ماده اولیه کارشود ، بر قیمتش افزوده می شود .دانش آموز هم به طریق اولی همین طور است هرچه بیشتر با او کارشود و به تعلییم و تربیت او پرداخته شود، ارزش انسانی او بالاتر خواهد رفت . به عبارتی دیگر می خواهیم ببینیم یک معلم از چه طریق می تواند متن و موضوع درس خود را به شاگردان به نحو بهتر و مؤثرتری انتقال بدهد ودر این انتقال مواد و وسایل سمعی و بصری و بخصوص تکنولوژی آموزشی چه نقشی را در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان بازی می کند ؟و به چه صورت به معلم کمک خواهد کرد؟

از آنجا که معلم می تواند با آشنایی فنون و روش های تدریس از طریق کاربرد رسانه ها و مواد آموزشی سبب انتقال بهتر یادگیری به دانش آموزان گردد، لذا این تحقیق با صرف جمع آوری چنین اطلاعاتی انجام شده است . در نتیجه اطلاعات این مجموعه در درجه اول برای معلمانی که تدریس علوم مختلف را بر عهده دارند مفید خواهد بود.

اهداف کلی پژوهش

اهداف کلی

1- معرفی انواع رسانه ها و نقش مهم رسانه ها در تعلیم و تربیت آحاد مردم جامعه .

2- آشنایی با انواع رسانه های آموزشی و نقش آنها در تعلیم و تربیت مقاطع سه گانه.

3- شناخت رسانه های آموزشی بعنوان وسیله مؤثر در پیشرفت تحصیلی آینده سازان جامعه .

4- مقایسه رسانه ها و سهم هر کدام در تعلیم و تربیت مردم جامعه .

5- آگاه شدن از چگونگی استفاده مطلوب و ایجاد فرهنگ سازی در نحوه ی کاربرد رسانه های آموزشی و ملی .

اهداف جزئی

1- آشنا شدن با موثر ترین رسانه ملی وتأثیر مهم آن در آموزش و پرورش.

2- پی بردن به اثرات مخرب ناشی از برخی رسانه ها از جمله ماهواره و اینترنت و سینما.

3- آشنایی با اثرات مثبت صدا و سیما در تربیت احاد مردم بعنوان یک رسانه ی عمومی و فراگیر .

4- توجه به اهمیت سینما در تربیت جوانان.

5- توجه به اهمیت کامپیوتر در تربیت خانواده .

اهداف رسانه ها

رسانه های ملی

رسانه های دیداری و شنیداری

رسانه های شنیداری

سؤالات پژوهش

1- آیا حقیقتاً رسانه ها تربیت صحیح و مطلوبی را برای کودکان و خانواده ها به ارمغان خواهند آورد؟

2- آیا تا به حال برای ریشه کن کردن یا حداقل تقلیل آثار سوء رسانه ها تدابیری اندیشیده شده است؟

3- آیا در حقیقت این مراکز مجازی موازی که بسیار گسترده تر و فعالتر از مدارس رسمی عمل می کند ، متولی یا سرپرستی دارند؟

4- آیا آثار رسانه ها در تربیت اخلاقی و اجتماعی امروز ملموستر و محسوس تر از گذشته نشده است؟

در این پژوهش تا حد امکان به سوالات فوق پاسخی علمی و منطقی داده خواهد شد.

تعریف مفاهیم : تعلیم و تربیت و رسانه ها

تعریف تعلیم : این واژه در لغت نامه دهخدا به معنی بیاموختن – بیاگاهانیدن ، آموختنی ، آگاهانیدن ، کسی را چیزی آموختنی ، آموزانیدن و .... آمده است ( لغت نامه دهخدا – انتشارات مؤسسه لغت نامه دهخدا تهران ).

تعلیم کوششی است که معلم برای انتقال معلوماتی خاصّ به شاگردان خود بکار می برد و عمدتاً به مهارت و خُبرگی معلم و نوع محتوای درسی که علم به انتقال آن می پردازد ، بستگی دارد . فقط ارائه معلومات نظری یا عملی است که در موقع تدریس از جانب معلم به شاگردان انتقال می یابد .( فلسفه تربیت : ابراهیم زاده . عینی . انتشارات ) «گریستو فرجنگبز1» محقق دانشگاه هاروارد معتقد است که : (نفوذی که محیط خانواده ، تلویزیون وغیره دارند از نفوذ مدرسه بیشتر است ).

تعریف جامع از آموزش و پرورش : آموزش و پرورش عبارتست از شیوه عمل و اعمال روش در گسترش علم و فن و فرهنگ و انجام برنامه های از پیش اندیشیده شده و آینده نگر آموزشی در چارچوب سازمانهای انطباق یافته با سازمانی اقتصادی و اجتماعی . «امیل دورکیم »2تعریفی از آموزش و پرورش از دیدگاه جامعه شناسی ارائه می دهد او معتقد است آموزش و پرورش فعالیتی است که توسط نسل های بزرگسال بر روی نسلهایی که هنوز وارد زندگی اجتماعی نشده اند ، صورت می گیرد و هدفش ایجاد و رشد پاره ای از ویژگی ها و اوضاع و احوال جسمی ، فکری و اخلاقی است که جامعه سیاسی و بطور کلی محیط خاص کودک از آنان انتظار دارد . گروهی از جامعه شناسان نیز آموزش و پرورش را مترادف با اجتماعی شدن یا فرهنگ پذیری بکار می برد .

( جامعه شناسی آموزش و پرورش ص 55 )

تعریف یونسکو از آموزش و پرورش : آموزش و پرورش دارای چهار محور زیر است : آموزش و پرورش به منزله یک نماد و فرآیند تربیتی ، محتوای تربیتی و محصول اعمال تربیتی است .

تعریف رسانه و ا نواع آن :

رسانه ها شامل افراد ، ابزار – یا موقعیتهایی هستند که بوسیله آنها پیام ارائه می شود . بنابر این تعریف : معلم ، کتاب درسی، اسلاید، ناطق، تخته سیاه ، فیلم ، کامپیوتر و ماهواره همه رسانه خوانده می شوند.

انواع رسانه ها

انواع رسانه های آموزشی :

1- مواد دیداری غیر شفاف – این مواد عبارتند از : انواع تصاویر ، کتابها، ( خود آموزها و غیره ) ، مجله ها ، راهنماهای مطالعه چارتها ، نمودارها، نقشه ها ، پوستر ها و کاریکاتورها ( مقدمات تکنولوژی آموزشی ، ص 126 محمد احدیان )

2 – مواد شنیداری ( فقط صدا ) – که عبارتند از : نوار شنیداری ( حلقه ای ، کاست ، کارتریج صفحه ، رادیو ، تلفن و کارت شنیداری)

3- مواد شنیداری – دیداری غیر شفاف ( ترکیبی از 1 و2 ) که عبارتند از : کتاب همراه با نوار یا صفحه و سایر مواد چاپی همراه با مواد شنیداری.

4- مواد دیداری شفاف ( ثابت ) که عبارتند از : اسلاید ها ، فیلم ها، استریپها و طلقهای شفاف .

5- مواد شنیداری – دیداری شفاف ( ثابت ) – که عبارتند از فیلم ، استریپ ناطق ، انواع اسلایدها با نوار یا صفحه )

6- مواد شنیداری – دیداری متحرک – که عبارتند از : فیلم متحرک ناطق و فیلم ویدئو.

7- مواد دیداری متحرک که عبارتند از : فیلم متحرک صامت ( همراه با زیرنویس یا نوشته ) .

8- سه بعدی ها که عبارتند از : اشیاء واقعی ، ماکتها ، مدلها و برشها .

9- منابع انسانی و موقعیتها که عبارتند از : دعوت از افراد ، گردش علمی ، نقش آفرینی و غیره.

10- کامپیوترها که عبارتند از : انواع کامپیوتر و ترمینالهای گوناگون با ابزارهای نمایش.

11- ماهواره ها – که شامل انواع قمرهای مصنوعی و ماهواره های ارتباطاتی و ماهواره های تلویزیونی.

طبقه بندی رسانه ها : طبقه بندی رسانه ها بیشتر بدین دلیل انجام می گیرد که تصور می شود اگر رسانه ای ویژگی خاصی را دارا باشد این رسانه می تواند در خدمت به هدفی قرار گیرد که مستلزم همان ویژگی است . مثلاً یادگیری تکلیفی که مستلزم تمیز دادن اشکال است رسانه ای را که از حس دیدن استفاده می کند ، بکار می گیرد یعنی رسانه دیداری .

( نقش تکنولوژی در آموزش و پرورش – نادر اقبال دوست ص 109 )

مقایسه رسانه های ارتباط جمعی با یکدیگر در ارتباط با مخاطبان :

« مکالوهان » در کتاب شاخص خود به نام « وسایل ارتباط جمعی » و چند اثر دیگر ، وسایل ارتباطی « گرم » را در مقابل وسایل ارتباطی « سرد » قرار می دهد. بر این اساس به آن دسته از داستانهای خنده آوری « گرم » گفته می شود که مفهوم آن تماماً در داستانی که نقل می شود، موجود است . به داستانهائی « سرد » گفته می شود که مفهوم آن تنها در صورتی آشکار می شود که تلاشی در جهت درک آن از ناحیه شنونده به عمل آید . به همین ترتیب وسایل ارتباطی گرم مانند « خط الفبائی ، چاپ ، رادیو و سینما» پیامهای خود را به نحو کامل ارائه می دهند و درست مانند آهن سرخی می مانند که نقش خود را بر جای می گذارند و حال آنکه وسایل ارتباطاتی سرد مانند « گفتار، الفبای تصویری، داستانهای مصور، تصاویر متحرک ، تلفن و تلویزیون » ارائه کننده پیامهای ناقص هستند و تلاشی ذهنی خاصی را از طرف شخص گیرنده لازم دارند . ( کازنو- ژان . قدرت تلویزیون ص 219 ) .

سطح نظام های اجتماعی : پژوهشهای این سطح در قالب نظامهای سیستماتیک برنامه توسعه و در جنبه های گوناگون انجام گرفت که هم اکنون نیز ادامه دارد. ( نوروزی – داریوش 73 ص 25 ).

تعاریف مختلف از رسانه های آموزشی توسط دانشمندان :

رسانه به مفهوم وسیله ارتباطی است. این کلمه در زبان انگلوساکسون1 به معنی شدن است و معنی آن بطور کلی جریان انتقال از طریق وسایل ارتباط است .کمیته فنی اصطلاحات فنی در فرانسه در جلسه 24 نوامبر 1971 کلمه media را به مفهوم وسایل ارتباطی و حاملهای متنوع پذیرفت. ( کازنو- ژان 1- 7 ص 65 ).

رسانه در تعریف به حاملهای پیام بین مرکز پیام گیرنده و پیام گفته می شود. ( فردانش )

« گاینه» رسانه آموزشی را چنین تعریف می کند : (رسانه ترکیبی است از چیزها که برای انتقال ارتباط یا سایر محرکهای آموزشی به یادگیرنده مورد استفاده قرار می گیرد) .

اصطلاح یادگیری یا تعلیم بوسیله رسانه برای تشخیص و تفکیک یادگیری بوسیله رسانه در برابر یادگیری از راه کسب تجربه مستقیم بکار می رود . این اصطلاح اولین بار توسط « برونر واکسون » بکار رفت.

« هاشم نعمتی» رسانه آموزشی را چنین تعریف می کند: (کلیه امکاناتی است که می تواند شرایطی را در کلاس بوجود آورد که تحت تأثیر آن شاگردان بتوانند اطلاعات و رفتار و مهارتهای جدیدی را با درک کامل بدست آورند). ( نعمتی ، هاشم 68 ) « دیویس» از رسانه ها بر اساس اهمیت حضور در فرایند یادگیری و تدریس طبقه بندیی دارد که بدین صورت است : 1- رسانه های اختیاری یعنی رسانه هایی که معلمان در صورت دسترسی و وجود بودجه لازم می توانند در صورت تمایل بکار برند .

2- رسانه های ضروری : که معلم برای تحقق بخشیدن هدفهای مورد نظر آنها را بکار گیرد . تمهید بودجه و زمان لازم جهت استفاده از این رسانه ها الزامی است ( نعمتی ، هاشم – 68 )

«ژان کازنو»1 در مورد نقش وسایل ارتباط جمعی در شکل گیری رفتار اجتماعی عقیده دارد که رادیو و تلویزیون ، مطبوعات و آگهی ، به دو صورت مختلف می توانند ما را به مشارکت ضمنی برانگیزند و به موجب اصلی که بیان شد احتمالاً اعتقادات ما را دگرگون سازند . اول وسوسه مقاومت ناپذیر رسانه های همگانی است که ما را به نوعی گرفتار می کند و به مشارکت می کشاند. برای مثال ،بسیاری از روشنفکران بعد از آنکه سوگند یاد کرده بودند که هرگز تلویزیون نخرند ، بالاخره در برابر اصرار اعضای خانواده خود تسلیم شدند و تلویزیون خریدند و با این کار موضع خود را تغییر دادند و نقش دیگری جز آنچه قبلاً تظاهر می کردند به عهده گرفتند. یا اگر شخصی روزنامه ای را که با افکار او مطابقت ندارد ، مشترک شود در این صورت توانسته است سدی را در برابر عقاید مخالف که در ذهن خود ساخته است ، بشکند.

دوم : سیلاب اطلاعاتی که بوسیله رسانه های همگانی جاری می شود بتدریج تمامی جامعه را در خود غرق می کند و افراد هم که خواهی نخواهی در این جو اطلاعاتی تنفس می کنند از این اطلاعات تغذیه می کنند و بتدریج در جریان امور قرار می گیرند و این اطلاعات را برای سایرین بازگو می کنند . حتی اگر فقط بعضی از آن را هم باور کنند، باز هم مجبور می شوند با مسایل سیاسی روز درگیر شوند. تمامی این عوامل هر چند نامحسوس و مبهم ، بر رفتار ما اثر می گذارند. ولی اثر آنها آنقدر آرام و سطحی است که نمی توان القاء فکر به صورت خشن آن تلقی کرد.

وسایل ارتباط جمعی یا رسانه ها اساس سنتهای گذشته را متزلزل می سازند و ارزشهای جدیدی بوجود می آورند و انواع تازه ای از موسیقی ، نمایش و عقاید سیاسی را به آنها عرضه می دارند. امروز مسلم شده است که در سراسر جهان هر فرد یا هر دهکده ای که به رادیو یا مطبوعات دسترسی دارد ، وجه نظرهای جدیدتری دارد، مترقی تر است و نقشهای جدید را سریعتر از کسانی که به این وسایل دسترسی ندارند ، می پذیرد . به عقیده وی نیز وسایل ارتباط جمعی نمی توانند بطور مستقیم در طرز تفّکر مردم تغییر ایجاد کنند و انتشار هر نوع فکر یا عمل نو در جوامع جهان دوم بیشتر با مباحثات و گفتگوهایی که افراد رو در رو انجام می دهند، بستگی دارد.

رسانه های ارتباط جمعی و جامعه :

همانطور که گفته شد وسایل ارتباط جمعی مولود و محصول اندیشه ی انسانند و از این رو برانگیخته از جامعه و متأثر از آنند. امّا بعد از آنکه پیدا شدند و بکار رفتند بر حسب طرز استفاده ای که از آنها بعمل می آید، می توانند سالم و آرام بخش یا مضر و انحراف انگیز باشند . آنچه قبل از همه سازمان این رسانه ها را تحت تأثیر قرار می دهد ،دولتی یا خصوصی بودن آنهاست دولتی شدن . یک وسیله ارتباطی در چنین وضعی بجای آنکه صرفاً به دنبال خواستهای مردم باشد می تواند نقش راهبری فرهنگی خویشتن را به عهده گیرد. خصوصی بودن این رسانه ها چنانچه بی هیچ کنترل از جانب دولت و جامعه صورت پذیرد و در محدوده جامعه مادی ، فاقد هر گونه بعد فرهنگی نموده و حتی خطرناک می سازد . این رسانه ها :« تولید انبوه » را با « مصرف انبوه » پیوند می دهند و در تحقق این هدف از « هدایت انسان از راه دور» است .« حکومت از راه دور » « آدمک سازی » آنان و « توده سازی » انسانها استفاده می کنند . تمامی این اقدامات موجب می شود که انسان جدید علیرغم این واقعیت که پیش از تمامی انسانها در طول تاریخ مصرف می کند ، هر روز خود را نیازمند کرد و در جریان بیشتر می یابد . از نظر سیاسی هر کاندیدا برای پیروزی در انتخابات می تواند به سازمان ارتباطی مراجعه کند و حتی پیروزی را تضمین نماید بشرط آنکه بر حسب مشخصات شخصی اش بهائی خاص بپردازد . از نظر اقتصادی قرار دادن آگهی های تجاری در لا به لای اخبار مهم هر چند به جلب سود بیشتر برای سازمان منتهی می شود، لیکن موجبات استثمار انسانها و بهره برداری نامشروع از آنان را فراهم می سازد . اعمال آگهی های تجاری فرا آگاهی ، تخطی به حریم آزادی انسانهاست. آگهی های تند با تصاویر مستهجن موجبات ابتلای اخلاقی عمومی را فراهم می سازد و هم نیازمندی ارتباطی را در خدمت مسخ اندیشه ها ، تخدیر مغزها و در نهایت اضمحلال تعادل روانی انسانها را فراهم می کند. در کشورما هم قبل از انقلاب تبلیغات تلویزیونی ، تقلید نا آگاهانه و ناشیانه ای از تبلیغات غربی بود که با فرهنگ و سنن مردم سنخیتی نداشت .

همانند بسیاری از مظاهر مادی و معنوی غرب، بسیار نا بهنگام و با شتاب روز افزون به عرصه فرهنگی سنتی کشور وارد شد که منجر به ظهور « فرهنگ شبه مدرنیستی کاذب » گردید . جالب توجه است که همان شیوه های زندگی و محصولات پر زرق و برق غربی نیز به مقدار زیاد مورد مصرف مردم بود. بعد از انقلاب تا چند سال این تبلیغات ممنوع بود ولی از حدود نیمه دهه 70 به این سو جوی باریکی از تبلیغات تلویزیونی که به سیل عظیمی تبدیل شد، ساعات طولانی روز وشب را در تلویزیون به خود اختصاص داده است که در اکثر مواقع با یکدیگر و نیز با سلایق و نیازمندیهای شنوندگان سنخیتی ندارد . مثلاً در تبلیغ مزایای چک مسافرتی یک بانک صدای ماشین « جک پات» که یک قمار یک نفره در کازنیوهای غرب است،! به همراه آهنگی غربی که در مذمّت و خوارشماری پول است ، بگوش می رسد که با فرهنگ رسمی و عرفی جامعه و نیز با محتوا و پیام تبلیغ هیچ سنخیتی ندارد و به عقیده نگارنده سبب مصرفی کردن هر چه بیشتر جامعه و آن هم در مسیری غیر عقلانی و پر هرج و مرج می شود.

رسانه های ارتباط جمعی و خانواده :

رسانه های ارتباط جمعی مخصوصاً تلویزیون بعد دیگر و تازه ای به خانواده بخشیدند و دیگر خانواده نه تنها محلیسسس است برای استراحت و صرف غذا ؛بلکه سازمانی است که در آن می توان آموخت . جهان را تماشا کرد و خواسته های فرهنگی خویش را ارضا نمود. در عصر ارتباطات دیوارهای خانه فرو ریخته اند و امواج تلویزیون و رادیو و ماهواره بدان رسوخ نموده اند . ورود وسایل ارتباط جمعی مخصوصاً تلویزیون موجبات کاهش کنش و واکنش افراد خانواده با یکدیگر و توجه آنان به کانونی خارجی یعنی تلویزیون و محتوای آن را فراهم ساخت .

در گذشته که تلویزیون و رادیو و سایر رسانه های جمعی دیگر به وفور یافت نمی شد، افراد شبها به دور هم نشسته و کتب کلاسیک ادبی یاتاریخی مانند شاهنامه فردوسی و... را می خواندند یا از مصاحبت بزرگان دین و جامعه استفاده می کردند . اینان منبع تغذیه فکری مردم بودند . ولی امروزه با وجود تلویزیون یا ویدئو یا ماهواره ، افراد در هر خانه ای به صورت جمعی به تماشای تلویزیون و رسانه های یاد شده پرداخته و به تبادل نظر در مورد آن می پردازند.

رسانه های ارتباط جمعی و قشر بندی اجتماعی :

رسانه های ارتباط جمعی علاوه بر دگرگونی وسیع در سطح خانواده ، در سطح قشرها و طبقات جامعه هم شرایط ارتقا و احراز موقعیتهای برتر اجتماعی را فراهم ساخته اند . سینما، رادیو و تلویزیون طبقه ممتازی به نام « ستارگان » بوجود می آورند که پلی میان عالم انسانی رنج دیده و عالم انسانی بازی شده یا رویائی می زنند . این وسایل بوجود آورنده، پدیده ستارگانی نیستند امّا از ستارگان حمایت می کنند. آنان را تا حدودی مقدس جلوه می دهند و به چهره آنان محبوبیتی خاص می بخشند. به عقیده نگارنده آنان در دنیای هنر مقام بالائی دارند . ولی ممکن است در دنیای شخصی و خانوادگی خود انسان دیگری باشند . نظیر « رابرت میچام » ستاره موفق هالیوودی که با سیمائی خشن و مخصوص برای ایفای نقش های خشن سینمائی موفقیت های زیادی در عرصه سینما داشت ، ولی در زندگی خصوصی خود انسان موفقی نبود و چندین بار رسوائی هایی آفرید .

رسانه های ارتباط جمعی و توسعه فرهنگی :

عامل اساسی توسعه فرهنگی را می توان آفرینندگی و نوزائی بر پایه مشارکتهای اجتماعی افراد جامعه دانست . امروزه کمتر کسی تنها رشد اقتصادی – مادی را برای توسعه جامعه کافی می داند. رشد باید در جهت برآوردن کلیه نیازها و خواستهای افراد جامعه باشد. هدف رشد و توسعه فرهنگی باید این باشد که افراد را برای مواجهه با دگرگونی سریع تکنولوژی و نظام اقتصادی آماده سازد. همچنین مفهوم کلی توسعه فرهنگی این است که افراد را برای بدست آوردن شخصیت و اصالت و فضیلت لازم جهت پذیرش کامل زندگانی یاری دهد. رسانه های گروهی نیز در واقع یک نظام تکنولوژی است که داده های فرهنگی و خبری را پخش می کند. خبر به مفهوم وقایع تازه و زود گذر در مقابل فرهنگ قرار می گیرد که واقعیتی است پایدار و ماندنی! ولی فرهنگی که از رسانه های گروهی تراوش می کند با آنچه « فرهنگ کلاسیک» یا «فرهنگ نخبگان» نامیده می شود ،متفاوت است . فرهنگ کلاسیک یا فرهنگ نخبگان بر مبنای شکاف سیاه سطوح مختلف جامعه بنا شده و منبع اصلی تغذیه آن ، سنّت و نظام آموزش رسمی است . چنین فرهنگی تراوش شده از رسانه ها ، فرهنگ نامتجانس و ناپیوسته و بی نظم است این فرهنگ که « فرهنگ توده» نام گرفته ، مرکب از داده های ناپایدار و شناختهای جزئی و ناقص است. البته تنها عامه مردم نیستند که از چنین فرهنگی تغذیه می کنند بلکه نخبگان جامعه نیز در این فرهنگ غوطه ورند . منتها برخورد آنها با فرهنگ توده متفاوت است . بدین معنی که آنها مصالح اولیه احساس ، و اندیشه های خود را از این فرهنگ که بوسیله رسانه های گروهی منتشر می شود ، می گیرند و از آن آثار تازه ای خلق می کنند. بدین سان می بینیم که رسانه های گروهی دو نقش اساسی در تغییر فرهنگی جامعه های امروزی به عهده دارند. از یک سو فرهنگ توده را نشر می دهند و از سوی دیگر منبع تغذیه نخبگان جامعه ، جهت نو آوری و ابداع هستند. به عبارتی دیگر رسانه های جمعی حلقه اتصال « محیط بزرک» یا جامعه کل به « محیط کوچک » است و یکی از عوامل اصلی نوزائی و خلاقیت و در نتیجه عامل تحرک و پیش برنده توسعه فرهنگی است . (منبع : اسدی علی – نقش رسانه ها در پشتیبانی توسعه فرهنگی ص11و10)

توزیع رسانه های ارتباط جمعی در جهان :

بر خلاف صنعتی که وسایل جدید ارتباط جمعی را خود پدید آورد و در بطن جامعه خویش شاهد آرام و مداوم آن بود. جهان در حال توسعه در برابر هجوم شتابان و عجولانه این رسانه ها از خارج قرار دارد. در حال توسعه به دلیل برتری فرهنگ شفاهی بر فرهنگ کتبی هنوز نیز علم و سواد آموزی در بین توده های مردم محبوبیت زیادی ندارد و درصد سواد بالا بین آنها از سطح ابتدائی تجاوز نمی کند. افراد بیشتر به حفظ احادیث و اشعار علاقمندند تا نوشتن و تحقیق؛ در حالی که در غرب، فرهنگ کتبی نیز جای خود را به فرهنگ کامپیوتری و الکترونیکی داده است. از سوئی توجه به دو جهان توسعه یافته در حال توسعه و از دیدگاه علوم ارتباطی نشان دهندة نا برابری آنهاست. یکی از شاخصهای این نابرابری تمرکز اطلاعات و اخبار در کشورهای صنعتی و توسعه یافته و تعدد رسانه های ارتباط جمعی در آنهاست؛ بطوریکه در حال حاضر چهار کشور صنعتی آمریکا، فرانسه، انگلیس و روسیه صاحب بزرگترین مراکز خبری جهان نیز بسیاری رسانه های ارتباط بین توسعه اقتصادی و اجتماعی و میزان استفاده از رسانه ها وجود دارد. ( این جمله ناقص)

رسانه های ارتباط جمعی :

رسانه های ارتباط جمعی نظیر چاپ ، خط ، کتاب، مطبوعات، تلفن ، رادیو ، تئاتر، تلویزیون ، سینما ، اینترنت و ماهواره مولود و محصول اندیشه انسان هستند. از این رو منبعث از جامعه و متأثر از آن هستند و بر گردونه ارتباطات تاثیر شگرفی بجای می گذارند. این وسایل بر خلاف انتظار ، پدیده هائی خنثی نیستند ،خود عصری نو پدید می آورند و بر تمامی ارکان جامعه مؤثرند . مظهر ارتقای تکنولوژیک انسانند . و بیشترین تأثیر فرهنگی را برجامعه می گذارند ودر آستانه ورود جامعه به هزاره سوم میلادی ، پرتاب جوامع را بسوی آینده موجب گردیده اند. این وسایل در پیدایی عادات تازه ، تکوین فرهنگ جهانی ، تغییر در رفتار و خلق و خوی انسانها و بالاخره در کوچک تر شدن کره زمین و همسایه شدن ملل مختلف با یکدیگر در نقش موثری دارند و به گفته «مارشل مک لوهان»1 درتبدیل جهان به دهکده جهانی سهمی شگرف به عهده دارند.

انواع رسانه های ارتباط جمعی :

1- رسانه های نخستین یا رودردرو : در ارتباط چهره به چهره افراد به واسطه حرکات ، رفتار، کردار و گفتار پیام را به دیگری انتقال می دهند. و فرهنگ شفاهی را بوجود می آورند.

2- رسانه های دومین : تمامی مکتوبات و مطبوعات از قبیل نوشته ، نامه ، اعلامیه ، آگهی ، نشریه ، روزنامه ، مجله ، کتاب ، پوستر ، آفیش و غیره از این رسانه ها هستند و بوسیله آن مفهوم بصورت نشانه های مکتوب می تواند منتقل شود و فرهنگ نوشتاری بوجود می آورد.

3- رسانه های سومین : رسانه های الکترونیکی شامل رادیو، تلویزیون و ماهواره از این رسانه ها هستند که به نوبه خود یک جهش تکنولوژیکی در صنایع ارتباطی به شمار می آیند و فرهنگ دیداری و شنیداری را بوجود می آورند و معمولاً روند یکسویه ای دارند.

4- رسانه های چهارمین: رسانه های الکترونیکی دو سویه ای هستند که بصورت بازخوردی و تعاملی و چند رسانه ای عمل می کنند.مانند : رادیو CB در آمریکا که به رانندگان مختلف در یک شعاع پنج تا پانزده مایلی امکان می دهد که با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

ارتباط جمعی و عمومی

تعبیر تازه ای است که جامعه شناسان امریکایی برای مفهوم Media Mass بکار برده اند. این واژه که از ریشه لاتینی (وسایل) و اصلاح انگلیسی Mass یا توده تشکیل شده است ، از نظر لغوی به معنای ابزاری است که از طریق آنها می توان با افرادی نه بطور جداگانه با گروههایی خاص و همگون ، بلکه با جماعت کثیر یا توده ای از مردم بطور یکسان دسترسی پیدا کردو امروز این نوع وسایل عبارتند از : روزنامه ، رادیو ، تلویزیون ، سینما و اعلانها و ... درباره گزینش مفهوم Mass Media میان دانشمندان اختلاف نظر فراوانی وجود دارد. از این رو برخی از آن را « وسایل ارتباط جمعی » یا « ابزارهای مهم اطلاعاتی » یا « ابزارهای ارتباط اجتماعی » یا«فنون بخش جمعی» می نامند . در مجموع این مفاهیم علی رغم برخی تفاوتهای ظاهری از نظر معنایی با یکدیگر شدیداً قرابت و نزدیکی دارند. بدیهی است در میان ابزارهای پخش پیام ، روزنامه ، رادیو ، تلویزیون که دارای نکات مشترک فراوانی هستند، پیامهایی وجود دارد. بدون تردید میان رادیو ، تلویزیون و مطبوعات همبستگی انکار ناپذیری وجود دارد که آنها را از سینما یا اعلانها... متمایز می سازد ،از این رو بهتر است که مجموعه این پدیده ها را تحت عنوان نوعی از مطبوعات یا همان گونه که گفته می شود وسایل ارتباط جمعی به کار برد. آکادمی فرانسه نیز مجوز کاربرد چنین معنای تازه ای را با تکیه بر جمع شگفت انگیز این دو کلمه (Mass Media)، صادر کرده است . بنابراین در تعریف ارتباط جمعی می توان گفت : ارتباط جمعی یا عمودی انتقال اطلاعات با وسایلی همچون (روزنامه – کتاب- امواج – رادیو – تلویزیون و...) برای گروه غیر محدودی از مردم با سرعتی زیاد انجام می گیرد. ویژگیهای این ارتباط عبارتند از : پیام گیران نا آشنا و پراکنده ؛ بازگشت ؛ سرعت عمل زیاد – تکثیر پیام ارتباط سطحی و ناپایدار (نقش تکنولوژی درآموزش و پرورش – پایان نامه ص 104 الی 108).

تاریخچه رسانه های همگانی یا وسایل ارتباط جمعی : تاریخچه رسانه ها

نخستین عصر ارتباطات جمعی در حدود 1450 میلادی با اختراع چاپ آغاز شد. در این دوره به عقیده « مارشال مک لوهان»1 دانشمند معاصر کانادایی ، روابط اجتماعی و اندیشه ها و رفتار های انسانی ، همه تحت تاثیر شدید نوشته های چاپی هستند. به همین سبب وی همه مظاهر زندگی جوامع غربی را دراین عصر به عنوان «کهکشان گوتنبرگ » معرفی می کند. البته نباید فراموش کرد که از زمان اختراع گوتنبرگ 2تا استفاده از صنعت چاپ برای انتشار وسیع و مداوم اخبار و اندیشه ها وایجاد ارتباطات جمعی واقعی چند قرن فاصله است .زیرا بطوریکه ضمن مطالعه درباره ی تحول و توسعه وسایل ارتباط جمعی مشاهده خواهیم کرد ، نخستین روزنامه های چاپی اروپایی به تعداد نسبتاً زیاد و با نظم دوره ای هفتگی از دهه سوم قرن هفدهم یعنی در حدود دو قرن پس از ایجاد صنعت چاپ بوجود می آیند . از اواخر قرن هجدهم به دنبال انقلاب کبیر فرانسه وگسترش اندیشه های آزادی خواهی ، زمینه مساعدی برای پیشرفت مطبوعات فراهم شد و بتدریج همراه با تحولات اقتصادی و اجتماعی جدید ، نظیر صنعتی شدن جوامع ، توسعه شهر نشینی ، بالا رفتن سطح زندگی ، پیشرفت آموزش و اشاعه فرهنگ ، همه شرایط لازم برای انتشار روزنامه پر تیرا‍ژ آماده گردیدند. بدین ترتیب خواندن مطبوعات که پیش از آن به علل مختلفی مانند گرانی قیمت روزنامه ها و بیدادی اکثری مردم رواج لازم نیافته بود. و اغلب بطور جمعی صورت می گرفت، عمومیت پیدا کرد و بصورت فردی در آمد .به همین سبب می توان گفت ارتباطات جمعی از زمانی پدید می آیند که هر فرد امکان می یابد به میل و دلخواه خود اطلاعات لازم را از طریق روزنامه ها کسب کند و مورد استفاده قرار دهد . پدیده ارتباطات جمعی با پدیده وسیع صنعتی شدن جوامع غربی همبستگی می یابد.روزنامه های بزرگ پر تیراژ غربی را می توان آغاز گر گسترش همه جانبه وسایل ارتباطی نوین در آغاز قرن بیستم دانست .زیرا پس از جنگ جهانی اول را دیونیز به سرعت رو به توسعه گذاشت. در سال 1920 خبرهای مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری آمریکا به وسیله رادیو دراین کشور پخش شد. در سال 1926 در آمریکای شمالی و مرکزی 725 فرستنده رادیویی بوجود آمدند و اروپا که در این سال دارای 170 فرستنده رادیویی بود ،در سال 1930 تعداد آن را به 238 فرستنده رساند .(معتمد نژاد – کاظم – وسایل ارتباط جمعی – دانشگاه علامه طباطبایی تهران 1371).

گسترش رادیو در سال 1935 در کشور های پیشرفته غربی به جایی رسید که این وسیله ارتباطی نیز مانند مطبوعات خبری ، وارد مرحله «مصرف فردی » گردید. باید دانست تعداد شنوندگان رادیو که در سال 1926 در حدود 50 میلیون نفر بود در سال 1935 به حدود 190 میلیون نفررسید و درسال 1960 از 335 میلیون نفر تجاوز کرد . ارقام فوق امکان پیشرفت این وسیله ارتباطی جدید را که بر خلاف روزنامه ها ،مستلزم گسترش متقارن آموزش توده نیست، آشکار می سازد .توسعه فرستنده های رادیویی با توسعه اقتصادی ارتباط نزدیک دارد . درعین حال نباید فراموش کرد که صاحبان صنایع رادیو سازی برای بدست آوردن بازار فروش گیرنده های خود، در تاسیس فرستنده های رادیویی ، در بعضی از کشورهای غربی پیش قدم بوده اند و نخستین فرستنده های رادیویی نیز مانند روزنامه های بزرگ خبری بوسیله سرمایه داران خصوصی بوجود آمده اند .

صنعت سینما نیز که دراوایل قرن بیستم پدید آمده بود ، در فاصله دو جنگ جهانی در کشورهای صنعتی توسعه سریع یافت . و این رسانه نیز مانند روزنامه و رادیو استفاده کنندگان فراوان پیدا کرد . وقوع جنگ جهانی دوم پیشرفت این وسیله را متوقف نمود و از توسعه تلویزیون نیز که از سال 1937 وارد بازار ممالک غربی شده بود ،جلوگیری کرد . اما پس از جنگ جهانی دوم تلویزیون به سرعت در امریکا و انگلستان و فرانسه و آلمان غربی رو به گسترش نهاد .

- صنعت چاپ ، کتاب و مطبوعات:

تکمیل صنعت چاپ دراروپا پس از خط و تهیه کاغذ دومین تحول بزرگ در زمینه ارتباطات اجتماعی محسوب می گردد . باید در نظر داشت که انسان از همان آغاز اختراع خط با توجه به نیازهای خود ،برای حفظ و انتقال نوشته ها به دیگران به چاره اندیشها پرداخت .تهیه کتیبه های سنگی و دست نویسی بر روی پوست حیوان و برگ درخت و کاغذ ،اولین اقدامات انسانی در این زمینه است . ولی چون این روشها نیازهای روز افزون جوامع بشری به توسعه ارتباطات اجتماعی راتامین نمی کردند ، تکثیر سریع نوشته ها طرف توجه قرار گرفت . برای تکثیر نوشته ها ابتدا از روشهای معمولی و سپس از روشهای مکانیکی استفاده به عمل آمد و بدین ترتیب صنعت چاپ باحروف متحرک و به کمک ماشین ایجاد شد . مطالعات تاریخی نشان می دهد که نخستین کوشش جوامع انسانی در راه تکثیر وحفظ نوشته ها ، با حکاکی کلمات بر روی گل و تهیه آجر صورت گرفته است . آثار این قبیل نوشته ها در شهرهای باستانی سومر و کلده و آشور و عیلام یافت شد اند که مربوط به حدود 30 قرن پیش می باشند .

در حفاری هایی که در سال 1842 میلادی در نینوا، آشور در بین النهرین انجام یافتند ، کتابخانه آجری ساراگون ، پادشاه این کشورکه در قرن هشتم پیش از میلاد فرمانروایی می کرد، کشف گردید. این کتابخانه مرکب از هزاران قطعه آجر است که قبل از پخته شدن ، نوشته ها را بر روی آن حک کرده اند . مرحله بعدی کوشش انسان در راه چاپ ، حک کردن کلمات بر روی قطعات چوب وتکثیر آنها با کاغذ است که قرنها پیش در چین معمول گردیده بود. باید دانست که چینی ها لااقل یک قرن پیش از میلاد مسیح (ع) موفق به تهیه کاغذ تقریباً بشکل امروزی آن شده بود. از آن بهترین کاغذ پاپیروس مصری بود. در سال 105 قبل از میلاد یک چینی به نام «تسی او آن »1 برای نخستین بار کاغذ و مرکب ساخت و به امپراطور وقت چین عرصه داشت. در حدود سال 75 میلادی در سمرقند و در حدود سال 900 میلادی در بغداد کاغذ کتاب ساخته شد . ولی در اروپا اولین بار اسپانیایی ها و ایتالیایی ها در اوایل قرن دوازدهم میلادی به تهیه کاغذ پرداختند .

باید دانست که اگر چه چینی ها قرنها قبل از اروپایی ها صنعت چاپ را مورد استفاده قرار دادند ، در اروپا نیز کاستر هندی پیش از گوئنبرگ به چاپ کتاب پرداخته بود . تکمیل شیوه چاپ با حروف متحرک تری در اواخر قرن پانزدهم واوایل قرن شانزدهم میلادی درانتشار اندیشه های نو و پیشرفت علوم و فنون تاثیر بسیار گذاشت . از اواخر قرن شانزدهم واوایل قرن هفدهم که صنعت چاپ توسعه واقعی یافت ، مطبوعات نیز رفته رفته خصوصیات امروزی و انتشار کتابها را تحت الشعاع قرار دادند. از این رو زمانی نویسندگان و کسانی که به امر چاپ می پرداختند ، دو طبقه ممتاز مطبوعاتی شدند. برای پاسخ دادن به احتیاج روز افزون مردم به اخبار ، انتشار مطبوعات از جهت زمانی تابع نظم خاصی شد و بدین طریق کار چاپخانه ها نیز رونق پیدا کرد. تقریباً در یک زمان در شهرهای پراگ (چکو سلواکی ) ، آنور (بلژیک ) ، (استراسبورک ) (فرانسه امروز ) و فرانکفورت (آلمان ) جزوه ها و یادداشتهای طبع شده ای که حاوی گزارش حوادث و وقایع اجتماعی بودند شروع به انتشار کردند . این نشریات که ابتدا نظم معینی نداشتند، بزودی به صورت سالنامه، ماهنامه ، هفته نامه و سرانجام روزنامه در آمدند . ( معتمد نژاد، کاظم ، وسایل ارتباط جمعی ، دانشگاه علامه طباطبایی).

پیدایش وسایل ارتباطی نوین – سینما ، رادیو و تلویزیون :

تحولات اجتماعی و اقتصادی قرنهای هجدهم و نوزدهم سبب پیشرفت وتکامل مطبوعات گردید. کبیر فرانسه مطبوعات را در مبارزه بر ضد استبداد و کسب آزادی بصورت یک سلاح مهم سیاسی در آورد ، به همین سبب در ر‍ژیم دموکراسی آزادی گرا، به مطبوعات در کنار ارکان سه گانه ، مقننه ، قضائیه و مجریه – عنوان « رکن چهارم دموکراسی » داده شد.رواج و رونق مطبوعات مسلکی در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم نشانه نقش خاص انها در مبارزات سیاسی این دوره است . قبل از پدیده توده وار شدن جوامع ، روزنامه تنها یکی از طرق ارتباط اجتماعی بود ولی مهمترین طریق ان به شمار نمی رفت. بنابراین در کنار روزنامه ها و کتب باید وسایل نوینی ایجاد می شدند که شرایط ارتباط مستقیم و فوری از راههای دور در سرزمینهای پهناور را تامین کنند .اختراع تلگراف و تلفن و بی سیم و تکمیل تکنیک های عکاسی به تدریج این شرایط را فراهم ساختند و با ظهور رادیو و سینما و تلویزیون وسایل ارتباطی تازه ای در کنار مطبوعات در اختیار انسان گذاشته شدند. دراین مورد باید یاد آوری کرد که قبل از صنعت چاپ هیچ وسیله فنی و مصنوعی برای ایجاد ارتباط بین انسانها وجود نداشت و در حقیقت ارتباط موجود بین افراد چه بطور مستقیم و یا با بیان شفاهی و چه بطور غیر مستقیم و با نوشته دستی یک نوع ارتباط انسان با انسان به شمار می رفت. اما از اواسط قرن پانزدهم میلادی به دنبال توسعه و پیشرفت چاپ ،بشر ماشین را وسیله توسعه ارتباطات و تکثیر پیامها قرار داد. بتدریج با بکار افتادن ماشینهای چاپ ،دستگاه های ارتباط سمعی و بصری نظیر تلگراف و تلفن و بی سیم و سینما و تلویزیون و ماشینهای الکترونیک و دستگاههای خودکار هدایت شونده با توجه به نقش انسان و ماشین انواع ارتباط های دیگر مثل «ارتباط انسان با ماشین » ، « ارتباط ماشین با انسان » و «ارتباط ماشین با ماشین » پدید آمدند ، پس مطبوعات چاپی اولین رسانه است که قبل از رسانه هایی مانند رادیو و تلویزیون و سینما پا به عرصه وجود نهادند . با ظهور رادیو و استفاده از امواج برای انتقال پیامهای گوناگون انسانی وضع انحصاری وسایل ارتباطی چاپی از میان رفت و به عقیده برخی از دانشمندان علوم ارتباطات مثل «مارشال مک لوها » کانادایی بدنبال عصر چاپ یا «عصر گوتنبرگ » عصر ارتباطات الکترونی یا «عصر مارکنی »1 آغاز شد .

در آخرین سالهای قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با کوششهای دیگری که برای تکمیل فن عکاسی و فیلمبرداری ، ساختن ضبط صوت و دستگاه گرامافون و تهیه وسایل نمایش و انتقال عکسها و تصویر های متحرک از راههای دور صورت گرفتند ، وسایل نوینی چون سینما ، رادیو و تلویزیون در اختیار انسان گذاشته شدند این وسایل جدید که اکنون به وسایل ارتباطی سمعی و بصری معروف می باشند ، در زمینه ی ارتباط بین انسان ها نقش ماشین را بالا برده اند و می توان آنها را مظهر ارتباط «ماشین باانسان » تلقی کرد ؛ می دانیم که صد سال پیش هیچ کدام از وسایل ارتباطی نوین مثل رادیو ، سینما و تلویزیون در جهان وجود نداشتند . در این زمان کتب و مجلات دارای تیرا‍ژ بسیار محدودی بودند . روزنامه ها نیز بیشتر جنبه سیاسی و مسلکی را دارا بودند و به سبب عدم پیشرفت تکنیک های مخابراتی هنوز جنبه خبری پیدا نکرده بودند و نمی توانستند به نیازهای مردم برای کسب اطلاعات فوری و فراوان پاسخ مثبت بدهند . مردم دنیا تا حدود نیم قرن پیش از رادیو استفاده نمی کردند و سینما هم که در این دوره ،نخستین سال عمر خود را می گذراند، هنوز رواج فراوان پیدا نکرده بود. بیست و پنج سال پیش تلویزیون نیز فقط به چند کشور بزرگ صنعتی جهان اختصاص داشت . اما درنیم قرن گذشته و مخصوصاً درسالهای پس از جنگ جهانی دوم هم مسایل جدید ارتباطی جهانگیر شده اند و اکنون صد ها میلیون نفر از مردم دنیا از آنها استفاده می کنند . باید در نظر داشت که در نیم قرن اخیر به موازات توسعه رادیو و تلویزیون ، ناچار شده اند ماشینهای چاپ را رنگی و پرسرعت تهیه کنند. برخی از آنها برای انتشار سریع و وسیع ، چاپهای متعدد روزانه یا چاپ محلی و ناحیه ای وحتی بین المللی ترتیب داده اند . نباید فراموش کرد که دگوگونی تکنیکهای ارتباطی در نیم قرن اخیر با دگرگونیهای سیاسی و اقتصادی جوامع، ارتباط نزدیک دارند . مطبوعات قرن هفدهم و هجدهم همزمان با مبارزات ضد استبدادی و پیشرفت دموکراسی توسعه پیدا کرده اند. از اواسط قرن نوزدهم رواج سرمایه داری در طرز اداره و نقش اجتماعی مطبوعات نیز تاثیر گذاشت .

سپس ایجاد و توسعه وسایل ارتباطی نوین دیگر چون سینما و رادیو و تلویزیون هم تحت الشعاع آن قرار گرفت. و به همین جهت اکنون در کشور های صنعتی غربی و بسیاری از ممالک دیگر جهان ، این وسایل ارتباطی اغلب توسط موسسات برزگ تجاری اداره می شوند . موسسات مطبوعاتی و رادیو و تلویزیونی و سینمایی با تهیه میلیونها نسخه روزنامه ها یا مجله ، انتشار برنامه های فراوان و گوناگون خبری و تبلیغاتی و ساختن فیلم بسیار فراوان این وسایل، یعنی خوانندگان ، شنوندگان و بینندگان نیز مانند خریداران کالاهای صنعتی دیگر ،برای رفع نیازهای خود از آنها استفاده می کنند . اصطلاح وسایل ارتباط توده ای یا جمعی که اکنون در بسیاری از ممالک برای معرفی روزنامه ، رادیو ، تلویزیون و سینما بکار می رود، در عین حال که شاخص نقش اجتماعی این وسایل در ایجاد و توسعه ار تباط بین انسانهای بیشماری است، طرز عرضه تجاری آنها را نشان می دهد .

درمورد نقش رسانه ها بر تعلیم و تربیت، پژوهشهای مشابه متعددی انجام شده است که تقریباً نتیجه ی همه این پژوهشها این بوده است که تنها داشتن رسانه ها و یا وسایل متنوع آموزشی ،موجب یادگیری نمی شود و آنچه مهم است نحوه بکار گیری این وسایل می باشد. مثلا استفاده از کامپیوتر و فیلم آموزشی اگر مبتنی بر اصول یادگیری باشد در آموزش و پرورش نقش بسزایی راایفا می کند. اما اگر بدون توجه به این اصول از وسایل نامبرده استفاده شود ،هیچ تاثیری نخواهد داشت . یکی از تحقیقات انجام شده در زمینه استفاده از رسانه ها درآموزش و یادگیری مربوط به « کلارک » استاد رشته روانشناسی پرورشی و تکنولو‍ژی آموزشی است که « سیف » در کتاب خود از آن نام برده است . « کلارک» نظر خود را چنین بیان کرده است : اکثر تحقیقات انجام شده به خودی خود تحت هیچ شرایطی هیچگونه تاثیری بر یادگیری ندارند؛ حتی در موارد معدود ی که کاربرد این رسانه ها به افزایش قابل ملاحظه ای در پیشرفت یا توانایی یادگیرندگان انجامیده است مانند مورد تاثیر تلویزیون آموزشی در کشور السالوادور ، علت این تاثیرات وجود رسانه ها نبوده است ، بلکه عامل اصلی افزایش یادگیری ، اصلاح برنامه های درسی بوده که با آموزش تلویزیونی همراه شده است .شواهد موجود حاکی ازآن است که رسانه ها صرفاً نقش وسایل نقلیه ای را ایفا می کنند که آموزش و تعلیم وتربیت را به یادگیرنده انتقال می دهند. اما به همان قیاسی که کامیون حاصل تره بار درخاصیت غذایی مواردی که حمل می کند هیچ تغییری ایجاد نمی کند، رسانه های آموزشی نیز بر پیشرفت دانش آموزان تاثیر چندانی ندارند . مسلماً نوع وسیله انتخابی ، بر هزینه و دامنه آموزش یاد گیرنده اثر می گذارد .

شاید بتوان گفت نظر « کلارک» اندکی با بی انصافی همراه است ؛او رسانه ها را همچون کامیونی می داند که مواد غذایی را جابجا می کند. بنابراین نمی توانند تاثیر قابل توجهی بر خاصیت غذایی مواردی که حمل می کنند داشته باشند .برای انتقال پیام آموزش و پرورش از فرستنده به گیرنده ، خواه نا خواه نیازمند یک کانال ارتباطی هستیم. این کانال ارتباطی بنا به تعبیر « رابرت گاینه» نوعی «نظام ارسال پیام» است که نباید آن را محدود به فیلم یا تلویزیون دانست؛ چنانکه وی به درستی تاکید می کند معلم نیز به نوبه خود نوعی نظام ارسال پیام است. بر این اساس می توان عکس ، نقشه ، رادیو ، کاست صوتی ، فیلم سینمایی ، روزنامه ، مجله و کتاب را نیز به این فهرست افزود . آنچه مهم است اینکه کدام یک ازاین ابزارها برای شرایط و قسمتهای آموزشی مناسبتر است و به کدام دلیل ؟ در پژوهش « کلارک» اهمیت ونقش اصلی بر محتوای مطالب آموزش ذکر شده است. البته محتوا بسیار مهم است. اما پژوهشهای دیگر نیز وجود دارند که نحوه هماهنگی محتوا باصورت ارائه آن تاکید بسیار شده است. شاید در یک صورت بندی متفاوت از مثال مورد استفاده « کلارک» بتوان گفت که محتوای آموزش نقش مهمی را ایفا می کند. اما اینکه این محتوا یا به تعبیر « کلارک»1 تره بار با کامیون، سواری ، قطار ، هواپیما و.... نقل و انتقال داده شود نیز نمی تواند خیلی بی اهمیت باشد. خصلت ذاتی برخی از مطالب علمی به گونه ای است که برای انتقال آنها باید از ابزارهایی استفاده کرد که سرعت عمل زیادی داشته باشند. در غیر این صورت مطالب به زودی کهنه و غیر قابل استفاده می شوند . برخی از مطالب دیگر ممکن است نیاز به کار عملی و تمرین داشته باشد. لذا رسانه های غیر تعاملی و غیر عملیاتی فاقد کارایی لازم خواهند بود. همچنانکه در بخشهای دیگر این پژوهش نیز اشاره شده است، کارکرد آموزش رسانه ها به ویژه در حوزه های آموزشی غیر رسمی عملاً به اثبات رسیده است .در گزارش کمیسیون بین المللی یونسکو در زمینه توسعه آموزشی که در سال 1971 تشکیل شده، آمده است که هر فردامکان داشته باشد در سراسر زندگی خود به آموختن ادامه دهد. مفهوم « آموزش مادام العمر» سنگ بنای جامعه آموزنده است. کمیسیون یونسکو آموزش تمام عمر را بعنوان مفهوم اصلی و زیر بنای سیاستهای آموزشی در سالهای آینده برای کشورهای درحال توسعه و توسعه نیافته پیشنهاد کرد: رسانه های ارتباطی چه برای این کار برنامه ریزی شده باشند و چه نشده باشند، آموزش دهنده اند. زیرا: مردم همواره از آنها می آموزند و تأثیر می گیرند، رسانه ها فراهم آورنده دانش و شکل دهنده ارزش اند. اگر مستقیماً بکار گرفته شوند، می توانند نگرشها یا مهارتهای خاصی را توسعه دهند هنگامی که وظایف آموزشی ویژه به عهده نظامهای ارتباطی نهاده می شوند ،می توانند نگرشها یا مهارتهای خاصی را توسعه دهند .هنگامیکه وظایف ویژه به عهده نظامهای ارتباطی موثر می افتد که نظامهای آموزشی رسمی در آنها بی تأ ثیر بوده اند . رسانه های ارتباطی چه عامداً بکار گرفته شوند و چه به هدف ماهیت ذاتی خویش عمل کنند ، نظامهای آموزشی موازی برای شهروند در حین آموزش مدرسه ای و مخصوصاً در آموزش مادام العمر فراهم می آورند که اغلب با آنها بیشترو آسانتر ارتباط برقرار می کنند تا با آنها رسمی تدریس که اغلب اجزای نظامهای گذشته اند . «جان ای – آر- کی» 1کتاب : (بوی سیاستهای ارتباطی واقع بینانه ترجمه خسرو جهانداری تهران انتشارات سروش) .

پژوهشهای از دیدگاه فرا تحلیلی مجموعه مربوط به اثر بخشی رسانه ها در آموزش را می توان به سه دسته کلی تقسیم کرد نتایج برخی از این پژوهشها حکایت از ناکارآمدی نقش رسانه ها در تعلیم و تربیت و آموزش دارند و برخی دیگر استفاده از رسانه ها در آموزش را امری ضروری و حتی اجتناب ناپذیر می دانند. در دسته سوم از پژوهش نیز تفاوت چندانی میان یادگیری از طریق رسانه ها با یادگیری مبتنی بر روشهای سنتی به چشم نمی خورد . کتاب رسانه ها و نمادها نوشته « دیوید اولسون » یکی از منابعی است که با طرح مسایل نظری و نیز بررسی نتایج پژوهشهای تجربی به علت پیرامون طبیعت و نتایج اجتماعی ارتباط و تکنولوژیهای ارتباطی ، بویژه توانمندیها و محدودیتهای خاص هر رسانه و تأثیرات آنها بر نهاد تعلیم و تربیت است .«اولسون» آن دسته از پژوهشهایی را که نتایج نومید کننده ای دال بر عدم وجود تفاوت معنی دار بین کاربرد رسانه های ارتباطی و روشهای متداول آموزش، بدست آورده اند، به تعریف و نحوه تبیین آنها از کارکرد رسانه های ارتباطی مربوط می داند. وی می گوید: « این گناه دانش فعلی است که نه اطلاعاتی درباره نحوه ارزیابی آثار روانی این تکنولوژیها داریم و نه می دانیم که این تکنولوژیها را چگونه برای مقاصد آموزشی بکار گیریم . »

و یا ناشناخته ناچیز بودن این تأثیرها را نه تنها تحقیقاتی ، تحقیقات « سیلبرمن»، بلکه حتی پنجاه (50) سال تحقیق درباره جنبش دیداری شنیداری1 نشان داده است.

اگر چه نتایج حاصل از این خلاصه تحقیقها با نتیجه تحقیق «سیلبرمن» که بیشتر شامل مقایسه تجربی وسایل مختلف ،نظیر فیلم در مقابل مواد چاپی و در مقابل معلم حضوری و غیره بودن ،فرق می کند ،اما نتیجه ای که اکثریت قریب به اتفاق این تحقیقات به آن رسیده اند ،این است که تفاوت معنی داری بین گروههای مختلف دیده نشده است. ( همان منبع 7 و 16) بر این اساس تبیین کیفیت آموزش نه در رسانه ها و روشها ، بلکه باید در عوامل چون محتوا، هزینه ها ویژگیها و رجحانهای فردی جستجو کرد.

اما نتایج پژوهشهایی که با کاربرد رسانه ها در تعلیم و تربیت موافقت می کنند ،حقانیت خود را با اتکا به مقوله گسترده ای به نام « استقرار دموکراسی در تعلیم و تربیت» اثبات می کنند. براساس این داده ها ‌، رسانه های ارتباطی از جمله تلویزیون به دلیل قابلیت پوشش دادن به تقاضاهای متنوع مخاطبان، این توانایی را دارند تا آموزش را همگانی سازند. بدون شک نفوذ انقلاب ارتباطی به درون نظامهای آموزشی، امروز یک وضعیت بلامنازع را برای این رسانه ها به بار آورده که موفقیت کاربرد رسانه ها در آموزش، بطور مفصل به توضیح ابعاد مختلف آن پرداخته و از آن دفاع کرده اند. شاید این امکان فراهم می شود تا درک جدیدی از فرآیند و هدفهای آموزشی ایجاد شود. دیدگاههای موافقان و مخالفان استفاده از رسانه های ارتباطی در امر آموزش به یکدیگر نزدیک می شد . همچنان که «اولسون» به درستی تأکید می کند، « شاید کارکرد رسانه های جدید در وهله اول این نباشد که وسایل مؤثرترین برای انتقال آن، نوع اطلاعاتی در اختیار آدمی بگذارد که طی پانصد سال گذشته فرهنگ کتابی یا استوار بر سواد خواندن و نوشتن فراهم آمده ، بلکه برعکس عبارت باشد از کاربرد رسانه های جدید همچون وسایل کشفاد انعکاس تجربه آدمی به شیوه ای مترادف با شیوه هایی که فرهنگ کتابی بکار می رود. رسانه را به این معنی نباید مطلقاً به معنای وسیله ای دانست که برای تنظیم هدفهای پیشاپیش تعیین شده بکار گرفته می شود، بلکه بر عکس باید آن را وسیله ای برای تعبیر دوباره هدفها بر حسب رسانه های بیان و ارتباط تلقی کرد. (همان منبع ص 18) .

« هاشم فردانش» درکتاب مبانی نظری تکنولوژی آموزشی ، پژوهشهایی را که تحت تأثیر حاکمیت رویکرد اول در تکنولوژی آموزشی انجام شده اند، به سه دسته تقسیم می کند: دسته اول حاکی از برتری رسانه های جدید بر روشهای سنی بود، دسته دوم بیانگر عدم وجود تفاوت معنی دار بین رسانه های جدید و روشهای سنتی و دسته سوم حاکی از برتری روشهای سنتی بر رسانه های جدید بود . حصول چنین نتایج متناقضی در وهله اول محققان را به فکر واداشت تا در نظارت بر عوامل مؤثر در تحقیقات دقت بیشتری کنند ،شاید اغلب محققان ،نتایج متناقض بدست آمده را ناشی از خطاهای آماری و کنترلی در انجام تحقیقات می دانستند و به همین دلیل انجام اینگونه تحقیقات مقایسه ای تا مدتی دیگر ادامه یافت . (مبانی نظری تکنولوژی آموزشی ،هاشم فردانش . انتشارات سمت 1373 ص 21)

«شهناز ذوفن » و « خسرو لطفی پور» در کتاب رسانه های آموزشی برای کلاس درس با موضع گیری مثبت در مورد نقش و کاربرد رسانه های ارتباطی در امر تعلیم و تربیت رسانه های آموزشی می توانند به چهار طریق به یادگیری کمک کنند:

1- رسانه هایی از قبیل فیلم ، ویدیو، فیلم استریپ ، نوار عمومی یا تصاویر، تجارب غیر مستقیم را به جای تجارب مستقیم در اختیار دانش آموزان قرار دمی دهد.

2- بصورت ابزار اصلی انتقال اطلاعات، ارتباطی دقیق را سبب می شوند .

3- با استفاده از شرایط فیزیکی ، انگیزش ، رنگ ، واقع گرایی و خلاقیت سبب ایجاد علاقه به یادگیری می شوند.

4- بر روشها و امکانات موجود معلم می افزایند.به این تربیت او می تواند تجارب یادگیری را برای دانش آموزان تنظیم کند تا به راحتی به هدفهای آموزشی مورد نظر دست یابند. آنها نتایج کلی تحقیقات مربوط به فن آوریهای جدید را چنین بیان می کنند:

1- این فناوریها غالباً معلمان را به ارائه تکالیف درسی در سطح فکری بالاتر وا می دارند.

2- معلمان را در جهت مربّی بودن و مربی شدن و نه پخش اطلاعات ،حمایت می کنند.

3- برای معلمان موقعیت امنی بوجود می آورند تا بار دیگر یادگیرنده شوند و نظریات خود را درباره برنامه درسی و روشهای تدریس با دیگران درمیان بگذارند .

4- دانش آموزان را برای تلاش در جهت انجام دادن تکالیف مشکلتر و همچنین دقت بیشتر در تولید کار خویش تشویق می کنند.

5- اهمیت دادن به ارزشهای فرهنگی را بر وظایف مدرسه می افزایند.

در زبان فارسی و متناسب با شرایط بومی وضعیت آموزش و رسانه ها در جامعه ایرانی هنوز پژوهشهای مربوط به آموزشهای رسانه ای و نقش تکنولوژیهای ارتباطی در تعلیم و تربیت، به صورت منظم و سازمان یافته انجام شده است. چنین موضوعاتی را به طور پراکنده می توان در برخی رساله های دانشجویی رشته های علوم تربیتی مشاهده کرد. اساساً توجه به کاربرد رسانه ها در آموزش و پرورش بصورت یک معضل ،بیشتر مورد توجه علاقمندان حوزه آموزش بوده است . بعنوان مثال در مراجعه به بخش پایان نامه های رشته ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، حتی یک عنوان رساله وجود ندارد در چنین موضوعی ویژه در موضوع بحث این مقاله ، نقش(رسانه در تعلیم و تربیت) به زبان فارسی وجود ندارد. آنچه از بین نوشته ها و آثار موجود حائز اهمیت هستند، یکی کتاب «مرتضی مجدفر» است، با عنوان بسته آموزشی چیست؟ این کتاب که در 17 بخش تنظیم شده است، مباحثی چون اهمیت و ضرورت بسته های آموزش ، تاریخچه تولید این بسته ها ، اجزاء بسته ها تولید کنندگان بسته ها و ... مورد توجه قرار گرفته است .این کتاب بیش از آنکه خود درگیر مناقشات و جبهه گیریها پیرامون نقش رسانه ها در آموزش شده باشد، عمدتاً با رویکرد علمی– مهارتی، به توضیح ماهیت بسته های آموزشی می پردازد . در کتاب دیگری با عنوان مسئله مباحثی در تکنولوژی آموزشی که بصورت مجموعه مقاله توسط گروهی از اساتید دانشگاه و مسئولین اجرایی آموزش و پرورش بصورت غیر مستقیم ، ادبیات شفاهی به مثابه ابزار مفید آموزش ، اطلاعات در تکنولوژی آموزشی ، تکنولوژی آموزش و نگرش سیستمی و ... مورد بحث قرار می گیرد.

اهمیت این کتاب از جنبه رسانه ها ، تأکید بر این نکته است که به رسانه ها نباید بعنوان وسایل کمک آموزشی نگریست ،بلکه باید این نکته را در نظر داشت که رسانه ها می تواتند بجای معلم به تعلیم و تربیت آحاد مردم بپرازند . قدیمی بودن مطالب کتاب یکی از ضعفهای آشکار آن است ، اما در مقایسه با سایر کتب حوزه تکنولوژی آموزشی که عموماً با دیدگاهی بسته داده های دهه 1995 اروپا را به ویژه متمرکز بر بیان نقاط قوت و ضعف وسایل سمعی – بصری تکرار کرده اند ،از نقاط قوت بسیار زیادی برخوردار است ؛ از آن جمله اند :تخصصی بودن نسبی مطالب ، توجه به اجزاء مباحث تکنولوژی آموزشی ، رویکرد بومی داشتن در موضوعات مقالات و ....

کتاب قابل ذکر دیگر، مجموعه مقالات اولین سمینار تخصصی آموزش از راه دور است که توسط دانشگاه پیام نور در سال( 1371 ) منتشر شده است. آموزش از راه دور به دلیل اینکه خواه یا نا خواه متکی به رسانه هاست ،حائز اهمیت زیادی است .در ایران به دلیل اینکه دانشگاه پیام نور فعلاً انحصاری از نظام آموزش مکاتبه ای استفاده می کند ،در نتیجه مباحث نظری و پژوهشهای مورد توجه این نظام نیز متمرکز بر رسانه های مکتوب است و به رسانه هایی چون فیلم توجه چندانی نمی شود. در یکی از مقالات این کتاب با عنوان « نقش رسانه ها در نظام آموزش از راه دور و نظام آموزش سنّتی تألیف «علیرضا عطایی» و «محمد علی محمدی»، پس از معرفی خصوصیات و ویژگیهای دو نظام فوق ،به بحث پیرامون نقش رسانه ها در آموزش عالی کشور پرداخته و معتقدات استاد مهمترین رسانه مؤسسات آموزش عالی سنّتی است ؛ تنها در اولویت ها و مراتب بعدی که از آزمایشگاه ، کارگاه ، کتابخانه و احیاناً رسانه های دیداری – شنیداری در اینگونه مؤسسات استفاده می شود، مؤلفان می گویند: « تجربه نشان داده است که از میان رسانه های موجود در کشور، کتاب خود آموز ، کلاسهای رفع اشکال و تلویزیون بیش از سایر رسانه ها برای این دانشگاه مناسب اند .اما اهمیت کتاب خود آموز به مراتب بیش از دو رسانه دیگر است .زیرا با ارائه متون درسی خود آموز ایده آل می توانست از دانشجو انتظار داشته باشد که مسئولیت فراگیری را شخصاً قبول کند.

برنامه های آموزشی تلویزیونی هم برای رشته های علوم پایه بسیار مفید است. البته درصورتی که این برنامه ها بر خوردار از ویژگیهای یک برنامه آموزش تلویزیونی، به مفهوم واقعی باشند و همزمان با پیشرفت دروس از شبکه پخش شوند. به نظر می رسد که آقایان عطایی و محمدی بیش از آنکه به چالشها و نیازهای آموزش کشو ر توجه داشته باشند ،صرفاً درصدد توجه تحلیل گرایانه از نقش و عملکرد دانشگاه پیام نور بوده اند. البته حکم صادر کردن در مورد این که رسانه ای مکتوب در حوزه آموزش عالی ،مناسبتر از رسانه های غیر مکتوب است؛ نیازمند بررسی جداگانه ای است ، نیازمند استنادات تجربی دقیق است .

کتاب دیگر، مجموعه مقالات سمینار اندیشه های نو در تکنولوژی آموزشی می باشد که توسط نشر دانا در سال 1374 منتشر شده است. موضوعات آن در زمینه جنبه های نرم افزاری و فرآیندی تکنولوژی آموزش می باشد . «سید منشور مرعشی» در مقاله ای با عنوان الگویی مناسب برای استفاده از رسانه در آموزش و پرورش ،پس از تعریف رسانه آموزشی ، برای بهره گیری از رسانه ها در امر تعلیم و تربیت ،به ارائه یک مدل می پردازد که مراحل آن عبارتند از :

-مرحله اول : شناسایی یادگیرندگان تجزیه و تحلیل . مرحله دوم بیان اهداف آموزشی . مرحله سوم انتخاب رسانه و مواد آموزشی مرحله چهارم: استفاده مؤثر از رسانه ها در آموزش ( آمادگی فراگیر- آماده کردن محیط کلاس – آمادگی معلم ) .مرحله پنجم اجرا توسط یادگیرنده مرحله ششم ارزشیابی که شامل : ارزشیابی از پیشر فت تحصیلی یادگیرنده – ارزشیابی از رسانه ها و ارزشیابی از فرآیند آموزش داشته است اما در ارائه الگوی خوبی به نظر می رسد که با درکی سخت افزاری به سراغ رسانه ها رفته است ، دست اندر کاران نظام معلم محور را با استفاده از رسانه ها در بخش از فرآیند آموزش ترغیب می نماید. ضمن آنکه مدل ارائه شده الگوی خلاصه شده از نظام طراحی آموزش است که اولین بار توسط « رابرت گانیه1» در کتاب طراحی آموزش ارائه شده است.

تاریخچه روزنامه

نقش رسانه ها در تحول اجتماعی ( روزنامه)

امروزه علیرغم پیشرفتهای فراوان علوم ارتباطی و اطلاع رسانی ، هنوز در بین رسانه های گروهی ، جراید خصوصاً روزنامه ها ، سودمندترین ، فراوان ترین و ارزان ترین وسیله برای بالا بردن سطح آگاهی افراد جامعه و مبارزه با جهل و بی خبری به شمار می آیند. در بین جوامع توسعه یافته و در حال توسعه هنوز نشر و مطالعه روزنامه مبین روشنفکری ، درک عمیق و بالا بودن شعور سیاسی و اجتماعی است .

در کشور ما سابقه انتشار روزنامه به دوره قاجار باز می گردد . نخستین روزنامه فارسی منتشره در ایران ،تاریخ عشر آخر رمضان المبارک 1252 ه .ق را برخود دارد و با این عبارت آغاز شده است :

« بر رای صوابنمای ساکنین ممالک محروسه مخفی نماناد که همت ملوکانه اولیای دولت علیه ، معروف بر این گشته است که ساکنین ممالک محروسه تربیت شوند و از آنجا که اعظم تربیت ، آگاه ساختن از کار جهان است ، لهذا به حسب حکم شاهنشاهی ، کاغذ اخباری مشتمل بر اخبار شرقیه و غربیه در دارالطباعه ثبت و به اطراف واکناف فرستاده خواهد شد.»

روزنامه ها به خاطر ویژگی هایی از قبیل ارزانی ، فراوانی ، نقل صحیح و دقیق اخبار، اختصار و تنوع مطالب و سادگی زبان و ...، قادر هستند طیف گسترده ای از اقشار مختلف جامعه را تحت پوشش اطلاعاتی قرار دهند و نیز به واسطه مقبولیتی که بین مردم دارند می توانند وسیله خوبی برای انتقال آگاهی های مختلف به ذهن و خاطر مردم و ترمیم و تصحیح روابط و ضوابط موجود در جامعه باشند. البته این مقبولیت در بدو امر از دو علت ناشی شده بود نخست آنکه روزنامه ها در آن دوران ، تنها رسانه گروهی موجود در کشور به شمار می آمد که اخبار صحیح و دقیقی از اوضاع داخله و خارجه کشور را به اطلاع عموم می رسانید. هر چند که این روزنامه ها در بعضی از نقاط به علت وضعیت بد حمل و نقل ، با تأخیر چند روزه و گاهی چند هفته ای به دست خوانندگان می رسید ولی با این حال موجب پیشرفت عمده ای در سرعت و صحت خبر رسانی می شدند.

علت دیگر مقبولیت روزنامه در بین مردم ، سادگی و روانی نوشته های آنها بود که درک مطالب آن را توسط افراد کم سواد و حتی بی سواد ممکن می ساخت. افراد بی سواد که اکثریت مردم کشورمان را تشکیل می دادند ، به این نحو از مفاد روزنامه ها مطلع می شدند که افراد با سواد در مراکز تجمع مردم چون قهوه خانه ها حاضر می شدند و با صدای بلند محتویات روزنامه ها را برای سایرین قرائت می کردند .و به این ترتیب جمع کثیری اعم از با سواد و بی سواد از مفاد روزنامه ها آگهی می یافتند. رفته رفته با بالا رفتن شعورسیاسی و اجتماعی مردم ، نقش روزنامه به عنوان یک رسانه مفید، فراوان و ارزان تثبیت گردید و اشتیاق اقشار مختلف جامعه به مطالعه روزنامه رو به فزونی نهاد. اگر حضور هماهنگ و یک پارچه مردم در صحنه های سیاسی و اجتماعی را نشانه بالا بودن سطح فرهنگ عمومی و شعور سیاسی و آگاهی ملی بدانیم ، آنگاه می توانیم بگوییم که این امر با آزادی و تنوع و تعداد و حتی تیراژ جراید خصوصاً روزنامه ها رابطه مستقیم داشته و دارد. زیرا روزنامه ها در بدو پیدایش ، نقش مهم و مؤثری در وقوع تحولات عمده و عمومی داشته اند. برای اثبات این مدعا از تاریخ سایر کشورها چون فرانسه و روسیه و آلمان و ... شواهد فراوانی می توان یافت . ولی ما به ذکر سه شاهد از تاریخ کشورمان ایران، اکتفا می کنیم .

با نگاهی به تاریخ ایران از زمان انتشار نخستین روزنامه فارسی تا به امروز ، سه تحول اجتماعی – سیاسی عمده وعمومی در کشور صورت پذیرفته است که عبارتند از : انقلاب مشروطیت ، نهضت ملی نفت و انقلاب اسلامی . و در زمان وقوع این سه رویداد بی مانند و ارزشمند، که با حضور آگاهانه و گسترده آحاد ملت تحقق یافته است ، جراید خصوصاً روزنامه ها نقش تعیین کننده ای در جهت دادن به خواست و اراده ملی ، روشن کردن اذهان ملت و انسجام مبارزات مردم داشته اند.

1- دوره انقلاب مشروطیت ( 1314 ه.ق ترور ناصر الدین شاه – 1327 ه.ق جلوس احمد شاه).

در این دوره مردم ایران به شهادت تاریخ از شعور سیاسی و اجتماعی بالایی برخوردار بودند. در این دوران به جز مدت دوساله استبداد صغیر محمد علی شاهی ،روزنامه هاو جراید بسیاری به زبان فارسی در داخل و خارج کشور چاپ و منتشر می شده است که پروفسور ادوارد براون1 در کتاب ارزشمند خود به نام تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت از سیصد و هفتاد و یک مورد با ذکر نام و محل انتشار یاد کرده است . و این مقدار با توجه به جمعیت کشور و امکانات چاپ و نشر در آن زمان بسیار قابل ملاحظه است . معروفترین روزنامه نگاران این دوران عبارت بودند از: قاسم خان و جهانگیر خان صور اسرافیل ، علی اکبر دهخدا، ابراهیم پور داود، سید اشرف الدین گیلانی ، ملک الشعرای بهار، ادیب الممالک فراهانی ، سید عبدالرحیم خلخالی ، میرزا محمد حسین فروغی و بسیار دیگر .

2- دوره نهضت ملی ( 1330 ه . ش انتصاب دکتر محمد مصدق به نخست وزیری – 28 مرداد 1332 ه .ش کودتای آمریکایی فضل الله زاهدی) در این دوره به خاطر اتخاذ شیوه های دمکراتیک توسط دولت وقت ، مردم از آزادی عمل و تنوع فراوان برخوردار شدندو روزنامه نگاران به آن درجه از اعتبار سیاسی و مقبولیت اجتماعی رسیدند. که تعدادی از آنها به وزارت و وکالت رسیدند . متأسفانه از تعداد نشریات کشور در این دوره ، اطلاع دقیقی در دست نیست ولی به شهادت ناظران ، جراید در این دوره از تعدد و تنوع بسیار برخوردار بودند.

3- دوره انقلاب اسلامی (1357-1360 ه.ش) از این دوره به عنوان یکی از به یاد ماندنی ترین ادوار تاریخ روزنامه نگاری در ایران می توان نام برد. زیرا در این دوران پر شکوه علاوه بر روزنامه ها و جراید رسمی . مجاز در تهران و شهرستانها ، روزنامه ها و بولتنهای متعددی توسط ارگانها ، نهادها ، احزاب و گروههای سیاسی چاپ و منتشر می شد. حتی در مدارس کشور ، دانش آموزان به تهیه روزنامه های دیواری مبادرت می نمودند.

بوسیله روزنامه می توان مردم را با مواریث تاریخی ، دینی و ادبی کشورشان آشنا کرد. به وسیله روزنامه می توان با جهل و خرافه مبارزه کرد و افراد را از ارتکاب جنایت ، بزهکاری و خطا و گناه باز داشت . به وسیله روزنامه می توان مردم را به ایثار، عمل صالح ، رعایت قوانین و حفظ بهداشت عمومی تشویق کرد.

احتساب همه این روزنامه ها و جراید، تعداد نشریات کشور در این دوران از چندین هزار بالغ می شده است. البته بررسی آثار خیر و شراین نشریات و صحت و سقم مطالب آنها ،خود حدیث مفصلی دارد که در این مقاله مجال پرداختن بدان نیست و ما را از زمینه اصلی بحث دور می سازد . طبق آمار رسمی موجود در گزارش های فرهنگی کشور به سالهای 60-57 در سال 1357 علی رغم اغتشاشات داخلی و توقیف و تعطیل بسیاری از روزنامه ها و جراید کشور دویست و چهل و نه نشریه بطور مجاز و رسمی در کشور منتشر می شد. و این تعداد درسال 1358 ، دویست و سی و هفت و در سال 1359 دویست و بیست و هفت عنوان بوده است . ولی ناگهان این تعداد در سال 1360 به کمتر از نصف یعنی 117 عنوان نشریه تقلیل می یابد و کار صدها روزنامه و نشریه غیر رسمی نیز به تعطیلی کشیده می شود.

البته جای بسی خوشبختی است که تعداد نشریات کشور از سالهای 68 و 69 مجدداً روبه افزایش نهاده است ، هر چند که از بسیاری جهات این دوران هنوز قابل مقایسه با سه دوره یاد شده نیست.

اما اهم وظایف مطبوعات و دیگر رسانه های گروهی در یک جامعه سالم عبارتند از :

الف) آگاه نمودن مردم از آخرین وقایع و رویدادهای داخل و خارج کشور که این امر موجب هماهنگی ، همفکری و همراهی بین دولت در اتخاذ مواضع مشترک برای حفظ منافع ملی و اعتقادی می شود.

ب) بالا بردن سطح آگاهی های افراد جامعه از نظر سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی ، علمی ، ادبی ، اعتقادی و تاریخی .

ج) تنظیم و تصحیح رفتارها و روابط موجود بین افراد جامعه

و براحدی پوشیده نیست که میزان بهره مندی افراد هر جامعه از موارد فوق، نشان دهنده سطح فرهنگ عمومی آنان است . در بین رسانه های گروهی چون رادیو و تلویزیون و حتی مجلات، روزنامه ها از توان بیشتری برای ادای وظایف یاد شده ، برخوردار هستند.

آنچه که موجبات برتری روزنامه ها را در تأمین اهداف و وظایف فوق فراهم آورده ، مزایایی است که در ذیل می آوریم .

1- ارزانی : پایین بودن بهای روزنامه ها ، تهیه آنها را توسط کم در آمد ترین اقشار جامعه نیز سهل و ممکن می سازد و از این لحاظ روزنامه مشکل آفرینی رادیو و تلویزیون را ندارد.

2- فراوانی : فراوانی روزنامه ها ، ابتیاع سریع و آسان آن را توسط همگان فراهم می آورد.

3- سادگی زبان : سادگی زبان نوشتاری روزنامه ها موجبات گسترش نفوذ آن را در بین اقشار مختلف فراهم می آورد. زیرا در متن اخبار و اطلاعات روزنامه ها اثری از سخنان فخیم و جمله پردازی های ادیبانه و واژگان دشوار و دور از ذهن نیست و هر کس با حداقل سواد خواندن و نوشتن می تواند از محتوای آن آگاه شود.

4- در دسترس بودن : روزنامه ها پس از ابتیاع کاملاً در اختیار خریدار قرار دارند . وبه خاطر حجم و وزن کمشان به آسانی قابل حمل می باشند . بنابراین خوانندگان بدون آنکه لطمه ای به برنامه کاری خود بزنند، می توانند در فرصتهای کوتاهی که دست می دهد به دفعات از آن استفاده نمایند. و این در حالی است که برای استفاده از رسانه هایی چون رادیو و تلویزیون ، این شنونده و بیننده است که باید وقت خود را با زمان پخش برنامه مورد علاقه ،تنظیم کند.

5- تنوع مطالب : تنوع مطالب روزنامه ها باعث می شود که هر خواننده ای متناسب با ذوق و علاقه و به فراخور استعداد فکری و ذهنی خود از آن بهره مند گردد و از این بابت و زنامه حتی بر مجله برتری دارد ؛زیرا مجلات معمولاً جنبه تخصصی دارند و نسبت به روزنامه ها مجموعه کوچکی را تحت پوشش اطلاعاتی قرار می دهند.

6- اختصار مطالب : در زندگی پر مشغله امروزی که مجال مطالعه به حداقل زمان خود رسیده است ، اختصار مطالب روزنامه ها از ارزش فراوانی برخوردار است . زیرا خواننده می تواند لُبّ مطالب را در کمترین عبارت و زمان ممکن دریابد. بدین ترتیب روزنامه در یک جامعه کاری فعال ، جایگاه ویژه ای دارد.

7- صحت و دقت اخبار : ویژگی دیگر روزنامه ها که موجبات مقبولیت آنها را فراهم آورده است، صحت و دقت اخبار مندرج در آنهاست ،به نحوی که خواننده ،مطالب غیرخبری روزنامه را نیز با اعتماد و علاقه مطالعه می کند. و به همین دلیل روزنامه ها می توانند همه روزه گنجینه ای از آگاهی های فرهنگی را به ذهن و خاطر خوانندگان منتقل کنند.

یک مزیت مستقیم دیگر را نیز بر مزایایی که بر شمردیم ،می توان افزود و آن عبارت است از ایجاد عادت و مطالعه در افرادی که به طور مستمر به مطالعه روزنامه می پردازند.این امر در دراز مدت ، خوانندگان روزنامه را به سوی مطالعه کتاب که فایده ای عظیم تر دارد، سو ق می دهد. و ارزش آن وقتی آشکار می شود که می بینیم با پیشرفت و فراگیر شدن رسانه های صوتی و تصویری، رفته رفته عادت به مطالعه در بین مردم کاهش یافته است . زیرا بطور طبیعی انسان به کارهایی روی می آورد که برای انجام آن به صرف انرژی و فعالیت ذهنی کمتری نیاز باشد.

مزایای یاد شده این امکان را فراهم می آورند که طیف بسیار زیادی از افراد جامعه تحت پوشش فرهنگی قرار گیرند . بوسیله روزنامه می توان مردم را به مواریث تاریخی ، دینی و ادبی کشورشان آشنا کرد . به وسیله روزنامه می توان با جهل و خرافه مبارزه کرد و افراد را از ارتکاب جنایت ، بزهکاری و خطا و گناه بازداشت . به وسیله روزنامه می توان مردم را به محبت و ایثار ، عمل صالح، رعایت قوانین و بهداشت عمومی تشویق کرد.

پس باید هر چه بیشتر برای بالا بردن و حفظ توانایی های روزنامه کوشید و بر کمیت و کیفیت مطالب چاپ و نشر افزود. و این امر ممکن نمی شود مگر با رعایت نکات زیر:

1- پایین نگاهداشتن بهای روزنامه ولوبا پرداخت یارانه ی دولتی .

2- تشویق آحاد و اقشار مختلف مردم به مطالعه ی روزنامه .

3- رعایت آزادی و حرمت قلم ، هر چند که با منافع کوتاه مدت دولتها و جناحهای سیاسی در تضاد باشد. مگر آنکه موجب اخلال در امنیت ملی و جریحه دار شدن عفت عمو می گردد.

4- برخورد جدی با نشر اکاذیب ، افکار خرافی و مفاسد اجتماعی .

5- فراهم آوردن امکانات چاپ و نشر سریع و مطلوب .

6- دقت در درستی و سادگی نگارش و زبان نوشتاری روزنامه ها .

«سبب وی» همه مظاهر زندگی جوامع غربی را در این عصر به عنوان « کهکشان گوتنبرگ» معرفی می کند.

البته نباید فراموش کرد از زمان اختراع گوتنبرگ1 تا استفاده از صنعت چاپ برای انتشار وسیع و مداوم اخبار و اندیشه ها و ایجاد ارتباطات جمعی واقعی ، چند قرن فاصله است . زیرا به طوری که ضمن مطالعه درباره تحول و توسعه و مسائل ارتباطی جمعی مشاهده خواهیم کرد، نخستین روزنامه های چاپی اروپائی به تعداد نسبتا زیاد و با نظم دوره ای هفتگی ، از دهه سوم قرن هفدهم یعنی در حدود دو قرن پس از ایجاد صنعت چاپ ، بوجود می آیند و اگر در نظر داشته باشیم که انتشار توده گیر و نظم دوره ای کوتاه ، دو خصلت اصلی وسائل ارتباط جمعی بشمار می روند، باز بین زمان انتشار نخستین مطبوعات غربی ، تا اوایل قرن نوزدهم میلادی که روزنامه های روزانه توسعه و تکامل پیدا می کنند، دو قرن دیگر فاصله وجود دارد. از اواخر قرن هیجدهم به دنبال انقلاب کبیر فرانسه و گسترش اندیشه های آزادیخواهی ، زمینه مساعدی برای پیشرفت مطبوعات فراهم شد و به تدریج همراه با تحولات اقتصادی و اجتماعی جدید نظیر صنعتی شدن جوامع ، توسعه شهر نشینی ،بالا رفتن سطح زندگی ، پیشرفت آموزش و اشاعه فرهنگ ، همه شرائط لازم برای انتشار روزنامه های پر تیتراژ را آماده گردند. بدین ترتیب خواندن مطبوعات که پیش از آن به علل مختلفی مانند گرانی قیمت روزنامه ها و بیسوادی اکثر مردم، رواج لازم نیافته بود، و اغلب به طور جمعی صورت می گرفت ، عمومیت پیدا کرد و به صورت فردی در آمد . به همین سبب می توان گفت ارتباطات جمعی واقعی از زمانی پدید می آیند که هر فرد امکان می یابد به میل و دلخواه خود، اطلاعات لازم را از طریق روزنامه ها کسب کند و مورد استفاده قرار دهد. با این توجیه ، پدیده ارتباطات جمعی با پدیده وسیع صنعتی شدن جوامع غربی همبستگی می یابد.

در این زمینه تکامل وسائل فنی چاپ که تولید روزنامه ها را به تعداد فراوان امکان پذیر می سازد، افزایش در آمدها که فردی شدن خرید روزنامه ها را به همراه می آورد و بالاخره بالا رفتن سطح آموزش که سبب فردی شدن مطالعه روزنامه ها و گسترش کنجکاوی ها می شود، از شرائط اساسی هستند. تحت تأثیر این شرایط ، تولید و انتشار اخبار روزنامه ها از اصول تکنیک صنعتی شدن تبعیت می کنند و مصرف فردی اخبار نیز شرائط خاصی را ایجاب می نماید که به صنعتی شدن ، سواد آموزی ، ثروت اندوزی و توسعه شهر نشینی در جوامع غربی بستگی دارند.

بنابراین انتشار مطبوعات پر تیتراژغربی در قرن نوزدهم را می توان شاخص عصر مهم دیگری در تاریخ ارتباطات تلقی کرد. لازم به یادآوری است که تا این زمان ، با وجود فراوانی تعداد روزنامه ها در اروپا و آمریکای شمالی ، تیتراژ مطبوعات کم بود و خوانندگان محدودی از آنها استفاده می کردند. علاوه بر این روزنامه های قبلی بیشتر جنبه سیاسی داشتند و به انتشار نظریات مسلکی و مقالات سیاسی بیش از انتشار اخبار توجه می کردند. اما روزنامه های پر تیراژی که از اواسط قرن نوزدهم در ممالک غربی انتشار یافتند ، بارها کردن روش سیاسی روزنامه های کوچکی قبلی و توجه بیش از پیش به چاپ اطلاعات و مطالب گوناگون غیر سیاسی ، جنبه خبری پیدا کردند و مانند سایر مؤسسات بزرگ اقتصادی ،هدف اصلی خود را برفروش بیشتر استوار ساختند.

روزنامه های خبری قرن نوزدهم را معمولاً آغاز گر عصر ارتباطات صنعتی می شناسند. در میان این روزنامه ها ، در فرانسه روزنامه « مطبوعات» به مدیریت « امیل دوژیراردن» 1که در سال 1836 با وارد کردن آگهی های تجاری به صفحات خود ، بهای قبلی روزنامه ها را به نصف کاهش داد و ده ها هزار تیتراژ بدست آورد و « روزنامه کوچک» که در سال 1836 با نصف بهای روزنامه « مطبوعات » منتشر شد و همچنین بعضی از روزنامه های آمریکائی نظیر« سان» 1و « نیویورگ هرالد» 2که در فاصله 1836 تا 1835 به بهای یک پنی انتشار یافتند، مقام مهمی دارند.

توسعه «مطبوعات توده گیر» که از اواخر قرن نوزدهم سرعت گرفته بود، در سال های پیش از جنگ جهانی اول ، پیشرفت فراوان پیدا کرد . به طوری که «روزنامه کوچک» فرانسه در سال 1895 ، یک میلیون نسخه تیراژ کسب نمود و روزنامه « پاریسی کوچک» در نخستین سال های قرن بیستم به عنوان بزرگترین روزنامه فرانسه و جهان ، تیراژ خود را به یک میلیون و نیم نسخه رساند و به زودی در کنار آن در فرانسه و سایر کشورهای غربی، روزنامه های دیگری نیز با تیراژ بیش از یک میلیون نسخه انتشار یافتند.

روزنامه های بزرگ پر تیراژ غربی را می توان آغاز گر گسترش همه جانبه وسائل ارتباطی نوین در آغاز قرن بیستم دانست . زیرا پس از جنگ جهانی اول ، رادیو نیز به سرعت رو به توسعه گذاشت . در سال 1920 خبرهای مبارزات انتخاباتی ریاست جمهوری آمریکا به وسیله رادیو در این کشور پخش شد .در سال 1926 در آمریکای شمالی و آمریکای مرکزی 725 فرستنده رادیوئی به وجود آمده بودند و اروپا که در این سال دارای 170 فرستنده رادیوئی بود ، در سال 1930 تعداد آنها را به 238 فرستنده رساند.

گسترش رادیو در سال 1935 در کشورهای پیشرفته غربی به جائی رسید که این وسیله ارتباطی نیز مانند مطبوعات خبری وارد مرحله « مصرف فردی» گردید . باید دانست تعداد شنوندگان رادیو که در سال 1926 در حدود 50 میلیون بود ، درسال 1935 به حدود 190 میلیون رسید و در سال 1960 از335 میلیون تجاوز کرد.

ارقام فوق به خوبی امکان پیشرفت این وسیله ارتباطی جدید را که بر خلاف روزنامه ها، مستلزم گسترش متقارن آموزش توده نیست ، آشکار می سازد. اما باید در نظر داشت که توسعه فرستنده های رادیوئی ، با توسعه اقتصادی ارتباط نزدیک دارد. در عین حال نباید فراموش کرد که صاحبان صنایع رادیو سازی نیز مانند روزنامه های بزرگ خبری ، به وسیله سرمایه داران خصوصی به وجود آمده اند . البته علاوه بر این گونه فرستنده های رادیوئی که در بعضی از ممالک مخصوصا ایالات متحده آمریکا ، با استفاده از درآمد آگهی های تجاری به کار خود ادامه می دهند ، دربرخی از کشورها مانند فرانسه نیز فرستنده های رادیوئی به وسیله دولت ها تاسیس شده اند و مخارج اداره آن ها از بودجه عمومی تامین می گردند.

صنعت سینما نیز که در اوایل قرن بیستم پدید آمده بود، در فاصله دو جنگ جهانی در کشورهای صنعتی توسعه سریع یافت و این وسیله ارتباطی هم مانند روزنامه ها ورادیوها ، استفاده کنندگان فراوان پیدا کرد. وقوع جنگ جهانی دوم ، پیشرفت این وسیله را متوقف نمود و از توسعه تلویزیون نیز که از سال 1937 وارد بازار ممالک غربی شده بود ، جلوگیری کرد. اما پس از جنگ جهانی دوم ،تلویزیون به سرعت در ایالات متحده آمریکا و انگلستان و فرانسه و آلمان غربی رو به گسترش نهاد. تا جائی که این وسیله ارتباطی نوین نیز مانند رادیو در مدتی کمتر از بیست سال به سطح «مصرف فردی» رسید و اکثر کانون های خانوادگی را فرا گرفت. به طور مثال در ایالات متحده آمریکا در سال 1953 در حدود 20 میلیون گیرنده وجود داشت که در سال 1960 از 52 میلیون تجاوز کرد. در انگلستان نیز در فاصله 1953 تا 1960 تعداد گیرنده های تلویزیون از دو میلیون به حدود 10 میلیون رسید. به طور کلی تا سال 1960 پیشرفت تلویزیون در کشورهای پیشرفته صنعتی به حدی رسید که با توجه به سطح زندگی عمومی آنها ، برای هر 5 تا 10 نفر جمعیت یک گیرنده وجود داشت.

نقش رسانه ها در تعلیم و تربیتاهداف رسانه هارسانه

دانلود تصحیح نسخه خطی «شرح قصیده الأشباه مفجّع بصری» و ترجمه اصل قصیده

تصحیح نسخه خطی «شرح قصیده الأشباه مفجّع بصری» و ترجمه اصل قصیده

این رساله در راستای امر خطیر احیای متون، به تصحیح و بررسی نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» مفجّع بصری (ف327هـ)، ادیب، شاعر، کاتب، نحوی و لغوی برجسته عصر عَبَّاسی، از شاعران متعهد شیعه قرن چهارم هجری پرداخته، تا خوانندگان گرامی، با وی و فرهنگ و ادب و شعر و جایگاه شاعر و شرایط زمانه او آشنا گردند مفجّع بصری در شعر خویش به موضوع اهل بیت (ع) اهتمام ورزیده

دسته بندی	تاریخ و ادبیات
فرمت فایل	doc
حجم فایل	2589 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	33

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان صفحه

چکیده 1

مقدمه 3

فصل اول: زندگانی مفجع بصری و بررسی شرح حال او

1-1 نام و لقب و کنیه 7

1-2 ولادت و نوجوانی 11

1-3 شخصیت و مذهب 12

1-4 جایگاه علمی – ادبی 14

1-4-1 آشنایی با قرآن و حدیث 16

1-4-2 روایت شعر 22

1-4-3 آشنایی وی با مکانهای جغرافیایی 25

1-4-4 آگاهی او از لغت عربی 30

1-5 آثار 34

1-6 استادان وی 40

1-7 شاگردان و راویان شعر و اخبار او 43

1-8 وفات 48

فصل دوم: دیوان مفجع و اغراض شعری آن

2-1 مضامین اصلی دیوان 51

2-1-1 مدح 54

2-1-2 هجاء 57

2-1-3 غزل 60

فصل سوم: شرح قصیده الأشباه

3-1 معرفی نسخه خطی «شرح قصیدة الأشباه للمفجّع البصریّ» 63

3-2 صفحاتی از نسخه خطی (صفحه عنوان، اول و آخر) 70

3-3 تصحیح نسخه خطی 73

3-4 بررسی و شرح و ترجمه قصیده الاشباه 151

3-5 انتحال برخی ابیات قصیده الاشباه 270

ملخّص الرسالة بالعربیة 281

فهرست منابع و ماخذ 283

چکیده انگلیسی 302

چکیده

این رساله در راستای امر خطیر احیای متون، به تصحیح و بررسی نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» مفجّع بصری (ف327هـ)، ادیب، شاعر، کاتب، نحوی و لغوی برجسته عصر عَبَّاسی، از شاعران متعهد شیعه قرن چهارم هجری پرداخته، تا خوانندگان گرامی، با وی و فرهنگ و ادب و شعر و جایگاه شاعر و شرایط زمانه او آشنا گردند. مفجّع بصری در شعر خویش به موضوع اهل بیت (ع) اهتمام ورزیده، و در مظلومیت آنان، غم و اندوه بسیار داشته، که به همین خاطر به این لقب، شناخته شده است.

از ولادت و دوران نوجوانی شاعر، اطلاع بسیاری در دست نیست، که شاید بتوان دلایل سیاسی و مذهبی را علت اصلی این امر دانست.

شخصیت و عقیده مفجّع در هیچ یک از کتب تاریخی و تراجم، به بدی ذکر نشده و تماماً او و جایگاهش را ستوده اند.

همچنین مفجّع حایز جایگاه علمی و ادبی رفیعی در عصر خود بوده، و در غرائب لغات، و نحو، و قرآن و حدیث، و روایت، و تاریخ اسلامی، و شناخت کشورها و اماکن جغرافیایی، به درجه استادی نایل آمد، و شاگردان بسیاری از محضر او بهره مند شدند؛ چنانکه او را قائم مقام ابن درید بصری در تألیف و تدریس معرفی کرده اند. این امر را می توان از اسامی آثار او که بالغ بر 15 اثر می باشد فهمید، اما جای بسی تاسف است که از میان تمامی این تالیفات ارزشمند، فقط رساله «شرح قصیده الاشباه» و بخشی از کتاب «الترجمان فی معانی الشعر»، و قطعه هایی از دیوان او، برجای مانده است.

در مصادر و منابع مختلف، به استادان و شاگردان مفجّع، اشاره چندانی نشده است، که باید اسامی آنان را از لابلای کتابهای مرتبط، استخراج نمود.

دربارة تاریخ وفات شاعر، اختلاف نظر وجود دارد، اما از میان سالهای ذکر شده، سال 327 هجری صحیحتر می باشد، چرا که یاقوت حموی به نقل از «تاریخ ابن بشران»، روایتی را از ابن عبدالمجید بن بشران ذکر کرده، که دقیقاً تاریخ فوت شاعر را نشان می دهد.

دیوان مفجّع بصری مانند سایر شعرای هم دورانش، دربردارنده اکثر فنون شعری مهم، مثل وصف و غزل و رثاء و مدح و هجاء می باشد؛ هر چند که وی در برخی فنون، مانند هجاء، غزل و مدح، و خصوصاً مدح اهل بیت (ع) سرآمدتر می باشد. شعر مفجّع، نیکو و ارزشمند، و حجم بسیاری از آن در مورد ائمه اطهار (ع) است، که از بارزترین و مهمترین نمونه های آن «قصیده الاشباه» شاعر می باشد. مفجّع به صراحت تمام، مذهب امامیه خود را در این قصیده اعلان می کند، چرا که واژه «امامت» در ابیات متعددی از آن آمده، و به آن تصریح گردیده است. در این قصیده، به موضوع ولایت علی (ع) و فضایل حضرت پرداخته شده، و همچنین می توان تسلط شاعر به قرآن و حدیث و روایت و لغت عرب و تاریخ اسلامی را بخوبی در قصیده مشاهده کرد.

درباره نسخه خطی که در این رساله، به تصحیح و شرح و بررسی آن پرداخته شده، باید بگوییم که تنها نسخه موجود، به تصویر شمارة (1290) با عنوان «شرح قصیده الاشباه»، با مضمون مناقب امیرالمومنین علی (ع) و بصورت منظوم، به خط احمد بن نجفعلی امینی تبریزی پدر علامه امینی (ره)، و در شمار نسخه های عکسی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی موجود می باشد. متن نسخه، شرحی است بر قصیدة الاشباه، که توسط خود مفجّع، انجام شده است. در این قصیدة یائیه، استناد به حدیث نبوی «تشبیه یا اشباه» شده، حدیثی که حضرت علی (ع) را به انبیای اولو العزم (ع) تشبیه نموده، و ناظم در شرح قصیده، با استفاده از روایاتی که از مشایخ خود شنیده،‌ به شرح فضایل و مناقب علی (ع) می پردازد.

شایان ذکر است که ابیاتی جعلی، پیرامون ابوطالب (ع) و پدر ابراهیم (ع) و ادعای کافر بودن ایشان، در این نسخه به چشم می خورد، که با مذهب مفجّع منافات دارد، و با دلایل محکم و متقنی قابل رد می باشد.

مقدمه

میراث مکتوب اسلامی، مملو از ذخایر ارزشمندی است که بر برخی از آنها، سالیان متمادی و بلکه قرنها گرد و غبار فراموشی و غفلت نشسته است. اما خوشبختانه امروز در سراسر سرزمین اسلامی و بخصوص کشور عزیز ما، تلاشهای سترگ و گرانسنگی در جهت احیاء و تصحیح و تحقیق این میراث گرانبها، صورت گرفته، که جای بسی خرسندی است. باید گفت که جامعه دانشگاهی ما نیز از این قافله علمی و حرکت تحقیقی عقب نمانده و جای امیدواری است که این جنبش عظیم در میان دانشگاهیان، سیر پر شتابتری به خود بگیرد، و استادان گرامی و دانشجویان عزیز همت والایی در جهت این امر خطیر و احیاء و تصحیح متون کهن از خود نشان دهند.

این رساله نیز در این راستا، به احیاء و تصحیح و بررسی نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» مفجّع بصری شاعر اهل بیت، و از شاعران امامیه قرن چهارم هجری، می پردازد. در این رساله سعی شده است تا این شخصیت ادبی برجسته متعلق به سده چهارم هجری و میراث کهن وی که میراث غنی ادبی و علمی و مذهبی سرشار از التزام به ائمه اطهار (ع) است به محافل ادبی و پژوهشی معرفی گردد، تا خوانندگان با وی و فرهنگ و ادب و شعر و جایگاه شاعر و شرایط زمانه او آشنا گردند.

در خصوص صاحب این نسخه خطی نیز باید بگوییم که با کمی تفحص و غور در مصادر ادبی و تاریخی و کتب شرح حال و طبقات، به منظور جمع آوری مطالبی پیرامون شاعر، دریافتیم که آنچه از یک ادیب و شاعر و اهل حدیث و زبان شناس سرآمد و برجسته ای مانند مفجّع بر جای مانده، در قیاس با سایر شاعران و ادیبان معاصر وی مانند بحتری، ابن معتز، جاحظ، ابن قتیبه و دیگران، بسیار ناچیز می باشد. علت این امر نیز تا حدودی روشن و واضح می نماید، چرا که وی مانند اکثر شاعران و ادیبان هم عصرش، با دربار سلاطین عَبَّاسی ارتباط چندانی نداشته است. او در شعر خویش به موضوع اهل بیت (ع) اهتمام ورزیده، و لذا عدم حمایت درباریان و نیز اغراض سیاسی دست به دست هم داده اند تا نام او با گذر زمان کمرنگ گردد. به همین جهت سعی شده است در حد امکان، پژوهشی جامع و مفصل پیرامون اخبار و اشعار این ادیب و شاعر توانمند از منابع قدیم و جدید صورت گیرد، تا آنچنانکه شایسته است، مفجّع بصری، نام و جایگاهش را در میان دیگر شعرای ممتاز این دوره‌ بدست آورد.

رساله به سه فصل تقسیم شده است: فصل اول، شرح حالی است نسبتا مفصل بر زندگی مفجّع بصری و جایگاه علمی و ادبی این شاعر بزرگ شیعه. فصل دوم به بررسی دیوان شاعر پرداخته و مضامین و موضوعات اشعار آن را مورد تفحص و کنکاش قرار می دهد. در فصل سوم و پایانی که پیکره اصلی رساله را تشکیل می دهد، نسخه خطی «شرح قصیده الاشباه» تصحیح، و ابیات آن ترجمه، و مضامین مطرح شده در نسخه، با کمک منابع دست اول ادبی، لغوی، تاریخی، تفسیری، حدیثی، شرح حال، و کلامی، که یک به یک توسط پژوهشگر رؤیت شده، شرح و بررسی گردیده است.

در تصحیح این نسخه خطی، بر اسلوبهای زیر تکیه گردیده است:

1- اساس کار، بر تنها تصویر موجود از نسخه اصلی، که در کتابخانه آیت الله مرعشی قم، به شماره (1290) موجود می باشد، قرار گرفته است.

2- در شواهد شعری بیان شده در نسخه، تحقیق بعمل آمده، و صورت صحیح شواهد و منابع آن، ذکر گردیده است.

3- آیات کریمه و احادیث شریفه و اخبار تاریخی، از نسخه خطی استخراج، و شرح و بررسی لازم در مورد آن انجام شده است.

4- در تصحیح نسخه حاضر، قوانین علمی تصحیح نسخ خطی، لحاظ گردیده، و در تصحیح خطاها و بررسی صحت برخی اسامی أعلام و سلسله راویان، به کتابهای معتبر مربوطه مراجعه شده است.

5- آیات و احادیث و شواهد شعری و برخی واژگان دشوار نسخه، حرکت گذاری شده است.

نگارنده در تحقیق و بررسی مطالعات خود پیرامون موضوع پایان نامه، از روش کتابخانه ای استفاده نموده و در برخی اوقات از سایتهای اینترنتی و لوح های فشرده مرتبط با موضوع، بهره گیری کرده است. متاسفانه کتابها و مقَالَات چشمگیری درباره شاعر نگاشته نشده است، جز کتاب «شاعر العقیده المفجّع البصری» نوشته دکتر عبدالرسول الغفّار که دار الزهراء بیروت در سال 1985 میلادی به چاپ رسانده است. نویسنده در این کتاب با استفاده از منابع مهم تاریخی و ادبی به جمع آوری اشعار و آثار مفجّع اقدام نموده و مختصری به شرح احوال شاعر نیز پرداخته است.

در خاتمه امیدوارم که این بضاعت مزجات با تمام کاستیها و لغزشهایش، مورد توجه استادان محترم و دانشجویان عزیز قرار گیرد. و ما توفیقی إلا بالله، علیه أتوکّل و إلیه أنیب.

سید مرتضی حسینی

تابستان 1388

فصل اول

زندگانی مفجّع بصری

و بررسی شرح حال او

1-1 نام و لقب و کنیه

ابوعبدالله محمَّد بن احمد بن عبدالله، ادیب و شاعر و کاتب و نحوی و زبان شناس شیعی برجسته بصره، ملقب به «مفجّع» می باشد (یاقوت حموی، 1993، 5/2336-2344؛ ابن ندیم، بی تا، 91؛ نجاشی، بی تا، 374؛ شیخ طوسی، 1417، 228 و 229 و 329؛ ابن شهر آشوب، 1961، 179؛ قفطی، 1986، 3/312 و 313؛ ابن داود حلی، 1972، 162؛ علامه حلی، 1417، 265؛ ذهبی، 1987، 23/647؛ صفدی، 2000، 1/116 و 117؛ صفدی، 1987، 18؛ سیوطی، 1979، 1/31) ^([1])

برخی منابع، دلیل این لقب را، سرودن اشعار در مورد اهل بیت (ع) و زاری شاعر بر مصایب و مظلومیت ائمه اطهار (ع) می دانند (نجاشی، بی تا، 374؛ ابن داود حلی، 1972، 162؛ علامه امینی، 1977، 3/361؛ شوقی ضیف، 2001، 397) و به عقیده برخی منابع دیگر، سرودن بیت زیر سبب شد به مفجّع ملقب گردد (یاقوت حموی، 1993، 5/2337؛ قفطی، 1986، 3/312؛ شوقی ضیف، 2001، 397؛ عانی، 1982، 217؛ کیلانی، 1996، 135):

إنْ کانَ قِیلَ لِیَ المفجّع نُبْزَاً

فَلَعَمْری أَنَا المفجّع هَمَّا([2])

(نجاشی، بی تا، 374؛ ابن داود حلی، 1972، 162؛ عبدالقادر بغدادی، 1983، 11/269؛ شیخ عَبَّاس قمی، بی تا، 3/197؛ علامه امینی، 1977، 3/361؛ عانی، 1982، 218)

قفطی در خصوص لقب شاعر چنین گوید: «او شعر بسیاری درباره اهل بیت (ع) دارد، که در آن اسامی ایشان را ذکر می کند و بر شهادتشان زاری و ندبه سر می دهد، و از این روست که مفجّع نامیده شده است»^([3]) (قفطی، 1986، 3/312)

اما ابن عساکر در کتاب «تاریخ دمشق»، علت سرودن شعر درباره اهل بیت (ع) توسط مفجّع و الگو برداری وی از «کمیت بن زید اسدی» را اینگونه بیان می کند: «ابوالحسن نجار گوید: از ابوعبدالله مفجّع شنیدم که می گفت: علت سرایش شعر توسط من درباره اهل بیت (ع) این است که در جزئی از شعر کمیت نگریستم، پس از آن در همان شبی که قدری از شعر وی را خواندم، در خواب امیر مومنان علی (ع) را دیدم، پس عرض کردم: دوست دارم که درباره اهل بیت (ع) شعر بسرایم. فرمود: تو را به کمیت راهنمایی می کنم، پس دنباله روی او باش، چرا که او امام و پیشوای شاعران ما اهل بیت (ع) می باشد و پرچم ایشان روز قیامت در دستان اوست تا آنان را به سوی ما هدایت کند»^([4]) (ابن عساکر، 1997، 50/246 و 247)

ابن ندیم در فن سوم از مقَالَه دوم کتاب خود «الفهرست»، شرح حال مفجّع بصری را در طبقه علمای نحوی و لغویی ذکر می کند که به هر دو مکتب بصره و کوفه در قواعد نحوی و زبانی گرایش دارند (ابن ندیم، بی تا، 91) کارل بروکلمان نیز مفجّع را در گروه عالمان بغداد قرار می دهد و به مدرسه و مکتب او اشاره می کند (بروکلمان، بی تا، 2/236)

کنیه اصلی وی «ابو عبدالله» می باشد؛ اما برخی مصادر مثل «جذوة المقتبس» حُمیدی و «تاریخ الادب العربی- العصر العَبَّاسی» شوقی ضیف، کنیه وی را «ابو عبیدالله» ذکر کرده اند: «ابواحمد عسکری نحوی از ابو عبیدالله مفجّع، شعری برای ما خواند»^([5]) (حُمیدی، 1966، 304؛ ابن عساکر، 1996، 38/321؛ شوقی ضیف، 2001، 396)

مفجّع در اکثر منابع به این لقب خوانده می شود، اما در «کشف الظنون» حاجی خلیفه، با تصحیف، لقب او «العَجیج»^([6]) آمده است (حاجی خلیفه، بی تا، 1/104 و 2/1131) لقب شاعر «ابن المفجّع» نیز ذکر شده است (زبیدی، 1980، 19/544)

با توجه به اختلاف ذکر القاب در منابع، و اجماع اکثر کتابها بر لقب «المفجّع»، می توانیم در این باره به کم دقتی و تصحیف برخی مولفان و یا اشتباهات چاپی حکم کنیم.

در مورد نام پدر شاعر نیز اختلافاتی در منابع دیده می شود. برخی نام پدر او را «عبدالله» ذکر کرده اند؛ مثلاً ابن ندیم در «فهرست» خود و یاقوت حموی به نقل از «تاریخ ابن بشران» گویند: «محمَّد بن عبدالله المفجّع» (یاقوت حموی، 1993، 5/2340؛ ابن ندیم، بی تا، 91؛ زبیری، 2003، 2/1924)؛ ذهبی نیز در کتاب «تاریخ الإسلام» می گوید: «هو محمَّد بن عبدالله البصری النحوی» (ذهبی، 1987، 23/647 ش575)؛ اما صفدی، قول دیگری را درباره نام پدر او نقل می کند: «هو محمَّد بن محمَّد» (صفدی، 2000، 1/116؛ سزکین، 1991، 2/509) و در کتاب «تصحیح التصحیف» صفدی، نام پدر او «عبیدالله» ذکر شده است (صفدی، 1987، 18؛ کیلانی، 1996، 135)

نام جدّ وی در اکثر منابع، «عبدالله» ذکر شده است، به استثنای چند منبع، که نام جدّ مفجّع را «عبیدالله» آورده اند (یاقوت حموی، 1993، 5/2336؛ زرکلی، 2002، 5/308؛ جبوری، 2003، 118؛ زبیری، 2003، 2/1924)

یاقوت حموی خاطر نشان می کند که سلسله نسب مفجّع را با استناد به خط طبری معروف به «مِضْرابُ اللَّبَن»^([7]) بصری یافته است: «محمَّد بن احمد بن عبیدالله کاتب، معروف به مفجّع، همنشین ثعلب، همچنین به خط طبری معروف به مضراب اللبن از اهالی بصره، نسب مفجّع را یافتم»^([8]) (یاقوت حموی، 1993، 5/2336)

در کتاب بروکلمان، نام پدر و جدّ مفجّع، اشتباهاً اینگونه ذکر گردیده است: «المفجّع محمَّد بن أحمد بن أحمد بن عبیدالله الکاتب البصریّ» (بروکلمان، بی تا، 2/236) اکثر منابع - آنچنانکه قبلا ذکر شد- نام پدر وی را «احمد» و نام جد وی را «عبدالله» ثبت کرده اند، و به نظر می رسد این موارد اختلاف در شمار تصحیفات و اشتباهات نوشتاری قرار گیرد.

نسخه خطیشرح قصیده الأشباه مفجّع بصریقصیده

دانلود قدرت و اثرگذاری رسانه های جمعی

قدرت و اثرگذاری رسانه های جمعی

امروزه قدرت و اثرگذاری رسانه های جمعی بر مردم دنیا غیرقابل انکار است، مطبوعات هم به عنوان یکی از اعضاء تشکیل دهنده رسانه های جمعی از قدرت خاص خود برخوردارند مطبوعات می توانند همانند سایر رسانه های جمعی به افکار عمومی شکل دهند آنها را تهییج کنند و یا با تشنج زدایی از جامعه افکار عمومی را به سوی راحتی خیال و آسایش و امنیت پیوند به جرأت می توان گفت ک

دسته بندی	علوم اجتماعی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	62 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	111

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فصــل اول

پیشگفتار

"مقدمه"

امروزه قدرت و اثرگذاری رسانه های جمعی بر مردم دنیا غیرقابل انکار است، مطبوعات هم به عنوان یکی از اعضاء تشکیل دهنده رسانه های جمعی از قدرت خاص خود برخوردارند مطبوعات می توانند همانند سایر رسانه های جمعی به افکار عمومی شکل دهند آنها را تهییج کنند و یا با تشنج زدایی از جامعه افکار عمومی را به سوی راحتی خیال و آسایش و امنیت پیوند به جرأت می توان گفت که اثرگذاری مطبوعات و نشریات بر اذهان بیشتر و مستمرتر از رادیو و تلویزیون است. مطبوعات ابزاری است که بوسیله آن افکار و عقاید گوناگون جامعه با هم تلاقی کرده واز برخورد آنها اندیشه های تازه خلق می شود. مطبوعات زنده و فعال فضای فکری جامعه را به پویایی، حرکت، ابتکار و مشارکت فعال وامی دارد. یکی از عناصر این پدیده (مطبوعات سیاسی) هستند. ابتدای قرن 19 پیشرفتهای بسیاری را برای مطبوعات بدنبال آورد این پیشرفتها که در زمینه های تکنیکی بود زمینه سیاسی برای رشد کمی و کیفی مطبوعات را فراهم آورد. مطبوعات کشور ما علیرغم سابقه تاریخی بیش از 150 سال تجربه هنوز نتوانسته جایگاه مناسب و شایسته خود را در جامعه کسب نموده و نقش خود را در هدایت افکار عمومی به درستی ایفاء نماید. نقش مطبوعات در جامعه مدنی تأمین هویت ملی شهروندان و برقراری دیالوگ گفتگوی دوطرفه میان قدرتهای سیاسی مطبوعات (غیر از مطبوعات دولتی) یکی از اجزای نهادهای مستقل از دولت به شمار می آیند که مهمترین نقش آن گفت وگو با قدرتهای سیاسی است چون دراین جوامع حضور نهادهای مدنی به رسمیت شناخته می شود دارای قدرت اجتماعی برابر قدرت سیاسی دولت هستند آزادی مطبوعات ناظر بر تعداد زیادی از دیگر آزادی هاست و تا زمانی که شکل و شیوة سازماندهی سیاسی در کشورمان بر اساس اصول و شکل مدرن پیش نرود و شهروند بودن ما مسلم نباشد نمی توانیم مطبوعات چندان آزادی داشته باشیم.

توصیف نشریات از جمله کارهای کنترلی و محود کردن مطبوعات است.

در این تحقیق سعی شده است رابطه بین رشتة تحصیلی دانشجویان با میزان گرایش آنان به مطبوعات سیاسی بررسی شود که آیا رابطه ای وجود دارد و مسائل مختلفی که باعث این گرایش می شوند سنجیده شود مثل شغل و سن افراد و با وخامت وضعیت سیاسی تا چه حد باعث گرایش دانشجویان رشته های مختلف به اخبار سیاسی می شود و در نهایت وضعیت رابطه به چه صورت است، معنی دار است یا خیر.

"بیان مسئله"

در جهان امروز وسایل ارتباط جمعی با انتقال اطلاعات و معلومات جدید و مبادله عقاید عمومی در راه پیشرفت فرهنگ و تمدن بشری نقش بزرگی بر عهده گرفته اند بطوریکه بسیاری از دانشمندان عصر کنونی زندگی انسان را عصر ارتباطات نامیده اند در این میان مطبوعات به عنوان فراگیرترین رسانه جمعی نقش مهمی از فضای زندگی مردم بویژه جوانان و قشر تحصیلکرده را به خود اختصاص داده است اطن رسانه نقش برجسته ای در میان طبقه روشنفکر جامعه دارد برخی از مطبوعات با توجه به اینکه به نیازهای جامعه توجه دارند گاهی در رابطه با بعضی اخبار بنا به موقعیت و خط مشی مدیران و مسئولان پیش می روند البته موقعیت اجتماعی امروز مملکت ما به گونه ای است که جامعه به طور کامل سیاسی شده و همة مردم به طور دائم در تمام امور زندگی با مسائل سیاسی برخورد زیادی دارند و این موضوع باعث شده که تعداد کمی به مسائل سیاسی بی توجه شوند و به مطبوعاتی که بیشتر مطالب فرهنگی و اجتماعی و هنری می پردازند توجه بیشتری نشان می دهند و خوانندگان زیادی جذب این مطبوعات شوند. چرا که احساس می کنند مسائل سیاسی زیاد از حد ایشان تکراری شده است در کل می توان گفت اینگونه مطالب خوانندگان خود را تا حدودی از دست داده اند و مردم می خواهند لااقل زمانی که روزنامه می خوانند از این وضعیت فرار کنند و کمی آسایش و دوری از سیاست داشته باشند.

"اهداف تحقیق"

هدف اصلی: بررسی رابطه بین رشته تحصیلی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات به منظور شناخت بیشتر گرایش دانشجویان نسبت به مطبوعات سیاسی و توصیف وضعیت دانشجویان از نظر میزان بهره گیری جهت ارائه راهکارها.

اهداف فرعی:

1-بررسی رابطه بین پایگاه اقتصادی اجتماعی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات

2-بررسی رابطه بین جنس دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوهات

3-بررسی رابطه بین تنوع و تازگی مطالب روزنامه ها و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات

فرضیه ها:

1-به نظر می رسد بین رشته تحصیلی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه معنی داری وجود دارد.

2-به نظر می رسد بین پایگاه اقتصادی ـ اجتماعی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه معنی داری وجود دارد.

3-به نظر می رسد بین جنس دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه معنی داری وجود دارد.

4-به نظر می رسد بین تنوع و تازگی مطالب روزنامه ها و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه معنی داری وجود دارد.

در رابطه با اهمیت این تحقیق باید گفت که در کشور ما مطالب سیاسی خوانندگان زیادی پیدا نکرد حتی در زمان پیروزی مشروطیت که اوج فعالیتهای سیاسی نشریات بود ما شاهد یک اتحاد کامل بین نشریات نبودیم با وجود زیاد بودن نشریات در آن زمان مشاهده می شود که به غیر از چند روزنامه که به سیاست پرداخته اند سایرین اجتماعی و ادبی عمل می کردند پس بدیهی است که این پایه و اساس تا امروز باقی مانده است. با این بررسی می توان عدم بهره مندی قشر تحصیلکرده جامعه را از اخبار سیاسی مطبوعات برطرف کرد.

به همین دلیل این روزها مطبوعاتی که به مطالب سیاسی کمتر و با شکل هیجان انگیز نمی پردازند با مخاطبان بیشتری مواجه هستند و وجود همین مخاطبان زیاد، پشتیبان مناسبی برای ادامه کار و حیات روزنامه هاست البته باید یادآورد شد که در بعضی موارد برخی از مسائل سیاسی هستند که خوانندگان زیادی می طلبند مانند زمانی که هویت و امنیت ملی جامعه یا ارزشهای فرهنگی کشور در خطر باشد و یا زمانی که مردم هدف مشترکی را دنبال می کنند در این زمان مطبوعات به مسائل سیاسی می پردازند و از محبوبیت بیشتری برخوردارند.

* این تحقیق درصدد است رابطة بین ویژگیهای اقتصادی ، اجتماعی، جنس و رشتة تحصیلی دانشجویان و گرایش آنان به اخبار سیاسی مطبوعات را بررسی کند که آیا رابطه ای وجود دارد؟ و آیا تنوع و تازگی مطالب سیاسی باعث گرایش دانشجویان با توجه به رشته تحصیلی آنان می شود؟

طرح سؤالات:

1-آیا بین رشتة تحصیلی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات کثیرالانتشار رابطه وجود دارد؟

2-آیا بین پایگاه اقتصادی ـ اجتماعی دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوهات کثیرالانتشار رابطه وجود دارد؟

3-آیا بین جنس دانشجویان و میزان بهره مندی آنان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه وجود دارد؟

4-آیا بین تنوع و تازگی مطالب روزنامه ها و میزان بهره مندی دانشجویان از اخبار سیاسی مطبوعات رابطه وجود دارد؟

اهمیت و انگیزه انتخاب موضوع:

در بحث انگیزه انتخاب موضوع باید گفت روزنامه هایی بیشتر مطالب آن سیاسی است عملی و تا زمانی که مطالب سیاسی برای چاپ باشد این اخبار در الویت هستند ولی با دقت به میزان فروش این روزنامه ها می توان دریافت که مخاطبان زیادی ندارند یعنی همة اقشار ملت یا قشر دانشجو را دربرنمی گیرد جز افرادی که خط فکری و سیاسی خاص دارند با تعدادی از خریداران این مطبوعات که صحبت و سؤال شد که چرا این روزنامه ها را می خرید یا آیا هر روز می خرید یا نه می گفتند می خریم ببینیم چه چیزهایی دارد یا می گفتند که هر چند وقت یکبار آن را می خریم و یا می گفتند اگر ما این روزنامه را می خریم به خاطر وجود سایر مطالبی است که در آنها به چاپ می رسد پس تصمیم گرفتم که در این مورد به تحقیق بپردازم تا به صحت و سقم این دریافت ذهنی خود پی ببرم پس همانطور که گفته شد یکی از اهداف این تحقیق پی بردن به صحت و سقم دریافت ذهنی خود و همچنین تعیین نیاز مردم جامعه علی الخصوص دانشجویان نسبت به نوع مطالب منتشره در مطبوعات را دریابیم و پیدا کردن انگیزه خوانندگان از مطالعه یا عدم مطالعه مطبوعات علی الخصوص اخبار سیاسی آن است.

پیشینه تحقیق:

بر اساس مطالعات و بررسی پایان نامه های گوناگون، تعدادی از آنها که به نوعی مرتبط با موضوع تحقیق می باشند، به این ترتیب است:

- یکی از این تحقیقات توسط خانم بیتا بابایی را در سال تحصیلی 83-82 در دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی تحت عنوان « بررسی تطبیقی میزان اعتماد دانشجویان علوم ارتباطات دانشگاه آزاد نسبت به اعتبار اخبار رسانه های مکتوب و تلویزیون صورت گرفت. در این تحقیق میزان اعتماد دانشجویان به اعتبار اخبار تلویزیون و اخبار روزنامه های یومیه در مقایسه با یکدیگر مورد بررسی قرار می گیرد و محقق بر آن است که به سؤالات زیر پاسخ دهد:

1) آیا میزان اعتماد دانشجویان به اعبتار اخبار روزنامه ها بیش از اعتماد آنها به اخبار تلویزیون است؟

2) آیا بین مدت زمان تماشای اخبار تلویزیون در مقایسه با مدت زمان مطالعه اخبار و روزنامه ها و بی اعتمادی دانشجویان به اخبار تلویزیون رابطه وجود دارد؟

3) آیا بین عدم وجود جاذبه محتوایی در اخبار تلویزیون در مقایسه با اخبار روزنامه ها و بی اعتمادی دانشجویان رابطه وجود دارد؟

4) آیا بین سوگیری در اخبار تلویزین در مقایسه با اخبار روزنامه ها و میزان بی اعتمادی دانشجویان به اخبار تلویزیون رابطه وجود دارد؟

5) آیا بین درستی و نادرستی اخبار تلویزیون در مقایسه با اخبار روزنامه ها و میزاان بی اعتمادی دانشجویان به اخبار تلویزیون رابطه وجود دارد؟

آنچه در نهایت از یافته های این پژوهش به دست آمده این است که دانشجویان اخبار تلویزیون را در مقایسه با اخبار روزنامه ها رسانه معتبری نمی دانند.

- محقق دیگری به نام آقای داریوش کریمی در سال 1379 در پایان نامه خود با عنوان « مطبوعات و توسعه سیاسی در ایران» به بررسی تأثیر مطبوعات بر روند توسعه و ایجاد فضای مناسب سیاسی پرداخته است و نتایج به دست آمده از بررسی تأثیر مطبوعات بر تحولات و توسعه سیاسی بیانگر این واقعیت است که مطبوعات همیشه در تحولات سیاسی و اطلاع رسانی به مردم نقش به سزایی را ایفا نموده است.

- خانم فاطمه قنبری در سال 1379 در پایان نامه خود تحت عنوان « بررسی نقش مطبوعات در جلب مشارکت سیاسی» فرضیات زیر را به آزمون گذاشت:

1- میان میزان استفاده از مطبوعات و میزان مشارکت سیاسی دانشجویان رابطه معنادار وجود دارد.

2- میان میزان اعتماد دانشجویان به مطبوهات و میزان مشارکت سیاسی رابطه معنادار وجود دارد.

3- میان علاقه مندی به تعدد و تکثیر مطبوعاتی و میزان مشارکت سیاسی دانشجویان رابطه معنادار وجود دارد.

4- میان آشکار و صریح بودن وابستگی مطبوعات به احزاب ، تشکل ها و گروههای سیاسی و میزان تحصیل دانشجویان به استفاده از مطبوعات رابطه معناداری وجود دارد.

5- میان تمایل به انتشار اخبار و مطالب سیاسی از سوی مطبوعات و میزان مشارکت سیاسی دانشجویان رابطه معناداری وجود دارد.

6- میان تهییج و بسیج مردم توسط مطبوعات و میزان مشارکت سیاسی رابطه معناداری وجود دارد.

7- میان نوع جنسیت و میزان مشارکت سیاسی دانشجویان رابطه معناداری وجود دارد.

8- میان نوع سن و میژان مشارکت سیاسی دانشجویان رابطه معناداری وجود دارد.

یافته های پژوهش نشان داد که مطبوعات می توانند در جلب مشارکت سیاسی نقش برجسته ای ایفا کنند.

- پایان نامه دیگری در زمینه بررسی میزان بهره مندی از مطبوعات انجام شد که مربوط به آقای غلامرضا نریمان نژاد در مقطع کارشناسی ارشد بوده است. لازم به ذکر است جامعه آماری این پژوهش شهروندان خرّم آبادی بوده اند و فرضیات این تحقیق عبارتند از :

1- افراد متاهل کمتر از افراد مجرد زمان برای مطالعه مطبوعات صرف می کنند.

2-بین میزان درآمد خوانندگان و مطالعه مطبوعات رابطه معناداری وجود دارد.

3- بین میزان تحصیلات خوانندگان و مطالعه مطبوعات رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد.

تعاریف نظری و علمی متغیرها و مفاهیم بکار رفته در سؤالها و فرضیه ها:

میزان بهره مندی: یعنی مقدار ساعات یا زمانی از روز را که دانشجویان اختصاص به خواندن اخبار سیاسی مطبوعات می دهند و از آن بهره می گیرند.

پایگاه اقتصادی و اجتماعی: یعنی موقعیتی که یک دانشجو از نظر استقلال اقتصادی می تواند در آن قرار داشته باشد به عبارت دیگر میزان درآمد و نوع شغلی که دارد پایگاه اقتصادی اجتماعی او را معین می کند. درآمد ـ شغل ت وضعیت مسکن

تنوع : 1- عبارتست از مختلف بودن موضوعات و منطقه جغرافیایی که ارزشهای خبری در آن رعایت شده باشد.

2- پرداختن به موضوعات مختلف سیاسی مربوط به مناطق جغرافیایی داخل و خارج کشور

تازگی : یعن مدت زمانی از وقوع آن نگذشته باشد جایی مطرح نشده باشد و موضوع آن جدید باشد.

مقدمه

نظم دوره ای و کم فاصله، سرعت چاپ و انتشار، توجه خاص به وقایع جاری روزانه؛ نفوذ عمیق در گروههای ناهمگون اجتماعی و کثرت و تنوع مطالب از مهمترطن خصوصیات مطبوعات است روزنامه های معاصر با استفاده از پیشرفتهای فنی جدید، هر روز مدت بسیار کوتاهی تهیه و در چندین میلیون نسخه تکثیری می گردندو در چند ساعت پس زا وقوع رویدادها در سرزمین های وسیع، در اختیار خوانندگان گذاشته می شوند، بدین صورت روزنامه ها می توانند جریان وقایع جاری روز را در ظرف مدت کوتاهی در سراسر جهان پخش کنند و در میان مردم شادی و امید و یا اندوه و یأس پدید آورند. روزنامه بر اساس نیازهای فوری خوانندگان تهیه می شوند و در هر روز در ساعات معین هزاران و حتی میلیونها نفر در انتظار دریافت آن می باشند به همین جهت روزنامه می تواند به عنوان یک وسیله نیرومند ارتباط جمعی، انبوه افرادی را زیر پوشش اخبار قرار دهد همچنین در انتخاب مطالب مورد مطالعه ایجاب می کند که روزنامه ها و مجله هایی با کیفیت خوب در اختیار خوانندگان گذاشته شود زیرا افرادی که روزنامه می خوانند توقع دارند از وقت مطالعه خود به بهترین وجه بهره برداری کنند و در صورتی که مطبوعات از لحاظ کیفی با خواستهای خوانندگان را تأمین ننمایند و برای آنان امکان انتخاب مطالب مورد علاقه را نیز فراهم نسازند با بی اعتنایی رورو می شوند و از پیشرفت باز می مانند بنابراین مطبوعات که سبب فراوانی تعداد صفحات از لحاظ کمیت مطالب بر سایر وسایل ارتباطی برتری دارند باید از پر کردن صفحات خود با مطالب خسته کننده پرهیز کنند مطبوعات مخصوصاً باید کوشش کنند خبرهایی را که هر روز پیش از انتشار آنها از رادیو و تلویزیون پخش می شوند به همان صورت منتشر سازند بلکه به تعقیب و تکمیل آنها بپردازند روزنامه ها می توانند با انتشار گزارشها و بررسی ها و مقاله ها و تفسیرهای مختلف، کیفیت محتوای خود را بالا ببرند که کنجکاویخبری خوانندگان راکه باشنیدن خبرهای کوتاه رادیویی و یا تصویرهای تلویزیونی تحریک شده اند ارضاء کنند (یونس شکرخواه؛ صفحه 23- 11)

باتوجه به این موارد وپیشرفتهای درجوامع امروز صورت گرفته وازآنجائی که رسانه های جمعی نظیر مطبوعات نقش تعیین کننده درزندگی افراد برجای می گذارد لذا تحقیق حاضر به بررسی میزان بهره مندی افراد ازمطبوعات شکل گرفته ومحقق دراین بخش یعنی بخش ادبیات نظریه تحقیق به توزیع مطبوعات ونظریه های مختلف مربوط به آن پرداخته است .

ویژگیهای مطبوعات:

1- طرز انتشار: انتشار دوره ای مهمترین خصوصیت مطبوعات به حساب می آیند باید دانست روزنامه های روزانه و مجلات هفتگی با وقایع و مسائل جاری را به همان ترتیب کتابها منتشر نمی سازند زیرا کتابها و وقایع و مسائلی را که اهمیت خاص پیدا کرده اند و در فرصت کافی مورد ارزیابی قرار گرفته اند انتشار می دهند در روزنامه ها ، خبرها، نه مانند آنچه در کتابها منتشر می گردد با تأخیر روبرو می شوند بلکه با صبر و زمان کافی به تجزیه و تحلیل تفسیر رویدادها می پردازند روزنامه ها با افزایش تعداد چاپ های روزنامه و تهیه فوق العاده به هنگام رویداد مهم برای انتشار هر چه سریعتر و مداوم اخبار آمادیگ بیشتری پیدا کرده اند.

وسعت خبر: روزنامه های چاپی در صفحات متعدد خود می توانند صدها جنبه مختلف درج نمایند و چند برابر دیگر رسانه ها مطالب ارائه دهند و توجه افراد را به خود جلب نمایند باید توجه داشت که معمولاً طرز برداشت روزنامه ها در مورد وقایع جاری با توجه به روش خاصی ؛ هر کدام تفاوت می کند چون در عمل بعضی از روزنامه ها در بررسی وقایع و مسائل محتاط هستند و تا زمانی که راجع به اهمیت خبری اطمینان حاصل نکرده اند از بزرگ کردن و شاخ و برگ دادن به آن خودداری می کنند روزنامه با استفاده از زمان کافی در مرحله تهیه و انتشار، می توانند اطراف و جوانب وقایع را بررسی کنند نارسایی های خبری را با استفاده از اطلاعات آرشیوی از میان بردارند و آنها را تجزیه و تحلیل و تفسیر لازم به خوانندگان عرضه کنند به همین سبب تاکنون اغلب روزنامه های معتبر جهان در تهیه و تنظیم اخبار دقت فراوان به کار می برند و کوشش می کنند که به تمام سؤالات خوانندگان در زمینه وقایع و مسائل مهم روز پاسخ دهند و همیشه اطلاعات وسیع در اختیار آنان قرار دهند.

تداوم خبر: اخبار مطبوعات به طور مداوم قابل بهره برداری هستند و اخبار آنها را می توان به دلخواه در اوقات مختلف شبانه روز، در محل کارـ در اتوبوس و خانه مطالعه کرد و به دقت اخبار آن را بررسی کرد و در صورت لزوم دوباره مرور کرد و با اخبار روزنامه ها دیگر مقایسه کرد. اخبار روزنامه ها را می توان نگهداری کرد و به عنوان مأخذ و منبع مطالعه و تحقیقات در آینده مورد استفاده قرار داد.

تنوع خبر: مطبوعات به سبب شرایط و امکانات و سیع تری که برای تهیه و انتخاب و درج مطالب وجود دارند تنوع خبر در آنها دیده می شود. در روزنامه های چاپی می توان با توجه به گروههای مختلف خوانندگان و نیازها و علاقه های متفاوت آنها ستونها و صفحه ها و حتی چاپهای جداگانه ایجاد کرد و انواع بیشماری خبرهای عمومی و سیاسی اقتصادی ـ فرهنگی ... چاپ نمود.

به دلایل فوق ؛ روزنامه ها در بسیاری از جهات هنوز بر سایر وسایل ارتباطی و خبری تنوع دارند و به ویژه به تحلیل و تشریح وقایع و تفسیر و بررسی عقاید و تنوع مطالب و حفظ اسناد تاریخی ، تنها مأخذ و مرجع بشمار می روند. علاوه براین، مطبوعات، وسیله ارتباطی اختصاصی نواحی و مناطق مختلف جغرافیایی، گروههای فکری و مسلکی و دسته ها و سازمانهای حرفه ای می باشند. و با انتشار چاپ های محلی، ارگانهای سیاسی و مجلات و نشریات اختصاصی ، احتیاجات مخصوص ولایات و ایالات ، احزاب و سندیکاها و انجمن ها وکانونهای مختلف را مرتفع می سازند.

(یونس شکرخواه، خبر، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، چاپ اول، صفحه 43)

نخستین مطبوعات ایران

با اندکی تأمل سابقه اولین روزنامه و نخستین نشریه را در جهان می توان به سابقه پیدایی و چاپ و نوشته در جهان مربوط کرد شاید تاریخ 800 ق.م درتمدن بابلی بین النهرین را بتوان به عنوان اولین مدرک مطبوعاتی در جهان به شمار آورد.

(احمد موسوی ، تاریخ روزنامه نگاری در ایران(جزوه درسی) دانشگاه آزاد واحدتهران مرکز 1372، ص 5)

تاریخ مطبوعات در ایران:

تاریخ مطبوهات و روزنامه نگاری در ایران را به طور اخص و به مفهوم اروپایی آن باید از سال 1253 قمری یعنی همزمان با انتشار نخستین شماره روزنامه میرزا صالح شیرازی در تهران آغاز کرد که به نام جریده میرزا صالح یا کاغذ اخبار مشهور است. (همان منبع، ص 8)

نهضت تجددخواهی از آذربایجان آغاز شد بزودی تبریز، صورت مرکز مهم فعالیت های سیاسی ، نظامی و اقتصادی ایران درآمد و نخستین چاپخانه در سال 1231 قمری در تبریز دایر شد. (همان منبع، ص 9)

میرزا صالح طی اقامت خود در لندن با صنعت چاپ آشنا شد بعد از مراجعت به کشور در زمان حکومت محمدشاه به تاریخ دوشنبه 25 محرم الحرام سال 1253 قمری، نخستین روزنامه فارسی را به مدیریت خود به نام کاغذ اخبار بود منتشر کرد مطالب روزنامه بیشتر، اخبار جهان بود که تحت دو عنوان الاخبار ممالک شرقیه و اخبار ممالک غربیه انتشار یافت. اخبار شرقیه مشتمل بر اخبار دارالخلافه تهران و اخبار ایالات و سایر ممالک آسیا می شد. اخبار اروپا ذیل ممالک غربیه چاپ می شد. (همان منبع، ص 10)

امیرکبیر در دوران کوتاه صدارت خود با اصلاحات فراوان سبب پیشرفت و دگرگونی اندیشه ها در ایران شد تشویق به انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه در تهران در شمار همین اقدامات است که شماره نخست آن در پنجم ربیع الثانی 1267 به نام روزنامه اخبار دارالخلافه نشر یافت. با آغاز نیمه دوم قرن نوزدهم، روزنامه نگاری و مطبوعات رشد و نمو ابتدایی خود را در ایران شروع کرد، در زمان ناصرالدین شاه در ایران و خارج ایران روزنامه های متعددی به چاپ رسید که مهمترین آنها روزنامه وقایع اتفاقیه حبل المتین، قانون اختر ـ عروث الوثقی و حکمت بود که بعضی از آنها در پیشبرد افکار آزادیخواهان مفید واقع شدند و از عوامل شکل گیری نهضت مشروطه بود. پیشرفت وسایل ارتباطی و توسعه صنعت کاغذ و کتاب سازی در ایران سب رشد در دوره حکومت خلفای عباسی و بعدها در دورة فرمانروایی سامانی ها و تیموریان با شغل وقایع نویسی و خبرنویسی در دربار و ادارات دولتی و همچنین بین استانها و فرمانداری ها رواج پیدا کرد. از جنبه توسعه و رواج شغل وقایع نویی سلسله تیموری دورة بسیار مهمی بشمار می رود شاهان این دوره اشخاص بسیار مطلع و نویسندگان برجسته دولتی را به این سمت منصوب کردند. مقام وقایع نویی که از زمان تیموریان در ایران رواج یافته بود به مدت چندین قرن در واقع تا پیدایش صنعت چاپ در ایران ادامه پیدا کرد در دوران سلسله صفوی ها وقایع نویسی آن چنان رونق پیدا کرد که در تمام جلسات دولتی که تصمیمات مهم سیاست داخلی و خارجی گرفته می شد شرکت نموده گزارش جامع آن را برای پخش و اطلاع اشخاص و گروههای مختلف ثبت می کردند. (همان منبع ، ص13)

وضع مطبوعات پس از شهریور 1320 تا اواخر تابستان 1332 را می توان دوران رشد همه جانبه مطبوعات و برخورداری آنها از آزادی نسبتاً مطلوب قلم و نشر افکار دانست فشار روی مطبوعات تا حملة متفقین در سوم شهریور 1320 وجود داشت پس از آنکه ارتشهای متجاوز خارجی در 8 شهریور 1320 خاک ایران را اشغال کردند اوضاع کشور دگرگون شد پس از استعفای رضا شاه در 25 شهریور. در روز 27 شهریور عضو عمومی زندانیان سیاسی و عده ای از زندانیان غیر سیاسی اعلام شد. پس از خروج رضا شاه از ایران در شهریور 1320 روشنفکران و آزادیخواهان ـ اندیشمندان ـ نویسندگان و مطبوعاتیان که سالها در آرزوی چنین روزی بودند تا بتوانند ضمن بهره گیری از آزادی بیان و اندیشه نظراتشان را بوسیله مطبوعات ابراز کنند به وجود آمده بودند در نخستین سالهای پس از 1320 صدها نشریه به تعداد جراید کشور افزوده شد و ده ها روزنامه و مجله و ماهنامه با تیراژ زیاد توزیع گردید.

(بهشتی پور مهدی، مطبوعات ایران در دوره پهلوی؛ مجله رسانه ـ تهران انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تابستان 1372، صال چهارم شماره 2 ، ص 44-42).

دو سال بعد از انقلاب مشروطیت در سال 1326 هـ . ق با اقتباس از آخرین قانون فرانسه در ایران مشروطه خواهان ، نمایندگان مجلس و دست اندرکاران امور دولتی و مطبوعاتی اولین قانون مطبوعات ایران را تهیه کردند و مسئله نظارت مستقیم بر مطبوعات و سانسور مطبوعاتی و مشکلاتی که برای روزنامه نگاران دورة استبداد قاجار پدید آمده بود بعد از مشروطیت از میان رفت.دکتر معتمدنژاد ، کاظم. انتشارات مطبوعات را آزاد بگذاریم اما با تخلفات جدید برخورد کنیم، روزنامه همشهری (اردیبهشت 1374) شماره 674، ص 12.

اولین ماده قانونی درباره مطبوعات در سال 1324 هـ . ق به تصویب رسید پس از آن تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی انبوهی از قوانین مطبوعاتی تصویب شد که این قوانین بیشتر به منظور گسترش اختناق و تشدید قید و بند بر مطبوعات بود.

مقدم فر (حمید) سیر تاریخی قوانین مطبوعات ایران، مجله رسانه تهران انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، بهار 1372، شماره 1 صفحه 37.

پس از انقلاب، شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران در 20 مرداد 1358 اولین قانون مطبوعات در نظام جمهوری اسلامی ایران را به تصویب رسانید که طبق آن کارگزاران و عوامل رژیم گذشته از انتشار نشریه ممنوع شده اند مستخدمان دولت مجاز به داشتن امتیاز انتشار روزنامه گردیده اند. این لایحة قانونی با لغو کلیه قوانین و مقررات مغایر ، تنظیم آئین نامة اجرایی را به عهدة وزارت ارشاد قرار داده و تأکید کرده است سعی شود جز آنچه مربوط به اعمال حاکمیت دولت است اجرای قانون حاضر به سازمانهای صنفی واگذار شود. و بالاخره پنجمین قانون مطبوعات ایران در 28/12/1364 به تصویب نهایی می رسد.

پنجمین قانون مطبوعات ایران مصوب اسفند 1363 که امروز ملاک عمل کارگزاران است از دیدگاه روزنامه نگاران ، ضعفها و کمبودهای بسیار دارد که در مجموع می توان به عدم صراحت بعضی از مواد، قابل تفسیر بودن برخی از واژه ها و عدم طرح مسائل اساسی مطبوعات اشاره کرد. قاسمی سید فرید. راهنمای مطبوعات ایران، عصر قاجار ـ تهران ـ مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها 1371.

پس از انقلاب اسلامی دورة هرج و مرج بر مطبوعات حاکم شد اما با درایت ـ مسئولان آرامش مجدداً بازگشت امروز در کشور بیش از 700 نشریه چاپ می شود.

احمد موسوی. تاریخ روزنامه نگاری درایران، جزوه درسی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز، 1372، ص 5.

اثرگذاری رسانه های جمعیرسانهتاریخ مطبوعات در ایران

دانلود قرآن یگانه معجزه جاویدان

قرآن یگانه معجزه جاویدان

قرآن ، پیام روشن الهی است که همه ی انسان ها را به راستی و رستگاری دعوت می کند انسان در قرآن موجودی اجتماعی و مسئول است ؛ موجودی اجتماعی که بر او فرض شده در همه ابعاد زندگی ، مسائل انسانی را که جایگاه خلیفه اللهی او را تثبیت می کند رعایت کند شخصیت وی در جامعه شکل می گیرد و هویت واقعی اش در اجتماع ظهور و بروز می یابد ، بنابراین قرآن کریم نه تنها

دسته بندی	معارف اسلامی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	165 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	170

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

مقدمه

قرآن ، پیام روشن الهی است که همه ی انسان ها را به راستی و رستگاری دعوت می کند.

انسان در قرآن موجودی اجتماعی و مسئول است ؛ موجودی اجتماعی که بر او فرض شده در همه ابعاد زندگی ، مسائل انسانی را که جایگاه خلیفه اللهی او را تثبیت می کند رعایت کند . شخصیت وی در جامعه شکل می گیرد و هویت واقعی اش در اجتماع ظهور و بروز می یابد ، بنابراین قرآن کریم نه تنها به جامعه و اجتماع انسانی اهتمام دارد ، بلکه بهترین شکل جامعه و متمدن ترین صورت آن را بیان و معرفی می کند و به شئون اجتماعی انسان توجهی جدی دارد .

بی تردید ، انسان نیازمند زندگی گروهی و حیات اجتماعی است ، چون اجتماعی بودن لازم حیات او ست . ممکن است کسی در دیر یا صومعه ای زندگی انفرادی داشته باشد ؛ اما چنین زیستی برای وی زندگی انسانی یعنی حیات مسئولانه نخواهد بود ، زیرا زندگی واقعی انسانی آن است که بکوشد اولاً خود هدایت شود و ثانیاً در مقام هدایت دیگران برآید . اگر از علوم و فنون بهره ای ندارد ، از دیگر همنوان خویش یاد گیرد و چنانچه عالم است ، دانش خویش را به دیگران تعلیم دهد و اگر همگان عالم اند ، با تضارب آرا به مقام برتر علمی شان افزوده شود و به فن آوری و ابتکار موفق شوند . چنانکه در حال ضلالت وگمراهی هستند از راهنمایان ، هدایت جوید و در مقام هدایت ، هادی گمراهان گردد . در این گونه از جوامع انسانی ، فرد گوشه گیر یافت نمی شود ، چون چنین اموری لازم حیات انسانی است ؛ ولی زندگی فرد منزوی ، حیات به معنای مصطلح و واقعی نیست .

قوانین و مقررات قرآن به گونه ای تشریع شده است که می تواند جامعه انسانی را به کمال و سعادت رهنمون سازد و همه افراد جامعه را به فضیلت انسانی ارتقا دهد . روش اجتماعی قرآن همانند شیوه جوامع امروزی بر اساس بهره وری مادی و اجتماعی بر مبنای تقوای الهی است ؛ یعنی در جامعه دینی ، عدالت اجتماعی و شئون عبادی با هم پیوند خورده اند تا روح توحید و وحدانیت را در جامعه احیا کنند . لازمه حیات انسانی ، توجه به فضای جمعی و اجتماعی است ، زیرا ادامه حیات فردی برای او مقدور نبوده و ضرورت یا طبیعت ، وی را به سمت جامعه می کشاند ،از این رو لازمه خلقت آدمی ، ادامه حیات در نظام اجتماعی است .

بر این اساس ، دور از حقیقت و صواب است که گفته شود انسان ذاتاً تمایلی به جمع ندارد و ذات و طبیعت او انفرادی است و برای فرار از این نابسامانی ذاتی ، انسان ها دور هم گرد آمده و جوامعی را با اداره یک قدرت قانونی مرکزی تشکیل می دهند .

بیان مسأله

انسان از بدو خلقت برای آنکه به زندگی و حیات خویش معنا ببخشد ، نیازمند شناخت بوده است و این شناخت بدون ایجاد ارتباط باخود و پیرامون خود امکان پذیر نبوده است به عبارت بهتر ارتباط انسان با خود ، اجتماع ، طبیعت و بالاخره منشاء و مبدأ خلقت ،خداوند متعال عینیت می یابد ، در پرتو این شناخت و ارتباط است که می تواند بیندیشد و به واقعیت های هستی دست یابد و بر این اساس ، نقشی تعیین کننده در رسیدن به کمال و سعادت دارد .

قرآن یگانه معجزه جاویدان پیام آور رحمت و راهنمای انسان از سوی خداوند است . راهنمایی که راه ورسم چگونه زیستن و چگونه تعامل داشتن با دیگران را می آموزد با توجه به شرایط دنیای امروز و ضرورت ارتباط اجتماعی بین انسانها، بهره گیری از قرآن کریم به عنوان منشور هدایت و آگاهی بخشی به توده ها بشریت بسیار اهمیت دارد.

بهتر است برای توصیف نقش هدایت گری قرآن از خودش مدد بگیریم . خداوند متعال در سوره اسراء آیه9 هدف و کارکرد قرآن را اینگونه بیان می فرماید :

انّ هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم . «قطعاً این قرآن شما را به استوارترین راه هدایت می کند .» اسراء /9

از این رو بررسی شرایط ارتباطی مطلوب بین انسان ها از منظر آیات قرآن کریم با تاکید بر مضامین ارتباطی بسیار حایز اهمیت است. و بطور مشخص باید به دنبال پاسخ این پرسش باشیم که؛ نگاه قرآن کریم درباره ارتباطات انسانی در عرصه اجتماع چیست ؟ برای پاسخ به این سوال با توجه به آنچه در تقسیم انواع ارتباط انسان با پیرامون بیان گردید ارتباط با خدا ، خود ، محیط زیست (طبیعت) و اجتماع چهار حوزه ارتباطی انسان است .

برای نمونه به برخی از این نوع ارتباطات که در تقسیم بندی کلی از آیات قرآن برداشت می شود اشاره می کنیم :

1- ارتباط انسان با خدا موضوعاتی مانند : خداشناسی،نیاز انسان به خدا ، پرستش

2- ارتباط انسان با خود : خلقت و آفرینش انسان ، از کجا آمده ام ، آمدنم برای چیست ؟ و به کجا می روم ؟

3- ارتباط با طبیعت : شناخت طبیعت و محیط زیست ، زیبای آفرینش ،تعامل با محیط زیست ، منابع و نعمت های خدادادی

4- ارتباط انسان با اجتماع : تعامل و ارتباط بین فردی ، گروهی و اجتماعی ، شناخت افراد جامعه ، ارتباط موثر و سودمند و ارتباط مخرب و مضر و ...

آنچه دراین تحقیق مد نظر است ارتباطات از نوع اجتماعی است . که انسان با ایجاد ارتباطات انسانی آن را محقق می نماید.

قرآن کریم در آیات متعددی به این نکته اشاره دارد که برای انسان نازل شده است و اساساً مخاطب اصلی آن و به عبارت واضح تر تنها مخاطب انسان است. قرآن کتاب هدایت انسانهااست

«هدیً للناس»(سوره بقره185) ، «هذا بیان للناس»(سوره آل عمران 138) ، «هذا بصائر للناس»(سوره جاثیه20) و «هذا بلاغ للناس» (سوره ابراهیم52) از جمله عبارات قرآنی است که به این موضوع تاکید دارد .

از این رو ضروری است به ابعاد ارتباطات انسانی از منظر کتاب انسان ساز قرآن پرداخته شود . تا از این رهگذر توشه برگیریم و در مسیر زندگی گام برداریم . صداقت ، زیرکی و دقت ، احترام متقابل ، مشورت کردن ، کنترل رفتار و عصبانیت ، صلح و دوستی ، اتحاد و همدلی ، ارتباط منافقانه ، ارتباط با خانواده شیوه های تربیت فرزند ، تعامل با همسر ، پرهیز از گمان بد یا سوء ظن ، پرهیز از غیبت ، تهمت ، تفرقه افکنی و تعاون و همدلی داشتن و... از جمله مواردی هستند که به عنوان موضوعات ارتباط اجتماعی در قرآن مطرح شده است .

آنگونه که بررسی می شود این نوع ارتباطات به دو محور کلی قابل تقسیم هستند . برخی از این ارتباطات جنبه مثبت و دارای بار ارزشی بوده و در واقع به نوعی هنجارهای اجتماعی را شکل می دهند و دسته دیگر جنبه ضد ارزشی و پایه گذار ارتباطات غلط و نابهنجار درجامعه می شوند .

می توان مسئله را این گونه طرح کرد که آیا انسان با طبع اولی خود متمدن است و به دیگران می پیوندند تا از آن ها نفع ببرد و متقابلاً سود رساند؛ یا طبعاً متوحش است و با دیگران می جوشد تا فقط از آنان نفع ببرد و به سخن دیگر ، آیا انسان متمدن بالطبع است یا متوحش و مستخدم بالطبع ؛ رفتار انسان با کدام یک از امور پیوند خورده است .

شایان ذکر است که نظام اجتماعی بر مبنای این امور و رفتارها می تواند متفاوت باشد ، به همین جهت بسیاری از دانشمندان به این فکر افتاده اند که با وضع چه قوانینی می توان سلوک راه کمال را برای انسان رسم کرد ، زیرا با اختلاف مبانی زندگی اجتماعی ، نظام های اجتماعی نیز گوناگون می شوند .

با چنین نگرشی در این تحقیق به « گونه شناسی آیات قرآن کریم از منظر ارتباطات اجتماعی » می پردازیم.اما با توجه کثرت آیات قرآن کریم این تحقیق در محدوه بیست مضمون ارتباطی انجام می گیرد.

ضرورت پژوهش

بشر با کسب اطلاع و ایجاد ارتباط است که می تواند به کشف واقعیت ها و روابط بین پدیده ها دست یابد. انسان در پرتو ارتباط و شناخت می اندیشید و به واقعیت های آفرینش دست می یابد، و بر این اساس نقش تعیین کننده در رسیدن به کمال و سعادت دارد. پر واضح است که یکی از اساسی ترین و استوارترین راه های کسب کمال و خوشبختی و رسیدن به آرامش همراه با بینش، آشنایی با قرآن کریم و بهره گیری از اقیانوس بیکران معارف نورانی آن است.از این رو ضروری است تا به پژوهش درآیات قرآن کریم بپردازیم. این بررسی و مداقه به ما کمک خواهد کرد تا روابط اجتماعی خود را براساس سفارش وتاکیدات قرآن کریم سامان بخشیم.

اهداف پژوهش

هدف اصلی این تحقیق شناسایی و دسته بندی آیات قرآن کریم با رویکرد اجتماعی در محدوده بیست مضمون ارتباطی می باشد. از این رو گونه شناسی آیات قرآن کریم ازمنظر ارتباطات اجتماعی مد نظر است.

اهداف فرعی

- بررسی آیات قرآن کریم از منظر ارتباطات اجتماعی

- استخراج اهّم اصول ارتباطات اجتماعی درآیات قرآن کریم

- شناسایی و دسته بندی بیست مضمون ارتباطی مطروحه در آیات قرآن کریم

- شناسایی ودسته بندی الگوهای ارتباطی بهنجار ونابهنجار در قرآن کریم از قبیل صله رحم، نیکی کردن ، تعاون، دروغ، اختلافات، نفاق و مواردی ازاین دست در محدوده بیست مضمون ارتباطی .

سؤالات تحقیق

1- اصول مفاهیم ارتباطی قرآن کریم در چه مضامینی بیان شده است؟

2- آیا مضامین ارتباطی قرآن کریم در قالب معرفی الگوهای رفتاری مشخص ( اعم از بهنجار و نابهنجار ) بیان شده است؟

3 - آیا مضامین ارتباطی قرآن کریم در قالب بیان غیر مستقیم ( داستان و حکایت و تمثیل ) مطرح شده است؟ و آیا قرآن کریم برای ارائه مضامین ارتباطی از شیوه بیان حکایات، سنت ها و ادیان پیشین استفاده نموده است یا اینکه فقط بیان مستقیم به کار برده است؟

4- برای طرح مضامین ارتباطی و نیز برانگیختن دیدگاه مخاطبان، بیشتر آیات قرآن کریم در قالب تبشیر است یا انذار؟

تعاریف عملیاتی و واژه های کلیدی

بسیاری از واژه ها و اصطلاحاتی که در این پژوهش مورد تأکید هستند، تعاریف و کاربردهای متکثّر و متفاوتی در این حوزه دارند.

بنابراین برای هماهنگی و انسجام در ساختار تحقیق, لازم به باز تعریف هستند. از این رو در این تحقیق, اصطلاحات زیر با این تعاریف از سوی پژوهشگر مورد استفاده قرار گرفته است .

تعریف و مفهوم اجتماع و جامعه

لفظ «جامعه» ، از لحاظ لغوی ، اسم فاعل مونث از مصدر «جمع» ، به معنای گرد کردن ، فراهم کردن یا آوردن ، و بر هم افزودن است. بنابراین به معنای گردآوردنده ، فراهم کننده یا آورنده ، بر هم افزاینده ، و در برگیرنده خواهد بود . این واژه عرفاً به معنای «گروه» و علی الخصوص «گروهی از انسان ها» به کار می رود ، خواه آن گروه از مردم که دریک روستا، شهر ، استان یا کشور، یا قاره زندگی می کنند. مثلاً «جامعه ایران» و «جامعه ایرانی» ویا «جامعه آفریقا» و «جامعه آفریقایی» و خواه آن گروه از مردم که دارای یک دین یا مذهب اند. مانند «جامعه مسیحیان» و «جامعه کاتولیکها» و خواه گروهی که حرفه و شغل واحدی دارند. ازقبیل«جامعه معلمان» و «جامعه ورزشکاران» و خواه بالاخره همه انسان هایی که بر روی زمین به سر می برند ، «جامعه بشری» یا «جامعه بشریت» راتشکیل می دهند . به طور کلی ، می توان گفت که در هر موردی که بتوان برای گروهی از مردم «وجه جامع» و «جهت وحدتی» اعتبار کرد اطلاق لفظ «جامعه» بر آن گروه رواست. چه گروه یک مجموعه کوچک باشد و چه گروه انسان هایی که از بدو خلقت تا کنون پدید آمده اند و از میان رفته اند،به معانی لغوبی و عرفی «جامعه» محسوب می شوند.

«اجتماع» در اصطلاح جامعه شناسان و فیلسوفان این فن ، هیئت و ترکیبی است از اشخاص موجود ؛ اما جامعه به وضع و حالت انسان ها یا حیواناتی گفته می شود که بر پایه قانونی مشترک زندگی کنند .

لوکرس می گوید که جامعه یک ابداع انسانی است و هابز معتقد است که جامعه نتیجه قراردادی است که بر اثر جنگ دائمی پدید آمده است . خواجه نصیر طوسی در تعریف جامعه می گوید که چون هر مرکبی حکمی و خاصیتی و هیئتی دارد که بدان متخصص و متفرد می گردد و اجزایش با او در آن مشارکت ندارند ، جمع اشخاص انسانی نیز از روی تالیف و ترکیب ، حکمی و هیئتی و خاصیتی دارد ؛ به خلاف آنچه در هر شخص موجود است و چون افعال ارادی انسان به خیر و شر قسمت می شود ، به تبع آن ، جوامع انسانی به دو قسمت می گردد .(جامعه در قرآن، جوادی آملی)

با توجه به تبیین معنای جامعه و اجتماع تا اندازه ای روشن شد که این دو اصطلاح مفهوم واحدی ندارند . هر چند در عرف عام بنا به تسامح ، تفاوتی میان آن دو نیست و در بسیاری از موارد به گفتار و نوشتار ، آن دو را به جای هم به کار می برند ؛ اما با دقت علمی باید میان آنها فرق هایی قایل شد .

تعریف و مفهوم ارتباط

برای ارتباط تعاریف زیادی کتاب های مختلف آمده است که به برخی از آنان اشاره می گردد . شاید «ارسطو فیلسوف یونانی ، اولین اندیشمندی است باشد که 2300 سال پیش نخستین بار در زمینه ارتباط سخن گفت » او در کتاب مطالعه معانی بیان که معمولاً آن را مترادف ارتباط می دانند. در تعریف ارتباط می نویسد :

ارتباط عبارت است از جست و جو برای دست یافتن به کلیه وسایل و امکانات موجود برای ترغیب و امتناع دیگران .» (ارتباط شناسی ، مهدی محسنیان راد)

شاید بسیاری از تعاریف که برای ارتباط ارائه شده تا حدودی از تعریف ارسطو سرچشمه گرفته باشد ، تعریف دیگر از ارتباط است که توسط ویلبر شرام در کتاب فراگرد و تاثیر ارتباط جمعی می گوید :

در فراگرد ارتباط به طور کلی ما می خواهیم با گیرنده پیام خود در یک مورد و مسئله معین همانندی (اشتراک فکر) ایجاد کنیم . (ارتباط شناسی، مهدی محسنیان راد)

گروهی از اندیشمندان ارتباط در تعاریفی که ارائه داده اند ، مسئله ترغیب و امتناع یا همانندی اشتراک فکر را با ابعاد گسترده تر و به صورت تاثیر مطرح کرده اند . باتوجه به این موضع می توان به تاثیر آیات قرآن کریم در امتناع و ترغیب انسان به فرمانبری از خداوند متعال پی برد.

انواع ارتباطات اجتماعی (جامعه شناسی ارتباطات ، دکتر ساروخانی)

1- ارتباط مستقیم : ارتباطی بدون واسطه بین انسان ها و بدون نیاز به فرد یا وسایل ارتباط جمعی

2- ارتباط ملی و جهانی : با در نظر گرفتن محدوده ارتباطات (درون مرزی با فراتر از آن)

3- ارتباط احساس برانگیز در فرآیند ارتباط، حالات احساسی گونه منتقل می شوند و همبستگی اجتماعی و آمادگی روانی مشترک پدید می آورند.

4- ارتباط معطوف به هدف : نوعی خاص از ارتباط است که در آن برقرار کننده ارتباط هدف خاصی و از پیش تعیین شده ی را دنبال می کند.

5- ارتباط بازتابی : در این نوع ارتباط هدفی از پیش تعیین شده وجود ندارد و فرد یا افراد بدون هیچ آگاهی در جریان ارتباط قرار می گیرند . از نمونه های بارز آن انبوه خلق است .

6- ارتباط اجتماعی : ارتباط بین چند نفر که نشانه ها یا نمادهایی که حامل پیام بین آنها وجود دارد.

7- فرا ارتباط : نوعی ارتباط که قواعد ارتباط یا ارتباط های بعدی را مشخص می کند .

8- ارتباط حرکتی : ارتباطی است غیر کلامی و از طریق حرکات بدنی انجام می شود که به زبان بدن مشهور است .

انواع ارتباطات انسان (تکامل اجتماعی انسان و کتاب نبوت ، استاد مطهری)

در این مدل محور اساسی فرد است که رابطه سه گانه ای دارد .

1- ارتباط با خود : ارتباط فرد با خویشتن که به حالات روحی و روانی فرد با خود تاکید دارد .

2- ارتباط با خدا : انسان موجودی است که بر اساس فطرت و سرشت خود میل به کمال و قدرت بی انتها دارد . میل به خدا باوری و پرستش و از عوامل بسیار موثر در چنین ارتباطی است .

3- ارتباط با دیگران : انسان موجودی اجتماعی است و حیات او به ارتباط با دیگران وابسته است آنچه اهمیت دارد روابط بین انسان ها چگونه است ؟

انواع ارتباطات ( ارتباطات انسانی ، دکتر علی اکبر فرهنگی)

1- ارتباط با خود : هر یک از ما ابتدا با خود ارتباط برقرار می سازیم و آن عبارت است از اینکه جریان تفهیم و تفاهم را در درون خود انجام می دهیم ، که یک نوع ارتباط درونی است . ارتباط با خود در برگیرنده مشکلات درونی ، یا حل تعارضات درونی فرد است .

2- ارتباط با دیگران : فراگرد تفهیم و تفاهم بین یک شخص و انسانهای دیگر ، حداقل یک نفر دیگر است .

3- ارتباط جمعی یا عمومی : نوعی ارتباط است که بر اساس آن فرد با تعداد کثیری از انسانهای دیگر ارتباط بر قرار می کند .

در مقایسه انواع ارتباطات ارائه شده ، می بینیم ارتباط فرد با دیگران یا اجتماع پیرامون خود از مشترکات این مدل ها می باشد، که در واقع همان ارتباط اجتماعی فرد به شمار می رود .

از این رو آنچه دراین تحقیق مد نظر است ارتباطات از نوع اجتماعی است . که انسان با ایجاد ارتباطات انسانی آن را محقق می نماید . از این رو ارتباطات انسانی و اجتماعی مورد نظر می باشد

اساسی ترین، مهم ترین و پایدارترین و ماندگارترین تأثیری که یک فرد می تواند در جامعه ای داشته باشد و به وسیله آن زندگی روانی و انسانی افراد آن جامعه ، نه زندگی زیستی و حیوانی آنان ، را متحول سازد تأثیر در جهانبینی و ارزش گذاری آن جامعه ، یا به تعبیری دیگر تأثیر در باور آن جامعه ، است . تأثیر انبیاء الهی صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین در جامعه ها از این نوع بوده است ؛ و جانشینان و پیروان آنان نیز باید فعالیت هایشان را متوجه به این جهت و متمرکز در این کانون کنند .

با چنین نگرشی در این تحقیق به « بررسی آیات قرآن کریم از منظر ارتباطات اجتماعی » می پردازیم. تا از سر چشمه زلال آن کام عطشناک مان را سیراب نماییم. زندگی در سایه قرآن سعادت وسرافرازی را به ارمغان می آورد.

مطالعات نظری

فصل دوم

مقدمه

«ارتباط» و «اطلاع» دو پدیده ای هستند که از دیرباز و با آغاز آفرینش انسان با او همراه بوده است. بشر با کسب اطلاع و ایجاد ارتباط است که می تواند به کشف واقعیت ها و روابط پدیده ها دست یابد .

نظریه های مربوط به نقش های اجتماعی و کارکردهای ارتباطات تاثیرهای خاص به جا گذاشتند تعریف و طبقه بندی دقیق نقش های اجتماعی ارتباطات ، برای نخستین بار از سوی هارولدلاسول محقق معروف آمریکایی در مقاله ای که در سال 1948 در این باره نوشت صورت گرفت . وی در این مقاله ، سه نقش اساسی نظارت بر محیط ، ایجاد و توسعه همبستگی های اجتماعی و انتقال میراث فرهنگی ، برای وسایل ارتباط جمعی در نظر گرفت .ارتباطات انسانی ، علی اکبر فرهنگی

براساس توجه خاصی که در مطالعات اجتماعی و ارتباطات اجتماعی به «دریافت کنندگان پیام»شده است . می توان به ضرورت و اهمیت نزول قرآن کریم به عنوان کتاب انسان ساز و راهنمای بشر پی برد، کتابی که تمام آیات شریفه آن سراسر پیام الهی به دریافت کنند گان یعنی توده های انسانی است.برای آنکه بتوانیم به سوال مورد نظر در این تحقیق پاسخ دهیم ، ضروری است تا از مفهوم علمی ارتباطات انسانی تعریف عملیاتی داشته باشیم ازاین رو نیازمند تعریف ارتباطات یا چیستی ارتباط هستیم .

مطالعات ارتباطی یکی از شاخه های جوان علوم اجتماعی معاصر جهان به شمار می رود . در شرایط تازه جهان و به ویژه در کشورهای در حال توسعه ، نگاه اغلب متخصصان و اندیشمندان حوزه ارتباطات معطوف به فراگرد ارتباط است. و در این دیدگاه متغیرهای گوناگون موثر در این فراگرد از قبیل تصویرهای ذهنی متقابل ، فرستنده و گیرنده پیام ، تجربیات شخصی ارزش ها و انتظارهای مورد نظر پیام دهندگان و پیام گیرندگان دگرگونی های حساس معنای قابل حمل و نظایر آن را به سنجش گذاشتند .

نظام های اجتماعی به عنوان ساختارهای اجتماعی فعال نظیر خانواده یا اجتماع روستایی که اهداف، هنجارها ، نقش ها ، قدرت ها و ضمانت اجرای تسهیلات و قلمروهای خاص دارند معرفی می شوند . زندگی نظام ها ی اجتماعی ارتباط گران را به چگونگی هم بستگی نزدیک و ارتباط با سایر عناصر فراگردهای جامعه توجه داده است ولی در عین حال کمک این مفهوم به شناخت نظری محدود بوده است .

گروهی از اندیشمندان ارتباطات در تعاریفی که ارائه داده اند ، مسئله ترغیب و امتناع یا همانندی اشتراک افکار را با ابعاد گسترده تر و به صورت دقیق تر مطرح کرده اند .

جامعه گرایی از دیدگاه عقلی

آنگونه که بیان شد، بسیاری از جامعه شناسان معتقدند که با اجتماع افراد انسانی ، مرکبی حقیقی ، به نام «جامعه» ، پدید می آید که طبعاً آثار و خواصی دارد که در هیچ یک از موجودات دیگرقابل مشاهده نیست . به عبارت دیگر ، انسان ها وقتی گردهم می آیند ، تا زندگی اجتماعی را آغاز کنند و کارهای جمعی و عوائد و منافع آن کارها را در میان خود تقسیم کنند ، «ماده» ای می شوند برای یک «صورت» جدید به اسم «جامعه» . پس وحدت جامعه ، اعتباری نیست ، بلکه کاملاً حقیقی است .

انسان ها بر اثر زندگی اجتماعی واجد یک سلسله باورها ، احساسات ، شیوه های قومی ، رسوم اخلاقی ، میثاق های اجتماعی ، تشریفات، و شعایر مشترک و یکسان می شوند . این اعتقادات ، عواطف ، و افعال و انفعالات واحد دال بر وجود یک روح جمعی واحد است که همه افراد را تحت تسخیر و تصرف خود دارد . و همین روح جمعی ملاک وجود حقیقی برای جامعه می باشد.

در زندگی اجتماعی ، هر فرد ، وقتی که وظیفه فرزندی یا همسری یا شهروندی را انجام می دهد ، یا تعهدات خود را به جای می آورد ، یا هر کار اجتماعی دیگری را می کند تکالیفی را اجرا می کند که در خارج از او در قوانین و آداب و رسوم ، وجود یافته و تعیین شده اند . هر چند ممکن است که این تکالیف با آراء وامیال و عواطف و احساسات خود او نیز مخالفت داشته باشند ، ولی با این همه ، واقعیتی عینی و خارجی (یعنی خارج از خود فرد) دارند ، زیرا خود فرد نیست که آنها را ساخته و پرداخته است ، بلکه آنها را از راه تعلیم و تربیت ، دریافت داشته است . به طوریکه بارها اتفاق می افتد که هر یک از اعضای اجتماع از جزئیات تکالیفی که بر ذمه دارد بی خبر است ، و برای آگاهی از آنها باید به مجموعه قوانین و مفسران موثق و معتبر آنها رجوع کند . باورها و آیین های دینی نیز چنین اند ، یعنی فرد همین که به دنیا بیاید آنها را حاضر و آماده می یابد . وجود تکالیف و الزامات اجتماعی و باورها و آیین های دینی و مذهبی پیش از وجود یافتن فرد به معنای وجود آنها در خارج از وجود اوست . به تعبیر دیگر اگر آنها پیش از فرد وجود داشته اند برای این است که در بیرون از فرد ، موجود بوده اند . چون این استدلال را درباره هر یک از اعضای اجتماع می توان تکرار کرد ، نتیجه می گیریم که این گونه امور نه تنها در خارج از یک فرد بلکه در خارج از همه افراد وجود دارند . پس این شیوه های عمل ، اندیشه و احساس دارای این خاصیت شایان توجه اند که در بیرون از شعورهای فردی اعضای جامعه وجود دارند .

بر این اساس «جامعه» موجودی است حقیقی که مرکب است از همین راه و رسم های عمل ، اندیشه و احساس که همگی در بیرون از افراد اجتماع اند . جامعه در قرآن، جوادی آملی

در زندگی اجتماعی ، فرد همیشه خود را با فشار و نیرویی مواجه می یابد که ناظر و مهارکننده اوست و چارچوبی نسبتاً پایدار و محدود کننده برای کردار او فراهم می کند . این قدرت خود را ، علی رغم میل فرد ، بر وی تحمیل می کند . اگر کسی بخواهد احکام حقوقی جامعه را زیر پا بگذارد ، قدرت مزبور بر ضد او واکنش نشان میدهد. اگر فرصتی باشد مانع عمل وی می شود ؛ و اگر عمل را مرتکب شده باشد یا آن را فسخ می کند و صورت طبیعی و مقبول آن را جایگزین آن می سازد.

نشانه مهم هر شی ء عینیت خارجی آن است که با حکم اراده نمی توان آن را تغییر داد . «جامعه» هم دارای چنین خاصیتی است ، یعنی اراده موجب تغییری در آن نمی شود ، بلکه برعکس جامعه است که سبب تغییر اراده ما می گردد . جامعه قالب هایی را بر ما تحمیل می کند که به ناچار اعمال خود را در آن می ریزیم . الزامات اجتماعی چنان شدید است که فرد نمی تواند خود را از چنگ آنها برهاند . حتی اگر در موردی بتوان بر نیروی جامعه فائق شد باز مقاومتی که به آن بر می خوریم کافی است که ما را متوجه سازد که در برابر یک چیز عینی و خارجی قرار داریم که به ما هم بستگی ای ندارد .

خلاصه اینکه عموم اندیشمندان و جامعه شناسان بر این باورند که «جامعه» خود نوعی حیات مستقل از حیات یکایک افراد است . هر چند این حیات جمعی وجود جدایی از وجود حیات فردی ندارد بلکه در افراد پراکنده شده و حلول کرده است . بنابراین «جامعه» قوانین و سنتی متمایز از قوانین و سنت حاکم بر اعضای خود دارد که باید شناخته شود . در حقیقت انسان با دو حیات و دو روح و دو من زندگی می کند. یکی حیات و روح و «من» فطری انسانی که مولود حرکات جوهری طبیعت است و دیگری حیات و روح و «من» جمعی که زاییده زندگی اجتماعی است و در «من» فردی حلول کرده است. از این رو بر انسان هم قوانین روان شناسی فردی و هم سنن جامعه شناسی اجتماعی حاکم است.جامعه در قرآن، جوادی آملی

برای تقریب آن به ذهن می توان از مثال هایی سود جست. مثلاً در مسابقاتی مانند دومیدانی ، کشتی ، وزنه برداری که در آنها افرادند که با یکدیگر رقابت می کنند نه گروه ها و تیم ها تلاش هر یک از مسابقه دهندگان فقط مصروف این است که خودش برنده شود و از این رو تنها از برد خود شاد می شود و تنها از باخت خود اندوهگین می گردد . در اینجا فقط «من» فردی و خواست شخصی فعال است . لکن در مسابقه هایی نظیر فوتبال که در آنها تیم ها به رقابت می پردازند کوشش هر بازیگری متوجه این هدف است که که تیم خودش برنده شود به همین جهت علاوه بر آنکه سعی می کند که خود به بهترین نحو بازی کند دل نگران بازی دیگر اعضای تیم هم هست ؛ اگر تیم برنده شود همه افراد خوشحال می شوند و اگر بازنده شود همه افراد غمگین می شوند حتی کسانی که خودشان بازی بی عیب و نقصی ارائه کرده اند. در اینجا «من» جمعی و خواست گروهی نیز فعال است؛ و شادی یا اندوهی که همه افراد را فرا می گیرد گویی متعلق به آن «من» جمعی است . به همین سان ، وقتی که میان دو کشور جنگی درمی گیرد ، علی الخصوص اگر مردم آن دو کشور احساسات و گرایش های قوم گرایانه قوی داشته باشند ، هر انسانی به شدت خواستار پیروزی کشور خود می باشد. ولو آنکه این پیروزی به قیمت جان و مال خود وی حاصل آید از خود گذشتگی ها و جانبازی هایی که یک انسان برای پیروزی کشورخود می کند جز با پذیرفتن وجود «من جمعی» و نیز غلبه بر «من فردی» توجیه شدنی نیست.

انواع ارتباطات اجتماعیجامعه گراییقرآن

دانلود تاریخچه ی کتاب های درسی در ایران

تاریخچه ی کتاب های درسی در ایران

(از آغاز تا انقلاب بهمن) نزدیک به دو سده ی پیش، پس از شکست ایران در جنگ با روسیه و از دست رفتن بخش هایی از سرزمین های ایران و بستن دو عهدنامه ی ننگین گلستان و ترکمانچای، ایرانیانی که گذشته ی پرافتخار این سرزمین را می شناختند و به آینده ی آن امید داشتند، پرسش های جدی ای را مطرح ساختند، از آن جمله بودند چه گونه می توانیم نیرومند شویم و شکست و عق

دسته بندی	کتابداری
فرمت فایل	doc
حجم فایل	73 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	135

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فصل اول

تاریخچه ی کتابهای درسی در ایران

تاریخچه ی کتاب های درسی در ایران:

(از آغاز تا انقلاب بهمن)

نزدیک به دو سده ی پیش، پس از شکست ایران در جنگ با روسیه و از دست رفتن بخش هایی از سرزمین های ایران و بستن دو عهدنامه ی ننگین گلستان و ترکمانچای، ایرانیانی که گذشته ی پرافتخار این سرزمین را می شناختند و به آینده ی آن امید داشتند، پرسش های جدی ای را مطرح ساختند، از آن جمله بودند: چه گونه می توانیم نیرومند شویم و شکست و عقب ماندگی خود را جبران کنیم؟
اندیشمندان و اصلاح طلبان جامعه، وجود نظم و قانون و داشتن دانش و فناوری های جدید را عامل پیشرفت تشخیص دادند و چاره ی کار را در دست یافتن به آن ها از راه تاسیس مراکز علمی و فنی، استخدام آموزگاران و مشاوران خارجی،‌ فرستادن دانش جو به خارج از کشور، انتشار روزنامه، ترجمه و تالیف کتاب های علمی و فنی و برقراری ارتباط با کشورهای پیشرفته یافتند و برای عملی کردن این کارها به دنبال فرصت بودند.

تاسیس دارالفنون:

با روی کار آمدن میرزا تقی خان امیرکبیر در دوران حکومت ناصر الدین شاه (۱۲۶۴ ق) کارهای اصلاحی همه جانبه ای در کشور آغاز شد که تاسیس مدرسه ی دارالفنون و آغاز آموزش علوم و فنون جدید در ایران یکی از آن ها بود. دارالفنون به ساختمان، آموزگار، برنامه، کتاب درسی، وسایل کار و بودجه نیاز داشت که آن ها را امیرکبیر برنامه ریزی کرد. وی زمین ساختمان مدرسه را نزدیک کاخ های سلطنتی و در مجاورت میدان توپخانه از هر جای دیگری مناسب تر تشخیص داد و پس از موافقت شاه، از میرزا رضاخان مهندس تبریزی (۱) خواست نقشه ی ساختمان را تهیه کند. میرزا رضاخان نقشه ی عمارت را شبیه سربازخانه ای که در انگلیس دیده بود ترسیم و آماده کرد. معمار ساختمان، استاد محمد تقی معمارباشی جد مادری کامران میرزا پسر ناصرالدین شاه بود که طی دو سال (از ۱۳۶ تا ۱۳۶۸ ق) ساختمان مدرسه را به پایان رساند.

امیرکبیر به پیشرفت کار ساختمان مدرسه و آغاز به کار آن بسیار علاقه مند بود. به طوری که هر گاه فرصتی می یافت به سرکشی ساختمان و کار بنایان می پرداخت. هم زمان با آغاز کار ساختمان مدرسه، امیر کبیر از داود خان، که زبان فرانسه می دانست، درخواست کرد که به اتریش برود و شش آموزگار دانا و ماهر اتریشی (۲) را برای شش سال استخدام کند و حقوق هر کدام را با هزینه ی رفت و آمد سالانه، حداکثر چهار هزار و چهارصدتومان مشخص کرد. داودخان، مترجم اول دولت ایران، پس از سفر به اتریش، هفت آموزگار، استخدام کرد و به ایران فرستاد. پنج نفر از استادان درست دو روز پس از برکناری امیرکبیر از صدارت به تهران رسیدند و استقبال شایسته ای از آنان نشد. این استادان، رشته های پیاده نظام، توپخانه، مهندسی، پزشکی و جراحی، داروسازی و معدن را دایر کردند (۳). در آن زمان کسانی که می توانستند در کلاس درس این استادان آموزش لازم را دریافت کنند، وجود نداشت. نزدیک به ۱۵۰ جوان بین چهارده تا شانزده ساله که توانایی خواندن و نوشتن داشتند و اغلب از خانواده های اعیان و شاه زادگان بودند، برای آموزش در دارالفنون برگزیده شدند. البته این گروه آمادگی یادگیری نداشت و استادان هم به زبان خارجی (اغلب به فرانسه) تدریس می کردند و مترجمان به طور هم زمان مطالب آنان را ترجمه می کردند. این کار با مشکلات و مسایل فراوانی همراه بود. با وجود این، استادان خارجی مردان تجربه و عمل بودند و آموزش های آنان نیز عملی و تجربی بود.

نخستین کتاب های درسی را، پس از چند سال که استادان خارجی در کلاس ها به طور عملی تدریس کرده بودند، مترجمان آنان با استفاده از یادداشت هایی که خود آماده ساخته بودند و یا کتاب هایی که آن استادان از خارج آورده یا در ایران نوشته بودند، فراهم آوردند. آن کتاب ها در چاپخانه ی دارالفنون (۴) به صورت چاپ سنگی تهیه می شد و در دسترس دانش جویان قرار می گرفت. علاقه و پشتکار نخستین گروه آموزگاران ایرانی و خارجی دارالفنون، بسیار چشمگیر بود. آنان همه ی لوازم کار خود – اعم از کتاب، آزمایشگاه، کارگاه، عکاسخانه و چاپخانه- را خودشان تهیه می کردند و با آن که دانش جویان آنان شاه زادگان و درباریانی بودند که آمادگی و پشتکار لازم را نداشتند، باز هم توانستند دانش آموختگانی تربیت کنند که برای آنان جانشینان شایسته ای باشند.

نخستین مشکلی که برای تهیه ی کتاب های درسی وجود داشت ( و در طول این ۱۵۰ سال اخیر همچنان کم و بیش وجود داشته است) نداشتن اصطلاحات علمی تعریف شده ای بود که به جای واژه های خارجی به کار می رود. نداشتن کاغذ و جوهر مرغوب، نداشتن استادکار ماهر و نیز تجهیزات ناقص از دیگر مشکلاتی بود که با مدیریت و کمک علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه (۵) وزیر علوم و رضاقلی هدایت (۶) ناظم و سرپرست مدرسه برطرف شد. گفتنی است که نخستین مدیران دارالفنون از دانشمند ترین و آگاه ترین اشخاص عصر خود بودند و همین مدیریت آگاهانه سبب شد که استادان خارجی هر سال یک کتاب بنویسند و مترجمان ایران آن ها را به فارسی برگردانند. چند نمونه از نخستین کتاب هایی که در دارالفنون تدریس می شد عبارتند از::

۱- میزان الحساب، تالیف موسیو کریشیش، ترجمه ی محمد زکی میرزا مازندرانی، تهران:
دارالفنون ۱۲٧۴ ق

۲- فیزیک، کریشش نمساوی؛ ترجمه ی میرزا زکی مازندرانی. تهران : دارالفنون ۱۲٧۴ ق .

۳- کتاب تشریح بدن الانسان ، پولاک، تهران : ۱۲٧۰ق ،

۴- کتاب جبر و مقابله، مؤلف بهلر فرانسوی، ترجمه ی عبدالرسول خان مهندس اصفهانی، به کوشش رضاقلی هدایت، ناظم مدرسه دارالفنون،

۵- زبده الابدان، جان . ال. شلیمر فلمنکی به دستیاری محمد تقی بن محمد هاشم انصاری طبیب کاشانی ، ۱۲٧۹ ق

۶- زبده الحکمه ، پولاک نمساوی؛ گردآوری میرزا علی نقی آقا محمد اسماعیل، تهران، ۱۲٧۲ق .

٧- جراحی : مشتمل بر دو جلد و یک رساله در کحالی ، پولاک نمساوی، تهران، ۱۲٧۳ق، ج ۳ در یک مجلد.

هوشنگ شریف زاده، که از شیفتگان و آگاهان نسبت به علم و آموزش در ایران بود، بعدها به تصحیح این کتاب همت گماشت و با همکاری خانم مهرناز طلوع شمس این کتاب را با اضافاتی برای چاپ دوباره به مرکز نشر دانشگاهی سپرد.

برخی از آموزگاران دارالفنون:

مهدی قلی خان هدایت (مخبر السلطنه) می نویسد: «در دوره ی اول دارالفنون معلمینی بوده اند که از همه، آثار [ جدیت] باقی است و بعدها آن دلسوزی را در کنار نداشتند. کریشش معلم توپخانه و ریاضی بوده، میرزا زکی پسر حاجی میرزا آقای مازندرانی که به پاریس رفته بوده و فرانسه می دانست مترجم او بوده است. دکتر پولاک معلم طب و جراحی به مترجمی محمد حسین خان قاجار، چون کلوکه ( cloquet ) فرانسوی فوت می کند، حکیم باشی مترجم مخصوص می شود. شلیمر نمساوی به جای او به تدریس طب می پردازد. این شلیمر قرابادینی [ کتاب داروشناسی ] در طب و نباتات نوشته است که چاپ شده. مترجم به فرانسه، انگلیسی و آلمانی در اول کتاب، اسامی فارسی و عربی را مرادف کرده است و حواله به صفحات کتاب داده است. الحق نسخه ای پر ارزش است و جا دارد که تجدید چاپ شود» (۹) . این شلیمر سعی می کرده است بلور بسازد و نمی شده است گفتند:

ای شلیمر یک زمان در کار خود اندیشه کن / گر نمی گردد بلور این کوزه آن را شیشه کن

همین نویسنده درباره ی سال ها بعد که تعداد مدارس زیاد می شود و دیگر از استادان خارجی اثری نیست می نویسد : « برنامه مدارس ما صحیح نیست. هنوز یک مدرسه با تمام ملزومات نداریم و مدرسه زیاد می کنیم و افاده چی ناقص می سازیم . از هر طبقه در مدارس قبول می کنیم و یک رقم تدریس، ادارات ما روز به روز پر می شود از اجزایی که طرف حاجت نیستند. چند سال است که مدرسه فلاحت داریم، یک نفر که به حقیقت فلاحت بداند تربیت نشده است. اگر هم ندرتن یکی چیزی آموخته است به آبادی ملک پدرش نپرداخته … ممالک مترقی برای هر حرفه، نجاری، آهنگری، خانه داری، آشپزی، خیاطی و غیره مدرسه دارند. مدرسه باید کارآگاهان سر به زیر بسازند نه مفسدان سر به هوا… این را هم بگویم عالم به هر فنی بیش از حاجت، وجود معطله خواهد بود» (۱۰)

کتابهای درسی مدارس جدید تا سال1307 :

نخستین دبستان به سبک جدید ۳٧ سال و نخستین دبیرستان ۴۷ سال پس از تاسیس دارالفنون که یک مرکز آموزش عالی بود، در ایران تاسیس شد. یعنی دارالفنون هنگام تاسیس، پیش نیازهای خود را نداشته و از این رو انتظاری که از آن می رفت حاصل نشد. میرزا حسن رشدیه (۱۱) پس از این که مدرسه ای را در ایروان تاسیس کرد و مورد توجه ایرانیان قرار گرفت، تشویق شد تا مدرسه ای در تبریز بگشاید. گرچه این مدرسه مورد استقبال مردم قرار گرفت، چندین بار بسته و رشدیه متواری شد. اما هر بار عشق به آموزش و پرورش کودکان ایرانی او را به تحمل سختی ها وادار کرد، به طوری که نام او زینت بخش تاریخ آموزش و پرورش کشور شد. آن مدرسه علاوه بر تدریس کودکان به مردان بی سواد ۲۵ تا ۴۰ ساله هم آموزش می داد، به طوری که آنان طی ۹۰ ساعت تدریس، خواندن و نوشتن را فرا
می گرفتند. چندی بعد رشدیه به تهران رفت و کار خود را دنبال کرد.

میرزا حسن رشدیه نخستین مولف کتاب های درسی دبستان در ایران است. از او ۲۷ کتاب چاپ شده موجود است که برخی از آن ها عبارتند از:

۱- بدایه التعلیم، این کتاب را برای نواموزان سال اول دبستان در سه جلد نوشته است. جلد اول برای دو ماه اول، جلد دوم و سوم برای پنج ماه آخر

۲- نهایه التعلیم ، جلد اول درس فارسی و جلد دوم شامل مطالب علمی

۳- کفایه التعلیم ، برای آموزش املای فارسی.

۴- هدایه التعلیم ، برای تربیت معلم

۵- اخلاق ، برای شش کلاس دبستان

رشدیه این کتاب ها را به خرج خود چاپ می کرد و در اختیار دانش آموزان قرار می داد. جالب است بدانیم که رشدیه برای اداره ی مدرسه، نظام نامه ای نوشته که دارای چهل و یک فصل است و هر فصل ویژه ی یک موضوع است. مثلن در تکالیف مدیران دبستان ها می نویسد«

- مدیر مدرسه در قبول متعلم اگر فقط شهریه را منظور بدارد بسی ظلم کرده است.

- مدیر مدرسه باید شهریه را محض استقلال تعلیم و تربیت اخذ نماید، زیرا که مطالبات اجرت برای تعلیم حرام است .

- مدیر مدرسه اگر نتواند از حالات دروس عموم متعلمین مستحضر شود، مدرسه را تعطیل نماید که وبالش تخفیف یابد.

در سال های بعد مدارس ویژه ای در تهران و شهرستان ها دایر شد و کتاب های درسی را مؤسسان، مدیران و آکوزگاران این مدارس تالیف و منتشر کردند (۱۳) . نمونه ی کتاب هایی که در دوره ی دبستان تدریس می شد عبارتند از:

کتاب علمی در اخلاق و اصول و فروع دین از میرزا یحیی دولت آبادی

تعلیم ا لاطفال در ا لفبا و قرا ئت فارسی از میرزا محمود خان مفتاح ا لملک

شجره طیبه در اخلاق و اصول و فروع دین از میرزا یحیی دولت آبادی

تاریخ مختصر ایران از محمد علی فروغی ذکا ءالملک

جغرافیا از میرزا رضا خان مهندس الملک

کتاب هایی که برای دوره ی دبستان نوشته می شد بر اساس سلیقه و تجارب نویسنده بود و هدف و برنامه، همان اندیشه های نویسنده بود که اغلب با شرایط سنی کودکان و مسایل یادگیری آنان مطابقت نداشت.

نخستین دبیرستان در ایران (۱۴) در سال ۱۳۱۴ ق / ۱۲۷۵ ش به نام “مدرسه علمیه” تاسیس شد. در این مدرسه علاوه بر درس های ادبی، درس های فیزیک و شیمی و ریاضی و طبیعی نیز تدریس می شد. اما این درس ها کتاب و برنامه ی منظمی نداشتند. دبیران نیز برای تدریس، آموزش ویژه ندیده بودند. اغلب این دبیران از کتاب ها و جزوه هایی که خود در دارالفنون داشتند در کلاس درس جزوه می گفتند و بچه ها می نوشتند. به این ترتیب، جزوه نویسی مهم ترین فعالیت آموزشی بود. یکی از محصلین خوب دارالفنون علی خان مهندس (۱۵)، پسر قاسم است. او پس از گذراندن دوره ی تحصیلات خود در دارالفنون به فرانسه اعزام شد و در آن جا دوره ی توپخانه را گذراند. پس از بازگشت به ایران به آموزگاری توپخانه دارالفنون برگزیده شد و در این مدت چند کتاب تالیف کرد. یکی از این کتاب ها که در دارالفنون مدت ها تدریس می شد کتاب “حکمت طبیعی، اصول علم فیزیک” بود. موضوع این کتاب، مکانیک جامدها ، مکانیک سازه ها، گرما، الکتریسیته و مغناطیس بود. نخستین چاپ این کتاب در سال ۱۲۹۵ هجری قمری برابر با ۱۲۵۶ شمسی بود (۱6).

پس از تاسیس مدارس جدید، به تدریج تالیف کتاب های درسی دبیرستان آغاز شد. میرزا محمد علی خان فروغی، ذکاء الملک، از افراد آگاهی است که در نوشتن کتاب درسی پیشگام بوده است، وی نخستین کتاب فیزیک را برای دوره ی دبیرستان نوشته است. در مقدمه ی این کتاب می خوانیم : «بسم الله الرحمن الرحیم، دیباچه، بعدالحمد و الصلوه . هشت نه سال قبل، این بنده در مدرسه ی علمیه که از مدارس متوسطه شهر طهران محسوب می شود، سمت معلم علم فیزیک را داشتم و سه دوره ی این علم را برای سه طبقه از طبقات متعلمین آن مدرسه تدریس نمودم و دوره ی اول را به مقتضای استعداد محصلین بالنسبه مفصل گفتم و دوره ی دوم و سوم را که کم قوه تر بودند مختصر کردم و از آن جا که کتابی در این علم، مناسب تدریس طبقات مزبور موجود نبود، مطالب را از خارج برای شاگردان تقریر
می نمودم و می نوشتند. تقریراتی که برای طبقات دوم و سوم کرده بودم چون جمع و تدوین شد، به صورت کتابی در آمد. در این اوقات بعضی از دوستان آن را پسندیده و چون احتیاج مدارس را به یک دوره ی مختصر از علم فیزیک می داشتند، بنده را محرک شدند که بعضی تصاویر بر آن کتاب ملحق نموده و آن را به طبع برسانم … ۱۳۲٧ بنده ی شرمنده محمد علی بن فروغی ( ذکاء الملک )».

کتاب های وزارتی:

در سال ۱۲۹۰ شمسی قانون وزارت معارف (فرهنگ) به تصویب رسید و آموزش همگانی و اجباری جزو وظایف دولت قرار گرفت. نظام آموزشی چهار نوع مدرسه داشت : مکاتب ابتدایی دهکده، مکاتب ابتدایی بلده (شهر)، مدارس متوسطه و مدارس عالیه. بر طبق این قانون همه ی دستگاه های آموزش و پرورش دولتی و خصوصی با برنامه ی یکسان، زیر نظارت دولت قرار گرفت و دوره ی آموزش دبستانی شش سال و دبیرستانی نیز شش سال مقرر شد. بر پایه ی این قانون، دولت به تاسیس دبستان ها و دبیرستان ها در سراسر کشور دست زد و دار المعلمین ( دانشسرای مقدماتی ) برای تربیت دبیر تاسیس شد. در سال ۱۳۰۰ شمسی قانون شورای عا لی فرهنگ نیز به تصویب رسید. مطابق این قانون کل امور مدارس شامل سازمان، برنامه، امتحانات، استخدام معلم، مدت زمان آموزش در سطح کشور یکسان شد و مولفان ملزم شدند کتاب های درسی را مطابق برنامه ای که از سوی وزارت معارف (۱۸) به آنان ابلاغ
می شد، تالیف کنند. در همین برنامه بود که آموزش علوم در ایران از دوره ی دبستان آغاز و کتاب هایی نیز برای آموزش علوم نوشته شد. ا لبته این برنامه سه چهار سال بیش تر دوام نیاورد و به دلیل کمبود کاغذ و مشکل چاپ، تدریس علوم در دبستان ها به یک درس به نام “علم ا لاشیاء”، آن هم برای کلاس پنجم دبستان، منحصر شد. در سال ۱۳۰٧شمسی در زمان وزارت قراگوزلو ( اعتماد ا لدوله ) تهیه ی کتاب های درسی دبستان بر عهده ی وزرات معارف قرار گرفت و نخستین بار کتاب های وزارتی در سطح کشور انتشار یافت. کتاب هایی که به راهنمایی و سرپرستی وزارت فرهنگ انتشار یافت، از لحاظ مفاهیم علمی و ادبی متناسب با نیاز سنی دانش آموزان و احتیاجات اجتماعی آنان بود و نسبت به کتاب های قبلی ارزان تر و از نظر چاپ هم مرغوب تر بود و مشکل تحصیل دانش آموزان از نظر کتاب برطرف شد.

به دنبال نتیجه ای که از چاپ و انتشار کتاب های دبستانی به دست آمد، تهیه ی کتاب های دبیرستانی هم مورد توجه وزارت معارف قرار گرفت و در ۲٧ مهر ماه ۱۳۱٧ تصویب نامه ای از هیئت وزیران گذشت که در آن نگارش کتاب های دبیرستانی را نیز بر عهده وزارت معارف قرار داد. به دنبال این تصویب نامه کمیسیونی از دبیران، دانشیاران و استادان در هر موضوع تشکیل شد تا کتاب های دبیرستان را برنامه ریزی و تالیف نمایند. بر طبق این آیین نامه مقرر شد همه ی کتاب های دبیرستانی بر طبق یک اسلوب مطلوب و موافق با اصول آموزش و پرورش نگارش یابد به طوری که علاوه بر مواد علمی و ادبی، مؤید خصال ملی و ملکات راسخه باشد که از عهد باستان سرشته نهاد ایرانیان بوده است. به دنبال این اقدام مؤثر در مدت سه سال هشتاد عنوان کتاب دبیرستانی به سرمایه ی وزارت فرهنگ منتشر شد. این کتاب ها که به عنوان “کتاب های وزارتی” معروف بودند، از نظر صحت مطالب و زیبایی چاپ و نوع کاغذ و جلدسازی نسبت به کتاب های قبلی در سطح بسیار ممتازی قرار گرفتند. افرادی که در هر یک از گروه های درسی شرکت داشتند از موجه ترین و شایسته ترین افراد متخصص و صاحب نظر آن زمان بودند (۱۹) . حق التالیف این کتاب ها از راه فروش آن ها تامین می شد و با وجود پرداخت حق التالیف مناسب، بهای هر کتاب بسیار ارزان بود. از ایراداتی که به کتاب های وزارتی گرفته می شد یکی استفاده از اصطلاحاتی بود که فرهنگستان ایران انتخاب و توصیه کرده بود و بسیاری از آن ها در ذهن معلمان جای نگرفته بود و دیگر آن که اغلب مفاهیم علمی و ادبی از سطح یادگیری دانش آموزان دبیرستان بالاتر بود. به هر حال، تعداد دبیرستان ها و دانش آموزان کشور هم خیلی زیاد نبود و وزارتخانه ی معارف در سال های نخستین به خوبی توانست نیاز دانش آموزان را برطرف سازد.

آزادی تالیف کتاب های درسی:

در شهریور ۱۳۲۰، نیروهای متفقین به ایران وارد شدند و آثار شوم جنگ دوم جهانی در ایران ظاهر شد. بهای کالاها و خدمات در کشور افزایش و درآمد دولت کاهش یافت. چاپ و توزیع کتاب های درسی هم با اشکال های فراوان رو به رو شد و اصولن تصدی امور بازرگانی به وسیله ی دولت، مورد شک قرار گرفت و بسیاری از کارها که به وسیله دولت اداره می شد به بخش خصوصی منتقل شد. آزادی تالیف کتاب های درسی هم بحث گرم روز شد و آنان که منافعی در این راه برای خود می دیدند به پا خاستند و از رقابت علمی و آزادی چاپ و تالیف سخن گفتند و دلایلی نیز بر تایید نظر خودآوردند. وزارت فرهنگ نیز که در فکر کاهش مسئولیت خود بود، تالیف و تهیه کتاب درسی را آزاد اعلام کرد (۱۳۲۴). آزادی تالیف گرچه بسیاری از افراد را به تحقیق و نوشتن تشویق کرد ولیکن چون راهنمایی و نظارت دقیقی به دنبال نداشت با خود نابسامانی های فراوان به همراه آورد و نتایج دلخواه به دست نیامد. برخی از مشکلات چنین بود:

۱- به کار بردن اصطلاحات متفاوت به وسیله ی مؤلفان در انواع کتاب های یک ماده ی درسی.

۲- نابرابری کیفیت و کمیت کتاب هایی که در کلاس های مختلف برای یک ماده درسی تدریس
می شد.

۳- گران بودن بهای کتاب های درسی با وجود بالا بودن تیراژ آن ها.

۴- عوض شدن کتاب درسی با جابه جا شدن آموزگاران به طوری که گزارش هایی به بازرسی رسیده بود که در یک شهر دانش آموزان در یک سال هفت بار کتاب عوض کرده اند.

۵- زیان های ناشران و کتاب فروشان از تعویض و تغییر کتاب ها و راکد ماندن سرمایه ی آنان .

۶- دسته بندی ها ی فرهنگی و تشکیل گروه هایی برای اعمال قدرت در فرهنگ کشور.

٧- نرسیدن به موقع کتاب و ایجاد بازار سیاه و بی دقتی در چاپ و اغلب اعمال مسایل سیاسی در آموزش و پرورش.

به مدت بیست سال تالیف کتاب های درسی آزاد شد، به امید آن که رقابت آزاد باعث اعتلای کتاب های درسی شود. اما نتیجه ی دلخواه حاصل نشد و انتقادهایی از هر سو آغاز شد. تا آن جا که اعلام شد ” کتاب های درسی در ایران ملعبه دست عده ای ناشر سوداگر و مؤلف بی دقت و وزارت فرهنگی تصمیم است” (۲۲) . جلال آل احمد مقاله “بلبشوی کتاب های درسی” را نیز در همین مورد نوشت.

با وجود آن که در سال ۱۳۳۵ش شورای عالی فرهنگ اساس نامه ای برای کتاب های درسی دبیرستان ها و موضوع چاپ و پخش و بهای آن ها تصویب کرد و کمیسیون هایی برای به دست آوردن اطمینان از درستی مطالب، هماهنگی با برنامه ها، رعایت نظم منطقی، هماهنگی اصطلاحات و سادگی و روانی عبارت ها و ملاحظات تربیتی، تشکیل داد، باز هم نتیجه نبخشید و گره ی کار را نگشود. به ناچار وزارت فرهنگ تالیف و نشر کتاب را دوباره به موجب تصویب نامه ی مورخ ۱۸/۱۲/۴۱ خود بر عهده گرفت. ابوالقاسم پور حسینی می نویسد: «در سال ۱۳۲۵ تا مرداد ۱۳۳۲ انتشار کتاب های درسی آزاد شده بود و وزارت معارف [ فرهنگ ] با تعیین برنامه، چاپ کتاب های درسی را آزاد گذاشته بود. دبیران گروه گروه و دسته دسته جمع شده بودند و کتاب درسی می نوشتند و بعضی ناشران، کتاب های آنان را به فروش می رساندند. قیمت کتاب ها دلخواه ناشر بود و تبلیغات کتب درسی و بازار رشوه و غیره هم گویا رواج داشت. هر کسی می توانست با اعمال نفوذ و توصیه از اولیای معارف سفارش نامه ای بگیرد. روزی محمد رمضانی [ صاحب انتشاراتی کلاله خاور] دست پرویز [ شهریاری] را گرفت و برد توی پستو و گفت: «می دانم علی الظاهر آزاده ای و مبارز سیاسی هم می کنی و با فساد و دزدی و احتکار هم مخالفی. بیا و یک کار بکنیم. تو بیا هفت کتاب ریاضی برای دوره اول دبیرستان بنویس. من آن ها را چاپ می کنم و با کم ترین قیمت می فروشم و از این کتاب فروشی ها و طمع کاری و تعدی بعضی افراد به بچه ها جلوگیری می کنیم . نه تو پول تالیف بگیر، نه من پول اضافه». یک دستگاه چاپ دستی داشت که خودش با آن کار می کرد و همه ی زحمت چاپ و انتشار را خود بر عهده داشت. خودش پول کاغذ و مرکب را حساب کرد و قیمت کتاب ها هر کدام ۱۰ ریال گذاشته شد. کتاب ها گرفت، بازار را شکست، مردم خیلی راضی شدند و شهرتی برای او و پرویز شهریاری به دست آمد. کلاله خاور شهرت یافت و پس از چندی کار بالا گرفت و خدمتی جانانه با مساعدت آن مرد بزرگ انجام شد».

تاسیس سازمان کتاب های درسی ایران:

در ۲۴ شهریور ۱۳۲۴ دکتر پرویز ناتل خانلری وزیر فرهنگ درباره ی کتاب های درسی چنین گفت: «وضع کتاب های درسی ایران در سال های اخیر از نظر ابتذال محتویات و تنوع بی حد و حصر و گرانی آن ها و زد و بندها و سوءاستفاده هایی که در کارها بود به جایی رسید که می بایست تصمیمات قاطعی به نفع مردم گرفته شود و آن فساد و هرج و مرج پایان یابد. این تصمیم قاطع در جلسه ای به تاریخ ۱۸/۱۲/۱۳۴۱ هیئت وزیران به صورت تصویب نامه ی زیر اعلام شد:

به منظور بهبود وضع کتب درسی دبستان ها و دبیرستان ها و تهیه متن کتاب هایی که متناسب با پیشرفت علم و فرهنگ و ارزانی بها و توزیع منظم باشد هیئت وزیران تصویب نمودند:

ماده ۱- تالیف و تهیه کتاب های درسی دبستان و دبیرستان از این تاریخ منحصرن بر عهده وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش کنونی) است.

ماده ۲- برای تهیه متون این کتاب ها هیئتی در وزارت فرهنگ مرکب از عده ای از دبیران و استادان و سایر دانشمندان به تشخیص و دعوت وزارت مزبور تشکیل می گردد.

ماده ۳- مادامی که چاپخانه های وزارت فرهنگ یا دولتی تا آن حد مجهز نشده است که بتواند کلیه ی کتاب های مورد نیاز را تهیه کند، وزارت فرهنگ می تواند چاپ و توزیع این کتاب ها را به شرکتی مرکب از ناشران و کتاب فروشان که صلاحیت فنی و علمی و مالی آنان مورد تایید وزارت فرهنگ قرار گیرد برای مدت معینی واگذار نماید.

ماده ۴- تا زمانی که متن تمام یا بعضی از کتاب های دبیرستانی از طرف هیئت مذکور در ماده ۲ تهیه نشده وزارت فرهنگ می تواند از بین تالیفات موجوده موقتن یک کتاب را برای تدریس هر ماده درسی انتخاب و بر طبق مقررات این تصویب نامه منتشر کند .

به دنبال این تصویب نامه سه کار بنیادی زیر صوت گرفت:

۱- تشکیل شرکت سهامی طبع و نشر کتب درسی، که قرارداد چاپ و توزیع کتاب های درسی به آن واگذار شد.

۲- تشکیل ۱۴ کمیسیون با شرکت ۶۳ نفر از استادان و دبیران کارآزموده برای انتخاب یک کتاب برای هر ماده درسی.

۳- تهیه ی اساس نامه ی سازمان کتاب های درسی ایران و به تصویب رساندن قانون آن.

ماده ی یک و دو این اساس نامه چنین است:

ماده ۱- به منظور تالیف و تهیه متون کتاب ها درسی مورد نیاز دبستان ها و دبیرستان های کشور یک مرکز علمی به نام “سازمان کتاب های درسی ایران” تحت نظر وزارت فرهنگ طبق مقررات زیر تاسیس می شود.

ماده ۲- سازمان دارای شخصیت مستقل حقوقی است و رییس سازمان نماینده ی قانونی و مسئول اجرای آن و سرپرست دستگاه های اداری و علمی آن خواهد بود.

بر طبق مواد دیگر این تصویب نامه یک مرکز علمی، غیر انتفاعی به نام “سازمان کتاب های درسی” تشکیل می گردد تا کتاب های ایران را “با توجه به سنن مذهبی، ‌علمی، فرهنگی و ملی و نیازمندی های حال و آینده کشور بر مبنای آخرین و صحیح ترین اطلاعات علمی و متناسب با اصول تعلیم و تربیت و استعداد دانش آموزان در سال ها و مراحل مختلف تحصیل و رعایت نظم طبیعی و منطقی و همراه با تصاویر لازم آماده گردد و سادگی و روانی عبارات و هماهنگی اصطلاحات علمی و املای واحد صحیح و اصول نقطه گذاری در آن ها ملحوظ گردد.

به دنبال این اساس نامه مقدمات تشکیل “سازمان کتاب های درسی ایران” فراهم شد و سرانجام نخستین جلسه ی هیئت امنای آن با شرکت آقایان دکتر خانلری، دکتر ضیایی، رضا اقصی،‌ دکتر محمود بهزاد و پروفسور فاطمی در ۱۴/۸/۱۳۴۳ تشکیل شد و آقای دکتر محمود بهزاد با پیشنهاد وزیر فرهنگ و تصویب هیئت دولت به مدت سه سال به ریاست سازمان کتاب های درسی ایران منصوب شد. تشکیل سازمان کتاب های درسی، در همان سال اول نتیجه داد و مشکلات کمبود کتاب های درسی از میان رفت. دکتر مظاهر مصفا مدیر ماهنامه ی آموزش و پرورش در مهر ماه ۱۳۴۳ می نویسد: «سهولت و سرعت کار در امر توزیع و انتشار، کم نظیر و در خور همه گونه ستایش و تقدیر بود… و باید به یاد داشت که هر کار درست که امروز با نیت پاک و نیالوده و هوش و متانت آغاز کنیم در تضمین و تامین صحت و سرعت کار های فردا پایه ی اصلی و اساسی خواهد بود. همتی که کارگزاران فرهنگ و دانشمندان بلند پایه و گران سنگ در فراهم کردن متن مهذب و مطلوب کتاب های درسی در کار کرده اند شایسته هر گونه تحسین و تشویق و آفرین است که رنج برده اند و گنج آورده و خون خورده و مشک پرورده اند».

سازمان کتاب های درسی، برای انجام مسئولیت بزرگی که بر عهده گرفته بود، از افراد زیر برای همکاری دعوت می کرد: عبدالحسین مصحفی، غلامرضا عسجدی، میرزا جلیلی، حسین مجذوب (در علوم ریاضی)، باقر مظفر زاده، حسین دانشفر، هوشنگ شریف زاده، اکبر نوروزی، احمد خواجه نصیر طوسی (در علوم تجربی)، مرحوم دکتر محمد حسین حسینی بهشتی (در علوم دینی)، دکتر حسن انوری، دکتر رسول شایسته (در ادبیات فارسی) و شادروان خلیلی فر (در جغرافی). لازم است از مجتبی جعفریه معروف به دانش که بیش از چهل سال در چاپ و پخش کتاب های درسی ایران صادقانه و آگاهانه خدمت کرد، نیز نام برده شود.

تغییر نظام آموزش و پرورش و کتاب درسی:

در سال ۱۳۴۵ نظام آموزشی ایران از نظر هدف، برنامه و مواد آموزشی تغییر کرد. مقاطع تحصیلی از دو مقطع دبستان و دبیرستان به سه مقطع دبستان، راهنمایی و دبیرستان تغییر کرد. تعداد رشته ها و مواد درسی نسبت به گذشته افزایش کلی یافت. تهیه ی برنامه و تعیین سرفصل های هر ماده درسی بر عهده ی دفتر تحقیقات و برنامه ریزی قرار گرفت و تالیف کتاب و چاپ و پخش آن برعهده ی سازمان کتاب های درسی ایران بود. حجم کار بسیار زیاد، مسئولیت بسیار سنگین و نیروی کار اندک بود. با وجود این سازمان کتاب های درسی ایران در مقاطع دبستان و راهنمایی توانست کتاب های درسی را به موقع تالیف، چاپ و پخش کند. در نظام جدید آموزش و پرورش، درس هایی مانند هنر و علوم تجربی از کلاس اول دبستان در برنامه قرار گرفت. برای هر کتاب دانش آموزان، یک کتاب روش تدریس یا راهنمای معلم تهیه شد. کتاب دانش آموز و کتاب معلم از نخستین سال شروع کار نظام جدید با هم توزیع شد. کتاب های دبستان و راهنمایی بر اساس اصول یادگیری و توجه به نیاز های فردی و اجتماعی دانش آموزان تالیف شد و از نظر چاپ و کاغذ و جلد سازی با کتاب های گذشته تفاوت بسیار داشت. این کتاب ها همه به صورت رنگی چاپ می شد و پیش از شروع سال تحصیلی در اختیار دانش آموزان قرار می گرفت.

از سال ۱۳۵۳ سازمان کتاب درسی با دو مشکل عمده یکی موضوع تالیف و دیگری چاپ و پخش رو به رو شد. تالیف کتاب های درسی برای رشته های متنوع و متفاوت دبیرستان کار آسانی نبود. لازم بود که در دوره ی دبیرستانی نظری و فنی وحرفه ای نزدیک به ۵۰۰ عنوان کتاب بر طبق برنامه ی جدید تالیف شود. تالیف این انبوه کتاب برای نخستین بار کار آسانی نبود. برخی از رشته ها کاملن تازه و نو بودند و پیش از آن هیچ کتابی به فارسی در موضوع آن ها نوشته نشده بود. از این رو برگزیدن مؤلف ورزیده امکان نداشت و کار مؤلفین تازه هم با خطاهای زیاد همراه بود. از سوی دیگر چاپ این همه کتاب در کشور کار دشواری بود. مثلن طبق قرارداد، لازم بود در سال ۱۳۵۶ تعداد ۵۵ میلیون جلد کتاب در فاصله ی ۵ ماه چاپ و پخش شود که آن هم شدنی نبود و اغلب، دست نویس مؤلف دیرتر از مؤعد مقرر به چاپخانه ارسال می شد و چاپ و توزیع آن به تاخیر می افتاد. گر چه مؤلفان کتاب های درسی و کارمندان کارگاه های فنی و هنری سازمان تلاش صادقانه کردند و به جای یک نوبت، به طور شبانه روزی کار می کردند، تهیه ی این انبوه کتاب در مدت محدود شدنی نبود. افزون بر این آموزگاران با محتوای کتاب ها آشنا نبودند و چون برخی از کتاب ها به موقع به دست دانش آموزان نمی رسید، تعدادی از کلاس ها به حالت نیمه تعطیل درآمد و موج انتقاد عمومی را برانگیخت. این انتقادها متوجه ی وزارت آموزش و پرورش شد، به گونه ای که کارآیی نظام جدید مورد شک قرار گرفت و به جای آن که کاستی ها جبران شود، تغییر و تبدیل های تازه ای روی برنامه ها و کتاب ها انجام شد که اغلب با شتاب زدگی و بدون مطالعه همراه بود به طوری که بیش از آن که نظام جدید آموزش و پرورش محصول خود را به جامعه عرضه کند، به صورت یک نظام غیرکارآمد و مشکل ساز معرفی شد و پشتیبانی عمومی را از دست داد.

سازمان کتاب های درسی ایران افزون بر کتاب های درسی دانش آموزان دوره های دبستان، راهنمایی و دبیرستان (رشته های مختلف)، تالیف و چاپ کتاب های درسی دانش آموزان و دانش جویان مراکز تربیت معلم، دانشسراهای مقدماتی و دانشسراهای راهنمایی را نیز برعهده داشت. این سازمان در آخرین سال پیش از انقلاب، برای سال تحصیلی ۵۸-۵٧ روی هم ۶۳۶ عنوان کتاب درسی تالیف و چاپ کرد. تیراژ مجموع این کتاب ها نزدیک به ٧۰ میلیون جلد کتاب بود.

سازمان پژوهشی و نوسازی آموزشی:

سازمان کتاب های درسی ایران طی ۱۵ سال از نظر تولید کتاب های درسی نوآوری های چشمگیری انجام داد. کتاب هایی که برای نخستین بار در آن سازمان تالیف شد، از نظر درستی متن، تناسب با یادگیرنده، زیبایی چاپ و جلدبندی با کتاب های گذشته بسیار متفاوت بود. لیکن قرار بود آموزگار قبلن آموزش لازم را ببیند و علاوه بر کتاب درسی، از آزمایشگاه و کارگاه و فیلم و دیگر ابزارها و مواد آموزشی کمک بگیرد. اما همه ی وظایف انواع مواد آموزشی بر عهده ی کتاب قرار گرفت که آن هم اغلب با تاخیر به دست دانش آموز می رسید. مشکلات دیگر اجتماعی و آموزشی هم به وجود آمد و بدین ترتیب چاره ی کار را در تاسیس “سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی” یافتند.

قانون تشکیل سازمان پژوهش و نوسازی آموزشی (“سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی” کنونی) که مسئولیت کار تالیف و چاپ و توزیع کتاب های درسی ایران را نیز بر عهده دارد در ۲٧ تیر ماه ۱۳۵۵ به تصویب مجلس شورای ملی رسید و تشکیل شد. مسئولیت این سازمان، بسیار گسترده تر از تالیف کتاب درسی است. در این جا چند ماده از اساس نامه ی آن را نگاه می کنیم:

ماده ۱- به منظور تحقیق و بررسی در مسائل کیفی آموزش و پرورش و ارزش یابی مستمر و تنظیم برنامه های تحصیلی و تالیف و تدوین کتب درسی و آماده سازی مدارس و مؤسسات آموزشی تابع وزارت آموزش و پرورش، سازمانی به نام “سازمان پژوهشی و نوسازی آموزشی” که در این قانون سازمان نامیده می شود تشکیل می گردد.

ماده ۲- وظایف سازمان عبارت است از:

۱- پژوهش در محتوای برنامه های آموزش و پرورش در دوره های مختلف تحصیلی با توجه به نیازمندی های کشور و توانایی و خصوصیت روانی دانش آموزان و تشخیص و تعیین هدف های هر دوره ی تحصیلی و تهیه و تنظیم برنامه های درسی و تعیین نسبت های مطلوب برای تحصیلات در سطوح و رشته های مختلف.

۲- مطالعه و تنظیم روش های ساده در زمینه ی امتحانات و ارزش یابی

۳- تهیه و تالیف و انتشار کتاب ها و نشریات آموزشی و کمک آموزشی برای دانش آموزان و معلمان و مربیان.

۴- تعیین و تهیه ی مواد و وسایل آموزشی و اجرای طرح های آزمایشی به منظور ارزش یابی روش ها و وسایل آموزشی.

۵- انجام دادن تحقیقات بنیادی در زمینه ی بهبود کیفی و کمی آموزش و پرورش.

۶- تربیت کارشناسان مورد نیاز وزارت آموزش و پرورش.

در ماده ۶ این قانون امده است که: از تاریخ نشکیل این سازمان وظایف و اعتبارات و تعهدات سازمان کتاب های درسی به این سازمان منتقل می شود.

کتاب های درسی بزرگسالان:

پس از انقلاب مشروطیت آموزش عمومی مورد توجه قرار گرفت و کلاس های سوادآموزی بزرگسالان در برخی نقاط ایران تشکیل شد. این موضوع در سال ۱۳۰۵ش بیش تر تقویت شد، لیکن در سال ۱۳۱۵ رسمیت یافت. در این سال آیین نامه ی “تعلیمات اکابر” در هیئت دولت تصویب شد و دو سه عنوان کتاب درسی برای آموزش بزرگسالان،‌ تالیف، چاپ، پخش و تدریس شد. اما جنگ جهانی دوم و پیامدهای ناگوار آن سبب توقف برنامه های آموزشی بزرگسالان شد و حدود ۱۵ سال این فعالیت متوقف شد تا آن که در سال ۱۳۳۵ بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.

در سال ۱۳۴۱ نیز “سپاه دانش” تشکیل شد و دو کتاب درسی سوادآموزی به کودکان و بزرگسالان تالیف و در اختیار آن قرار گرفت. در سال ۱۳۴۳ با تشکیل “کمیته ی ملی پیکار جهانی با بی سوادی” موضوع تالیف کتاب درسی و کمک درسی برای بزرگسالان جدی تر شد و مسئولیت این کار را مستقیمن کمیته ی فوق برعهده گرفت. از سال ۱۳۴۴ کتاب “بخوانیم و بنویسیم” و راهنمای تدریس آن و پنج کتاب با عنوان “بخوانیم و باسواد شویم” تالیف و در کلاس های “پیکار با بی سوادی” تدریس شد. سپس “اداره کل آموزش بزرگسالان” تاسیس شد و کار تالیف کتاب های درسی و جزوه هایی در زمینه های بهداشت و تندرستی، جغرافیا و تاریخ ایران ومیرزا رضاخان یکی از پنج محصلی بود که عباس میرزا نایب السلطنه برای آموختن علوم و فنون جدید به انگلستان فرستاد. وی پس از چهار سال اقامت در لندن به ایران بازگشت و خدماتی در پیشرفت سپاه ایران در لشکرکشی محمدشاه به هرات انجام داد.

تاریخچه ی کتاب های درسیتاسیس دارالفنونتاسیس سازمان کتاب های درسی

دانلود راههای تقویت مشارکت مردم در توسعه ی صنعت گردشگری در استان خوزستان

راههای تقویت مشارکت مردم در توسعه ی صنعت گردشگری در استان خوزستان

انسان پیشرفته امروز ی به دلیل انگیزه ها و دلایل متعالی تری چون آشنایی با فرهنگ و تمدنهای دیگر، ملاقات دوستان و اقوام و … اقدام به سفر و مسافرت می نماید اقدام و اشتیاق انسان به مسافرت در دنیای کنونی، صنعت بزرگی به نام «صنعت جهانگردی» را به وجود آورده است که منبع درآمد بسیاری از کشورها محسوب میشود

دسته بندی	گردشگری و توریسم
فرمت فایل	doc
حجم فایل	286 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	99

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست

چکیده 1

فصل اول : کلیات

1-1- مقدمه 4

2-1- بیان مسئله 4

3-1- پیشینه تحقیق 6

4-1- اهمیت و ضرورت تحقیق 7

5-1- اهداف تحقیق 8

6-1- سوالات تحقیق 8

1-6-1- سوال اصلی تحقیق: 8

2-6-1- سئوالات فرعی تحقیق: 8

7-1- فرضیات تحقیق 8

1-7-1- فرضیه اصلی: 8

2-7-1- فرضیه فرعی 9

8-1- متغیرهای تحقیق 9

1-8-1- متغیر های مستقل 9

2-8-1- متغیر وابسته 9

9-1-روش تحقیق 9

10-1-قلمرو تحقیق : 9

1-10-1- قلمرو موضوعی : 9

2-10-1- قلمرو مکانی(جامعه آماری) : 10

3-10-1- قلمرو زمانی : 10

11-1- روش نمونه گیری و تعیین حجم نمونه 10

12-1- موانع و محدودیتهای تحقیق 10

13-1- تعاریف واژه ها و اصطلاحات 11

1-13-1- گردشگری(پارسائیان، علی ، اعرابی ، سید محمد، 1377) 11

2-13-1- گردشگر 11

3-13-1- مسافر : (داروند زاده 1381) 11

4-13-1- جاذبه های تاریخی : (سایت chn، 1383) 11

5-13-1- جاذبه های طبیعی : ( همان منبع) 11

6-13-1- صنعت گردشگری : 11

7-13-1- مشارکت: (گرافت و کلاری ، 1991) 11

8-13-1- امنیت : 11

9-13-1- اعتماد به نظام: (صفدری ، 1374 : 48) 12

10-13-1- رسانه ها : 12

11-13-1- پژوهش در صنعت گردشگری : (داروند زاده ، 1381) 12

12-13-1- سازمان جهانی جهانگردی : (سایت chn،1383) 12

فصل دوم : ادبیات پژوهش

1-2- مقدمه 14

2-2- تعاریف و اصطلاحات گردشگری 18

1-2-2- تعریف گردشگری 18

2-2-2- تعریف گردشگر 19

3-2-2- مسافر 20

4-2-2- گردشگر 20

5-2-2- بازدید کننده 20

6-2-2- تور 20

3-2-تاریخچه گردشگری 20

4-2- گردشگری در جهان اسلام و قرآن کریم 22

5-2- گردشگری در دنیای حاضر 24

6-2- اَشکال گردشگری 25

1-6-2- گردشگری با انگیزه ماجرا جویان 25

2-6-2- گردشگری روستایی 26

3-6-2-گردشگری بوم شناختی (اکوتوریسم) 26

4-6-2-گردشگری حمل و نقل آبی 27

5-6-2- گردشگری مسکونی 27

6-6-2-گردشگری مذهبی 27

7-6-2- گردشگری قومی 28

8-6-2-گردشگری نوستالوژیک 28

7-2- گردشگری با توجه به هدف 28

1-7-2-گردشگری فراغتی و سرگرمی 28

2-7-2- گردشگری فرهنگی ، اجتماعی و مذهبی 29

3-7-2-گردشگری ورزشی 31

4-7-2- گردشگری تجارت و کسب و کار 31

5-7-2- گردشگری سمینارها و کنفرانسها 32

8-2- اهداف توسعه گردشگری 33

9-2- مزایای عمده گردشگری 33

10-2- برخی از نقاط ضعف گردشگری 34

11-2- گردشگری در ایران 34

1-11-2- جاذبه های گردشگری در ایران 34

2-11-2-جاذبه های فرهنگی ایران 37

3-11-2-جاذبه ها و مناظر طبیعی ایران 37

4-11-2-موانع توسعه گردشگری در ایران 38

4-11-2-1- برخی از مشکلات و موانع گردشگری در ایران 38

5-11-2- گردشگری در خوزستان 40

1-5-11-2-پیشینه تاریخی خوزستان 40

2-5-11-2- موقعیت جغرافیایی- حدود و مساحت 41

6-11-2- آثار باستانی و بناهای تاریخی و مذهبی خوزستان 42

1-6-11-2-ویرانه های شهر قدیم اهواز 42

2-6-11-2-گورستان زرتشتیان 42

3-6-11-2-مقبره علی بن مهزیار اهوازی 42

4-6-11-2-مقبره حضرت سید عباس 42

5-6-11-2-شهر باستانی شوش 42

6-6-11-2-چغازنبیل (معبد زیگورات) 42

12-2- دستگاه های امنیتی در گردشگری 44

1-12-2- امنیت 44

2-12-2-امنیت قضایی 44

3-12-2-امنیت دسته جمعی 44

4-12-2-عوامل تهدید کننده امنیت 45

1-4-12-2- تجاوز 45

2-4-12-2-ستمگری و ستم پذیری 45

3-4-12-2-تهدید و ارعاب 46

3-4-12-2-رابطه بین جهانگردی و جرم 46

13-2- مشارکت 48

1-13-2-شرایط عمده اجرای مشارکت : 49

2-13-2-کارکردهای مشارکت اجتماعی 50

3-13-2-مشارکت مردم و رابطه آن با امنیت 50

4-13-2-اعتماد به نظام جمهوری اسلامی 51

14-2- جهانگردی و رسانه ها 53

فصل سوم : روش پژوهش

1-3- مقدمه 57

2-3- جامعه آماری و حجم نمونه 57

1-2-3- جامعه آماری 57

2-2-3- شیوه نمونه گیری و حجم نمونه 57

3-3- روش جمع آوری اطلاعات 58

4-3- ابزار جمع آوری اطلاعات 58

5-3- پایایی و روائی پرسشنامه 59

1-5-3- پایایی (Reliablity ) 59

2-5-3- روائی ( validity ) 60

6-3- چارچوب نظری تحقیق 60

فصل چهارم : یافته های تحقیق و تجزیه و تحلیل آن

1-4- مقدمه 64

2-4- تجزیه و تحلیل داده های دریافتی 64

1-2-4-آمار تو صیفی 64

2-2-4-آمار استنباطی 75

فصل پنجم : بحث و تفسیر

1-5- مقدمه 81

2-5- نتیجه گیری پژوهش 82

3-5- پیشنهادهای پژوهش 83

4-5- پیشنهادات برای محققین آتی 86

منابع 88

Abstract 90

چکیده

انسان پیشرفته امروز ی به دلیل انگیزه ها و دلایل متعالی تری چون آشنایی با فرهنگ و تمدنهای دیگر، ملاقات دوستان و اقوام و … اقدام به سفر و مسافرت می نماید . اقدام و اشتیاق انسان به مسافرت در دنیای کنونی، صنعت بزرگی به نام «صنعت جهانگردی» را به وجود آورده است که منبع درآمد بسیاری از کشورها محسوب میشود .

در جهان حاضر توسعه و پیشرفت رمز ماندگاری و حیات پویا و مقتدرانه ملتها ، جوامع ، فرهنگها و تمدنها به شمار می رود . بـدون تـوسعه و حـرکت در سیـر تعالـی و ترقی نمی توان فقط به افتخارات گذشته متکی بود .

لذا توسعه صنعت گردشگری به وسیله ایجاد انگیزه و بررسی راه های تقویت مشارکت مردم در این توسعه، برای این صنعت امری حیاتی است.

امروزه گردشگری و صنعت جهانگردی منبع درآمد بسیاری از کشورها محسوب می شود و بسیاری از آنها از این منبع درآمد برای ایجاد اشتغال، رشد بخش خصوصی و حرکت در مسیر توسعه اقتصادی استفاده می کنند.

لذا پژوهشگر در این تحقیق برآن است تا بتواند راه های تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری – گردشگری داخلی- را مورد بررسی قرار دهد. به همین دلیل با توجه به مبنای نظری تحقیق از پرسشنامه ی محقق ساخته به منظور سنجش وضعیت موجود گردشگری و نقش رسانه ها و اعتماد مردم به دستگاههای امنیتی و قضایی و نیز اعتماد به نظام جمهوری اسلامی ایران در توسعه این صنعت استفاده شد.

جامعه نمونه این مطالعه 200 نفر از شهرستانهای( شوش، آبادان، دشت آزادگان، رامهرمز و اهواز) می باشد.

هدف کلی این پژوهش شناسایی راههای تقویت مشارکت مردم در راستای توسعه صنعت گردشگری در استان خوزستان است.

نتایج بدست آمده نشان داد :

فرضیه اصلی:اعتماد مردم به نظام حاکم ،دستگاه قضایی و امنیتی و اطلاع رسانی رسانه ها بر تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری موثر است.

فرضیه فرعی اول: اعتماد مردم به نظام حاکم برجامعه بر تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری موثر است

فرضیه فرعی دوم: اعتماد مردم به دستگاه قضایی و امنیتی بر تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری موثر است

فرضیه فرعی سوم: اعتماد مردم به اطلاع رسانی رسانه ها بر تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری موثر است

نتایج بدست آمده نشان داد

1- ایجاد جو اعتماد در کشور نسبت به نظام حاکم می باشد . به عبارت دیگر در پرتو اعتماد و اعتقاد به نظام جمهوری اسلامی مردم می توانند با طیب خاطر و اطمینان کامل سرمایه هایشان را در زمینه توسعه صنعت گردشگری بکار اندازند همچنین گردشگران نیز با احساس امنیت کامل مکانی را جهت گردشگری انتخاب می نمایند.

2- تحقیق حاضر نشان می دهد که پاسخ دهندگان به پرسشنامه معتقدند که افزایش امنیت داخلی و اجرای عدالت و انصاف و قانون گرایی باعث تقویت مشارکت مردم در این صنعت می شود .

3- همچنین در این تحقیق نشان داده شده است که بطور کلی رسانه ها در زمره عوامل تاثیر گزار بر مشارکت مردم در رشد صنعت گردشگری می باشد . تبلیغات مناسب در زمینه معرفی راههای سرمایه گذاری مردم و بخش خصوصی ، همچنین تهیه برنامه ها و گزارشات تخصصی در زمینه معرفی و اعلام حمایت دولت از بخش خصوصی ، همچنین تهیه برنامه ها و گزارشات تخصصی در زمینه معرفی و اعلام حمایت دولت از بخش خصوصی و همچنین حمایت دولت از مشارکت مردم در زمینه این صنعت و ا سوی دیگر معرفی جاذبه های هر استان در زمینه گردشگری از عوامل موثری میباشد که می تواند باعث تقویت مشارکت و سرمایه گذاری مردم در این صنعت می باشد . اطلاع رسانی در عمق مشارکت نهفته است .

فصل اول: کلیات

1-1- مقدمه

انسان پیشرفته امروزی به دلیل انگیزه ها و دلایل متعالی تری چون آشنایی با فرهنگ و تمدنهای دیگر، ملاقات دوستان و اقوام و … اقدام به سفر و مسافرت می نماید .

اقدام و اشتیاق انسان به مسافرت در دنیای کنونی، صنعت بزرگی به نام «صنعت گردشگری» را به وجود آورده است که منبع درآمد بسیاری از کشورها محسوب میشود . گردشگری در بسیاری از کشورهای بزرگ و کوچک جهان، یکی از بزرگترین و سود آورترین صنایع است شاید بتوان به جرأت گفت که گردشگری و اقتصاد توریسم امروز به یکی از اصلی ترین ارکان اقتصاد تجاری جهان تبدیل شده است به نحوی که بسیاری از توسعه سازان از این صنعت با عنوان توسعه پایدار یاد می کنند که در تاریخ اقتصاد جهان ، قرن بیست و یکم را به نام خود فتح خواهد کرد .

در جهان حاضر توسعه و پیشرفت رمز ماندگاری و حیات پویا و مقتدرانه ملتها ، جوامع ، فرهنگها و تمدنها به شمار می رود . بـدون تـوسعه و حـرکت در سیـر تعالـی و ترقی نمی توان فقط به افتخارات گذشته متکی بود ، بلکه همراهی سابقه و تجربه ذی قیمت گذشته را باید مبنایی برای دستیابی به رسالتها و مقاصد دوربرد مدنظر قرار دارد .

2-1- بیان مسئله

امروزه گردشگری و صنعت گردشگری منبع درآمد بسیاری از کشورها محسوب می شود و بسیاری از آنها از این منبع درآمد برای ایجاد اشتغال، رشد بخش خصوصی و حرکت در مسیر توسعه اقتصادی استفاده می کنند. جهانگردی و گردشگری یکی از بزرگترین و متبوع ترین صنایع محسوب می شود و در آمد آن در سال 2001 بالغ بر 43 میلیارد دلار بوده است . کشور ما نیز با رفع موانع موجود در زمینه گردشگری و تقویت راههای مشارکت مردم در زمینه توسعه صنعت گردشگری میتواند سهم قابل قبولی از این درآمدها را به خود اختصاص دهد .

امروزه توسعه و پیشرفت رمز حیات پویا و مقتدرانه ملتها ، جوامع ، فرهنگها و تمدنها به شمار می رود ما در دورانی زندگی می کنیم که تغییر درآن شتاب گرفته است .

حوادث و رویدادهای سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی و فناوری تکنولوژی تصور ما را درباره جهان دگرگون کرده است .

کشور ایران با پیشینه تمدن کهن و جاذبه های متنوع و موقعیت برجسته اقلیمی ، ضمن آنکه خواهان منافع اقتصادی از جمله اشتغال زایی و در آمد ارزی است بر حفظ ارزشهای متعالی و هویت فرهنگی تمدن خود تأکید دارد و الگوی سفر را از اندیشه ها و آموزه های قرآنی و احادیث مستند دریافت میدارد .

با این وجود کشور ایران از لحاظ در آمدهای حاصل از گردشگری در جایگاه، مناسبی قرار نداشته و نتوانسته از پتانسیلهای مثبتی که در زمینه گردشگری وجود دارد استفاده نماید .

از سوی دیگر سازمانهای دولتی و خصوصی که در این زمینه متولی امور می باشند نیز اقدامات مثبتی را در زمینه جذب توریسم انجام نداده اند و یا بسیار ضعیف عمل کرده اند .

گردشگری بعنوان یک صنعت در آمد زا و رونق دهنده چرخهای اقتصادی کشور در ارتباط بین ملل و اقوام در جهان نقش مهمی دارد . از طرفی نباید گردشگری و ایرانگردی را تهدید علیه ارزشها دانست ، بلکه باید آن را در جهت رونق اقتصادی، تقویت هویت و وفاق ملی، فرصت مغتنمی تلقی نمود و عاملی برای صلح و همزیستی میان ملل و گفتگوی تمدنهای مختلف که ثبات و امنیت را به ارمغان می آورد، مورد نظر داشت . جهانگردان به ایران می آیند تا تمدن کهن ایرانیان را که غنا بخش تمدن جامعه بشری بود و در تاریخ هر ملتی به شیوه ای نقش آفرینی نموده است را ببینند . تعارض بین ارزشهای دینی و فرهنگی با ترویج صنعت گردشگری در کشور وجود ندارد . بنابراین جهانگردان نه تنها تهدید نیستند بلکه فرصت اند . و نباید ضعف مدیریت علمی و برنامه ریزی صحیح مسئولین را با تهدید تلقی کردن گردشگران توجیه نمود . باید با پژوهش و برنامه ریزی، آموزش و بازاریابی بخشهای خصوصی و دولتی و همچنین با بازکردن راههای مشارکت مردم در جهت جذب توریسم و ارتقای صنعت گردشگری سهم بیشتری از درآمد صنعت گردشگری جهانی با حفظ هویت و ارزشها را به خود اختصاص داد .

صنعت گردشگری فرهنگی ترین حوزه اقتصاد است . کارشناسان اقتصادی معتقدند که گردشگری تنها بخشی از مجموعه عظیم اقتصاد است که در حد بسیار زیادی با رگه های فرهنگی گره خورده است چون از یک سو تا حد مطلوبی موجبات آشنایی فرهنگها، تمدنها، ن‍ژادها ، سرزمینها، اقوام و گویش های مختلف را با یکدیگر فراهم می سازد و از سوی دیگر نیز می تواند یکی از منابع کسب در آمد برای کشورهای مختلف باشد این که گفته می شود : «اقتصاد توریسم بهترین محرک برای کشورهایی است که به دلیل تک محصولی بودن یا محدود بودن منابع در آمد ، دارای اقتصاد خموده هستند » ، به سمتی می رود تا توسط بسیاری از کشورهای در حال توسعه به یکی از بزرگترین واقعیتهای اقتصادی تبدیل شود .

به نظر می رسد که کشورهای صاحب نفت و یا کشورهای دیگری که تنها یک منبع درآمدی در اختیار دارند باید از کنار صنعت گردشگری به راحتی عبور نکنند چون عامل بسیار مهمی برای تنوع درآمد آنها است در این مورد برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس با اتکا به صنعت توریسم و تجهیز زیرساختهای آن توانسته اند طی سالیان گذشته پذیرای تعداد زیادی از گردشگران جهانی باشند به طوری که بسیاری از کارشناسان اقتصادی ، توفیق این کشور ها در حوزه تجارت را ناشی از موفقیت آنها در صنعت توریسم می دانند. با توجه به اینکه ایران در حال حاضر به صورت بالقوه یکی از کانونهای توریستی جهان به شمار می آید و دارای جاذبه های فراوانی است توجه و تاکید برای گسترش این صنعت علاوه براینکه از نظر فرهنگی و سیاسی دارای منافع بسیاری است موجب رونق اقتصادی و اشتغال زایی و افزایش درآمد ملی نیز می شود

و از آنجا که استان خوزستان یکی از استانهایی می باشد که دارای پیشینه تاریخی و فرهنگی طولانی است و از نظر اقتصادی نیز، توسعه صنعت گردشگری در این استان می تواند موجب شکوفایی و رونق بخشهای اقتصادی از یک سو و ایجاد اشتغال و فرصتهاتی جدید شغلی از سوی دیگر که این خود مستلزم مشارکت همه جانبه مردم در حمایت از این صنعت است .طبعا" تا ما نتوانیم ظرفیتهای گردشگری موجود رابه هموطنان خودمعرفی نماییم،

با توجه به مطالب فوق، پژوهش حاضر می کوشد که نسبت به شناسایی عوامل تأثیر گذار بر مشارکت مردم در جهت توسعه صنعت گردشگری(گردشگری داخلی ) در این استان اقدام نموده و راههای تقویت مشارکت مردم در توسعه و رشد این صنعت را بررسی نماید .

با در نظر گرفتن اهداف تحقیق، می توان سئوالات زیر را باتوجه به فرضیات مطروحه مورد توجه قرار داد :

1-افزایش اعتماد مردم به ارگانهای امنیتی چه رابطه ای با مشارکت آنان در توسعه صنعت گردشگری دارد ؟

2-اعتماد مردم به نظام جمهوری اسلامی چه رابطه ای با مشارکت آنان در توسعه صنعت گردشگری دارد ؟

3-رسانه ها چه نقشی در تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری دارند ؟

3-1- پیشینه تحقیق

پیرامون گردشگری و اهمیت آن پژوهشهای زیادی در داخل و خارج از کشور صورت پذیرفته است ، همچنین تحقیقاتی بصورت کلان پیرامون مشکلات توریسم در ایران توسط عده ای از دانشجویان ، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، معاونت سیاحتی بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی و ... صورت گرفته است . ولیکن در جامعه آماری مورد نظر با این عنوان قبلاً تحقیقی انجام نشده است . ذیلاً به سه نمونه پایان نامه تحصیلی اشاره می شود :

1-محمد طاهر قمیشی در پایان نامه خود با عنوان «ارزیابی عملکرد امداد خودرو ایران در بهبود فرآیند گردشگری و صنایع خودرو سازی و قطعه سازی در استان خوزستان .

2-پایان نامه آقای مسعود غلامی با عنوان «بررسی وارزیابی عوامل مؤثر بر توسعه صنعت گردشگری در ایران در رشته کارشناسی ارشد مدیریت اجرایی، در این پژوهش تأثیر متغیرهای ضریب امنیت (بعد داخلی و خارجی) امکانات و خدمات گردشگری، سیستمی واحد در زمینه بازاریابی و تبلیغات و هماهنگی در سازمانهای درگیر در توسعه صنعت گردشگری مورد آزمون قرار گرفته شده است .

3-پایان نامه ای با عنوان «بررسی اثر بخشی مدیریت گردشگری فرهنگی» توسط خانم روزیتا رضاپور نوشته شده در این پژوهش به شناسایی و رفع چالشهای موجود در مسیر توسعه این صنعت پرداخته شد تا وضعیت کنونی را بهبود بخشند .

4-1- اهمیت و ضرورت تحقیق

یکی از مسایل عمده ای که فرایند جهانی شدن را در مرکز توجه انسان قرار داده است تأثیر بالفعل و نیز بالقوه آن در عرصه فرهنگ و زندگی اجتماعی است بی شک با گسترش ارتباطات فرهنگی بین کشورها اختیار دولتهای ملی در این زمینه به طور فزاینده ای کاهش می یابد .

در حال حاضر جهانی شدن بیشتر ابعاد سیاسی ، فرهنگی و اجتماعی این فرایند کلی را مورد توجه قرار می دهد از این رو گسترش و توسعه ارتباطات جهانی بسیار حائز اهمیت است فرایند جهانی شدن معمولاً چهار حوزه فنی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را تحت الشعاع قرار می دهد در حوزه فرهنگی این فرایند ارتباط بسیار نزدیکی با فرهنگ گردشگری برقرار می کند .

گردشگری طی دهه های اخیر از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است . در سال 1950 تعداد گردشگران بین المللی 25 میلیون نفر و درآمد گردشگری بین المللی نیز 2/1 میلیارد دلار بوده است در سال 2003 تعداد گردشگران بین المللی به 691 میلیون نفر و درآمد آن به 1514 میلیارد دلار بالغ گردید (سازمان جهانی گردشگری ، 2004)

مطالعات انجام شده توسط آژانس های بین المللی وابسته به سازمان ملل نشان می دهد که تا سال 2010 تعداد گردشگران بین المللی به رقمی بالغ بر یک میلیارد نفر خواهد رسید .

براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری (wto) و برنامه چشم انداز توریسم در سال 2020 میلادی تعداد گردشگری در سراسر جهان در سال 2020 میلادی به یک میلیارد و 600 میلیون نفر خواهد رسید و سهم منطقه خاورمیانه پس از منطقه شرق آسیا بالاترین میزان رشد توریسم را در جهان دارا خواهد بود . بنابراین با توجه به مطالب فوق پژوهشگر این موضوع را برای تحقیق برگزیده است .

5-1- اهداف تحقیق

با توجه به اینکه گردشگری و صنعت گردشگری یکی از بهترین منابع کسب درآمد برای کشورها می باشد و باعث اشتغال زایی، رونق اقتصادی، تحصیل ارز، تبادل فرهنگها و نزدیکی ملل به یکدیگر می شود از این رو شاهدیم که طی سالیان گذشته بسیاری از کشورهای جهان با درک موقعیت برتر صنعت توریسم در الگوهای مختلف توسعه اقتصادی در پی آن هستند تا امکانات گردشگری خود را گسترش دهند .

کشور پهناور ایران نیز با داشتن یک میلیون و 200 هزار تپه و پنجاه هزار اثر تاریخی و منابع طبیعی متبوع جزء ده کشور برتر دارای جاذبه های توریستی و 5 کشور اول در زمینه تنوع و جذابیت اکوتوریسم دنیاست . برای رهایی از تکیه بر درآمدهای نفتی راهی جز حرکت به سمت گردشگری وجود ندارد .

هدف کلی این پژوهش شناسایی راههای تقویت مشارکت مردم در راستای توسعه صنعت گردشگری در استان خوزستان است.

اهداف فرعی تحقیق حاضر به قرار زیر است:

1-بررسی میزان اعتماد پاسخگویان نسبت به ارگانهای امنیتی و قضایی

2-بررسی میزان اعتماد مردم به نظام جمهوری اسلامی و مشارکت آنها در توسعه صنعت گردشگری

3-بررسی نقش رسانه ها در ایجاد مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری

6-1- سوالات تحقیق

1-6-1- سوال اصلی تحقیق:

راههای تقویت مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری در استان خوزستان کدامند؟

2-6-1- سئوالات فرعی تحقیق:

افزایش اعتماد مردم به ارگانهای امنیتی، اعتماد به نظام جمهوری اسلامی ایران و اطلاع رسانی رسانه ها

7-1- فرضیات تحقیق

1-7-1- فرضیه اصلی:

هدف از ارایه فرضیات این پژوهش ، شناسایی عوامل مؤثر بر توسعه مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری می باشد .

2-7-1- فرضیه فرعی

به نظر می رسد از طریق افزایش ضریب اعتماد مدرم به ارگانهای امنیتی و قضائی، اعتماد به نظام جمهوری اسلامی ایران و اطلاع رسانی رسانه ها می توان بر مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری تأثیر گذاشت.

8-1- متغیرهای تحقیق

1-8-1- متغیر های مستقل

- راههای تقویت مشارکت مردم

2-8-1- متغیر وابسته

- توسعه صنعت گردشگری در استان خوزستان

9-1-روش تحقیق

این تحقیق یک تحقیق توصیفی –تحلیلی است زیرا بر اساس نظر خواهی از افراد ، نتایجی بدست آمده که متغیرها را بر آن اساس به هم سنجیده و همبستگی آنها را محاسبه می نمائیم .

روش تحقیق فرایندی نظام مند ، برای یافتن پاسخ یک پرسش یا راه حل یک مسئله است .

در این تحقیق تلاش می شود تا با استفاده از روش تحقیق میدانی ، پاسخی برای پرسشهای مورد نظر یافته و پس از آن به شناسایی عوامل مؤثر در ایجاد مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری بپردازیم .

در ضمن روش نمونه گیری بصورت خوشه ای و طبقه ای می باشد .

10-1-قلمرو تحقیق :

1-10-1- قلمرو موضوعی :

الف . مفاهیم ، واژه ها با اصطلاحات مربوط به گردشگری

ب . موضوعات مرتبط با توریسم و گردشگری(داخلی)

ج . شناسایی عوامل مؤثر بر توسعه مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری

2-10-1- قلمرو مکانی(جامعه آماری) :

قلمرو مکانی این تحقیق شهرهای استان خوزستان می باشد . و مراکز و سازمانهای معتبر گردشگری که در این استان مستقر می باشند مورد نظر است .

3-10-1- ته است . قلمرو زمانی :

اطلاعات لازم با توجه به زمان اعلام شده در طرح تحقیق در طی حدوداً 12 ماه و با توجه به تجارب محقق در این زمینه ، اخذ و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرف

11-1- روش نمونه گیری و تعیین حجم نمونه

ابزار گردآوری اطلاعات در این تحقیق پرسشنامه خود ساخته ای است که با استفاده از فرمول کوکران 200 نفر از کل استان خوزستان مورد پرسش قرار گرفتند.

12-1- موانع و محدودیتهای تحقیق

به نظر می رسد که این تحقیق نیز مشابه بسیاری از تحقیقاتی که در حوزه علوم انسانی و در زمینه های اجتماعی انجام شده با محدودیتهای متعدد جوامع شده است که از این جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) چون هدف شناسایی عوامل موثر بر تقویت راههای مشارکت مردم در توسعه صنعت گردشگری(گردشگری داخلی) است وجود افراد متخصص و مجرب که با جزئیات این صنعت تجربی آشنا باشند می توانست برای این تحقیق مفید واقع گردد. محرمانه تلقی شدن برخی از اطلاعات از دید ایشان از محدودیتهای این تحقیق بود.

ب) عدم درک و اهمیت و جایگاه طرح تحقیق، ضعیف بودن ساختار و تشکیلات، سطح پائین تحصیلات، مرتبط نبودن رشته تحصیلی برخی مدیران سازمانها، عدم اعتقاد و باور علمی و عملی به مفید بودن چنین پژوهشهایی باعث می گردد که حداقل همکاری را در هنگام انجام طرح تحقیق را با محقق به عمل آورند.

13-1- تعاریف واژه ها و اصطلاحات

1-13-1- گردشگری(پارسائیان، علی ، اعرابی ، سید محمد، 1377)

گردشگری عبارت است از اقامت خارج از منزل برای مدت یک شب یا بیشتر با هدف گذراندان تعطیلات ، بازدید دوستان و اقوام شرکت در همایش های تجاری با هر هدف دیگری به جزء اموری از قبیل تحصیل شبانه روزی با استخدام نیمه دائم . »

2-13-1- گردشگر

گردشگر کسی است که به منظور تفریح، بازدید از نقاط دیدنی ، معالجه ، تجارت ، ورزش و زیارت به کشور دیگر سفر کند مشروط بر این که مدت اقامت از 24 ساعت کمتر و از 6 ماه بیشتر نباشد و در فاصله ای کمتر از 70 کیلومتر انجام نگیرد .

3-13-1- مسافر : (داروند زاده 1381)

مسافر به شخصی اطلاق می گردد که بین دو یا چند محل مسافرت کند.

4-13-1- جاذبه های تاریخی : (سایت chn، 1383)

مجموعه آثار باستانی و یادمان های تاریخی است که از گذشته های دور و گذر ایام مصون مانده و به عنوان میراث مشترک ملی به یادگار مانده است و جهانگردان را به خود جذب می نماید .

5-13-1- جاذبه های طبیعی : ( همان منبع)

مجموعه مظاهر و پدیده های طبیعی است که به صورت خدادادی در کشور وجود دارد و جهت ایجاد آنها تلاش و سرمایه گذاری خاص انجام نشده است مانند کوه، جنگل ، سواحل دریا، کویرو ...

6-13-1- صنعت گردشگری :

مجموعه ای از شرکتها ، مؤسسات ، سازمانها و سایر منابعی که فعالیتهای گردشگران را از طریق فراهم نمودن خدمات ، حمایت می کنند .

7-13-1- مشارکت: (گرافت و کلاری ، 1991)

مشارکت را توانایی و فرصت تأثیر گذاردن افراد برروی فرآیندهای تصمیم گیری تعریف می کنیم که مستلزم یک درگیری فعال و مداوم است

8-13-1- امنیت :

امنیت از ریشه امن بوده و با کلمه تأمین هم خانواده می باشد و مجموعه عوامل و شرایطی را که موجب می شود مردم نوعی تأمین خاطر و عدم نگرانی نسبت به زمان حال و آینده خود و جامعه شان (در زمینه آسایش و آرامش) احساس کنند را امنیت اجتماعی قلمداد می کنیم .

9-13-1- اعتماد به نظام: (صفدری ، 1374 : 48)

باید گفت هر نهاد سیاسی در جامعه کارکرد و وظیفه تحقق اهداف را برعهده دارد و مردم در جهت تحقق اهداف فردی و جمعی ، اعتماد خود را در نظام سیاسی سرمایه گذاری می کنند و این خود به معنای مشروعیت یک نظام سیاسی از یک سو و تداوم و حمایت مردم از سوی دیگر خواهد بود .

تداوم این مبادله به نفع هر دو طرف خواهد بود ، مردم با سرمایه گذاری اعتماد خویشتن در پی تحقق اهداف جمعی و فردی خود می باشند و نظام سیاسی نیز در مواضع قدرت قرار می گیرند اما این مبادله دوجانبه زمانی دچار رکود می گردد ، که مردم حاضر نباشند کماکان اعتماد خود را در حاکمیت سرمایه گذاری کنند و یا به عبارتی روشنتر اعتماد خود را نسبت به نظام سیاسی از جنبه های متعدد از دست میدهند ، تحقق این امر که با نوعی نارضایتی از سیاستمداران و روند برنامه های اجرایی همراه است ، به افول حمایت از نظام سیاسی انجامیده و این به معنای از دست رفتن مشروعیت نظام سیاسی و تحقق رکود قدرت می باشد .

10-13-1- رسانه ها :

به مجموع تشکیلات و سازمانهای اطلاع رسانی اعم از سازمان صداو سیما و مطبوعات و جراید گفته می شود و این سازمانها و تشکیلات نقش بسیار مهمی را در زمینه اطلاع رسانی به مردم در جهت معرفی و شناسایی جاذبه های توریستی و همچنین در معرفی ثبات اجتماعی برای جذب جهانگردان ایفاء می نماید .

11-13-1- پژوهش در صنعت گردشگری : (داروند زاده ، 1381)

عبارتست از بررسی مسایل مربوط به سفر و گردشگری به صورتی منظم ، عینی و منطقی

12-13-1- سازمان جهانی جهانگردی : (سایت chn،1383)

یکی از بزرگترین و مهمترین سازمانهای بین المللی گردشگری است که دفتر مرکزی آن در مادرید اسپانیا قرار دارد . 133 کشور جهان در آن عضویت داشته و حدود 300 سازمان بخش خصوصی و عمومی به آن وابسته هستند و این سازمان نهاد اجرایی از سازمان توسعه متعلق به سازمان ملل است . ایران از سال 1342 به عضویت اتحادیه بین المللی سازمانهای رسمی مسافرتی درآمد که بعداً به سازمان جهانی جهانگردی یا wto تغییر نام یافت و اکنون جزء اعضای کامل این سازمان به شمار می رود . هدف از تاسیس این سازمان ترویج و توسعه گردشگری می باشد .

فصل دوم: ادبیات پژوهش

1-2- مقدمه

سابقه گردشگری به دیرینگی حضور انسان در کره زمین می رسد .هرچند اهمیت یافتن آن از نظر مسایل اقتصادی، اجتماعی – فرهنگی و دوران شناسی بیش از چند دهه سابقه ندارد .

اساساً در گذشته ضرورتهای گردشگری مطرح نبود اما امروز با گسترش ارتباطات و زندگی در دنیای صنعتی، گردشگری از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است .

امروز سمت و سوی حرکت سیطره جهانی به سمتی است که تفکرات تصمیم گیران بیش از تنازعات سیاسی و نظامی به ارتباط بین مردم و دولت ها به عنوان عاملی در جهت توسعه کشورها معطوف شده است .

ارتباط میان مردم و فرهنگ ها تأثیری شگرف را در پی دارد ، از این رو است که کارشناسان براین باورند که قرن آینده ، قرن قومیت ها و ملیت ها و تقسیم بندی جهان براساس فرهنگ و مذهب خواهد بود در چنین شرایطی نیاز به ارتباط بین اجزای مردم بیشتر احساس می شود و در این میان است که صنعت گردشگری به عنوان بهترین عامل گسترش ارتباط میان مردم نمود پیدا می کند در جهان کنونی، گردشگری (توریسم) به یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در سراسر جهان تبدیل شده است .

هم اکنون گردشگری بیش از هر فعالیت اقتصادی دیگری در جهان ، حرکت سرمایه ها و انتقال پولها در مقیاسهای محلی ، منطقه ای ، ملی و بین المللی موجب می شود و هزینه های گردشگری به مراتب بیشتر و سریعتر از تولید ناخالص ملی و صادرات جهانی کالا و خدمات رشد می یابد . بر اساس گزارش سازمان جهانی جهانگری و سازمان تجارت جهانی از سال 1992 تا 1994 میانگین افزایش درآمد حاصل از گردشگری بین المللی از ارزش صادرات جهانی در خدمات بازرگانی فراتر رفته است .

در سال 1996 درآمد گردشگری اندکی بیش از 8 درصد از ارزش کلی صادرات کالاها و تقریباً 35 درصد از کل ارزش صادرات جهانی خدمات را شامل می شده است در سال 1997 در آمد جهانی بیش از یک سوم ارزش تجارت جهانی در بخش خدمات را تشکیل داده است . (سایت chn، 1383)

برای درک اهمیت گردشگری خوب است به اظهار نظر سازمان جهانی گردشگری در این مورد توجه داشته باشیم . سازمان جهانی گردشگری اعتقاد دارد : «صنعت گردشگری تا سال 2005 یکی از فعالترین و پردرآمدترین صنایع جهان خواهد شد و درآمدی بالغ بر 9700 میلیارد دلار را به خود اختصاص خواهد داد . در صورتی که افزایش نرخ خدماتی همچون حمل و نقل در همین سطح باقی بماند از سال 2000 تا 2005 هر سال 750 میلیون نفر به سیاحت خواهند پرداخت و به تبع آن از سال 1990 تا 2005 حدود 40 میلیون شغل ایجاد می شود و تعداد افراد شاغل در این صنعت به 157 میلیون نفر بالغ خواهد شد . (wto ، 2004)

بنابراین و بی تردید این صنعت در قرن حاضر اولین شاخص اقتصادی هر کشوری خواهد بود و این بدان معنا است که صنعت گردشگری از نظر میزان سرمایه گذاری و اشتغالزایی نقش مؤثری را در تامین منافع ملی کشورها و نیز در بخش اقتصاد ، فرهنگ و ... خواهد داشت اما نقش و سهم کشور ایران در گردشگری جهانی چیست ؟ ایران با برخورداری از سوابق افتخار آور، آثار مهم و برجسته تاریخی و فرهنگی، طبیعت جذاب و تنوع شرایط اقلیمی یکی از ده قطب اصلی گردشگری در جهان است با وجود این نتایج آمارهای مربوط به سهم ایران از درآمدهای جهانی گردشگری نومید کننده است .

کشور ایران با داشتن جاذبه های قابل توجه ، از جایگاه مناسبی در بازارهای جهانی گردشگری برخودار نیست و این در حالی است که در طول دو دهه اخیر، تمام تلاش مدیران اجرایی کشور بر این بوده که کشور را از وابستگی به درآمدهای نفتی نجات دهند . مطمئناً گسترش فعالیتهای گردشگری، یکی از مهمترین راه ها برای وصول پیش گفته است .

از افتخارات ایرانیان این است که مسلمان بوده و دارای پشتوانه فرهنگی غنی و چند هزار ساله در طول تاریخ می باشند . خوشنامی و سابقه نیکو در مهمان نوازی و محبت نسبت به مسافران و افراد غریبه ای که به کشور ایران سفر کرده اند از نقاط قوت ملت ایران بوده است . تاریخ سیاسی کشور ایران در طول دو سده گذشته و نقش منفی دولت های استعمار گر موجب شده است که در حال حاضر، اغلب مردم ایران نسبت به کل غربی ها ذهنیتی منفی و مشکوک داشته باشند این بیگانه ستیزی به حوزه گردشگری نیز تسری پیدا کرده است . گردشگری با تأمین یک دهم تولید ناخالص داخلی و اشتغال، بزرگترین منبع ایجاد این عناصر اقتصادی در جهان است . کارشناسان اقتصاد جهانی پیش بینی می کنند که این تأثیرات و تبعات اقتصادی به طور مستمر رشد یابد و در قرن بیست و یکم، گردشگری به موتور محرک اقتصاد جهانی تبدیل شود .

در عصر تکنولوژی و ارتباطات و در عصری که صنعت و فن آوری برزندگی سایه افکنده است و انسان امروزی گرفتار مشکلات فراوان می باشد سفر گریز گاهی مناسب به شمار می آید . یافتن محیطی مناسب برای تفریح و مردمی که با آنها قرابت فرهنگی وجود داشته باشد مغتنم است .

امروزه گردشگری و صنعت گردشگری یکی از اصلی ترین ارکان اقتصاد تجاری جهان تبدیل شده است به نحوی که سیاستگذاران توسعه از این صنعت با عنوان محور توسعه پایدار یاد می کنند که در تاریخ اقتصاد جهان ، قرن بیست و یکم را به نام خود فتح خواهد کرد .

کارشناسان اقتصاد معتقدند که گردشگری بخشی از مجموعه عظیم اقتصاد است که در حد بسیار زیادی بارگه های فرهنگی گره خورده است . چون از یک سو تا حد مطلوبی موجبات آشنایی فرهنگها ، نژادها ، سرزمین اقوام و گویش ها و غیره را با یکدیگر فراهم می کند و از سوی دیگر نیز میتواند یکی از بهترین منابع کسب درآمد برای کشور های مختلف باشد از این رو مشاهده می شود که طی سالیان گذشته بسیاری از کشورهای جهان درک موقعیت برتر صنعت توریسم در الگوهای مختلف توسعه اقتصادی در پی آن هستند تا امکانات گردشگری خود را گسترش دهند .

هم اکنون بسیاری از کشورهای در حال توسعه دچار کمبود شدید منابع ارزی هستند و به همین سبب از تأمین اعتبارت لازم برای طرحهای عمرانی و ایجاد اشتغال ناتوانند در واقع مشکل اصلی اینست که اقتصاد آنها اغلب تک یا دو محصولی بوده و در آمدهای ارزی آنها نیز از فروش همان یک یا دو محصول به دست می آید . امکان تحریم از کشورهای امپریالیستی و میزان آسیب پذیری کشورهایی که دارای اقتصاد تک محصولی هستند بسیار زیاد است . یکی از راههای درمان بیماری اقتصاد کشورهای صاحب نفت یا کشورهایی که تنها یک منبع درآمدی در اختیار دارند تنوع بخشیدن به منابع کسب در آمد ارزی است این کشورها نباید از کنار صنعت گردشگری به راحتی عبور کنند، چون مولفه های بسیار مطلوبی برای تنوع درآمدی آنان است . البته برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس نیز با تکیه بر صنعت توریسم و تجهیز زیرساخت های آن توانسته اند طی سالهای گذشته ، پذیرای تعداد زیادی از گردشگران جهانی باشند به طوری که بسیاری از کارشناسان اقتصادی توفیق این کشورها در حوزه تجارت را ناشی از موفقیت آنان در صنعت توریسم می دانند .

صنعت گردشگری پدید آورنده درآمد، کار و اشتغال است گردشگری منبع اصلی درآمد برای مردم استانها و نواحی است که مناظر طبیعی ، آب و هوا و جاذبه هایی دارند که فاقد ارزش اقتصادی است و یا بالفعل اقتصادی نیستند و از طریق توسعه صنعت گردشگری اقتصادی می شوند . مثلاً از نیروی انسانی غیر شاغل استفاده می کند، از سواحل و بیشه های و جنگلها ، از کوه ها و چشمه سارها و رودخانه از شن زارهای کویری بهره می برد علاوه بر آن گردشگری منبع مهم درآمد برای دیگر بخشهای اقتصادی و دست اندرکاران امور دیگر است .

خصوصیات پیچیده صنعت گردشگری نشان می دهد که نظم و انضباط ویژه ای می باید در حوزه مطالعات و بررسی آن منظور شود . این نظم و انظباط بخصوص می باید در زمینه مسائل اقتصاد گردشگری، توسعه یا عدم توسعه گردشگری، جغرافیای گردشگری، مدیریت و بازارهای گردشگری، روانشناسی گردشگری و سایر روابط مرتبط با گردشگری منظور گردد .

براساس آمارهای رسمی ارائه شده از سوی سازمان جهانی گردشگری (wto) ، در سال 1998 شمار گردشگرانی که از مرزهای کشور گذشته اند بالغ بر 625 میلیون و 236 هزار تن بوده که از رشدی برابر 3/2 درصدد نسبت به سالهای 1997 و 1996 برخوردار است .

طی سال 2002 میلادی سهم ایران از تعداد گردشگران منطقه خاورمیانه فقط 7/5 درصد بوده است براساس آخرین آمار ارائه شده از سوی سازمان جهانی گردشگری در میان مناطق مختلف جهان کشورهای اروپای غربی با بیش از 141 میلیون نفر مسافر رتبه اول را در صنعت توریسم به خود اختصاص داده اند . براساس همین گزارش، کشورهای اروپای جنوبی نیز با 131 میلیون جهانگرد رتبه دوم را در گردشگری کسب نموده اند سهم توریسم منطقه خاورمیانه در کل جهان 1/3 درصد با 27 میلیون و 600 هزار مسافر است که از این تعداد تنها یک میلیون و 584 هزار نفر یعنی 7/5 درصد به ایران تعلق دارد. (wto ، 2004)

کشور ایران به لحاظ وسعت، قدمت و موقعیت خاص جغرافیایی و جاذبه های گوناگون تاریخی و طبیعی که دارد می تواند با تقویت صنعت گردشگری در توسعه اقتصادی، اجتماعی کشور کمک شایان توجه و مؤثری نماید .

گردشگری ضامن توسعه اقتصادی پایدار و ایجاد اشتغال است صنعت گردشگری با درآمد سالانه چند صد میلیارد دلاری در جهان از جمله صنایعی است که به خوبی با صنایعی نظیر نفت ، خودرو سازی و ... رقابت کند . کشورهای دارای جاذبه های گردشگری به لحاظ جلوه های طبیعی ، فرهنگ تمدن کهن و آثار باستانی و مذهبی ، استعداد و توانایی بسزایی در جذب جهانگردان دارند که با سرمایه گذاری مناسب در بخشهای نرم افزاری و سخت افزاری این صنعت و حفظ جایگاه امنیتی خود در جهان میتوانند سالانه میلیاردها دلار از این صنعت حافظ محیط زیست، کسب درآمد کنند .

کشور ایران یکی از 10 کشور عمده جهان به لحاظ جاذبه های گردشگری می باشد که این امر به لحاظ جلوه های طبیعت ، آثار باستانی و اماکن مذهبی است . با این وجود از لحاظ کسب درآمد ارزی از صنعت گردشگری تقریباً هیچ موقعیتی در بعد بین المللی ندارد .

با این وصف شناسایی علل و یافتن راهکارهای مناسب جهت جلب گردشگران و انجام برنامه ریزی مناسب ( سرمایه گذاری و ...) جهت تقویت مشارکت مردم در زمینه رشد صنعت گردشگری از اهمیت بسزایی برخوردار است .

تعداد جهانگردان ورودی به ایران در سالهای اخیر به طرز چشمگیری افزایش یافته و از نظر رشد جهانگردان ورودی، ایران در رده های اول کشورهای جهان قرار گرفته است ورود جهانگردان به ایران در سالهای 1999 میلادی 1/31 درصدو در سال 2000 معادل 7/28 درصد رشد داشته و اکنون - سال 2001- دومین کشور جنوب آسیا از نظر رشد تعداد ورود جهانگردان و در آمد بخش گردشگری است در سال 2000 میلادی بالغ بر 4/1 میلیون جهانگرد به ایران سفر کردند و درآمد صنعت گردشگری ایران به 800 میلیون دلار رسید.(اجلاس هماهنگی وزیران جهانگردی کشورهای اسلامی ،1380)

در این پژوهش کوشش گردیده تا ضمن معرفی صنعت گردشگری ، عوامل مؤثر بررشد توسعه این صنعت و همچنین عوامل مؤثر بر تقویت مشارکت مردم در جهت رشد صنعت گردشگری در استان خوزستان با توجه به درجه اهمیت آنان مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد .

به گفته برخی کارشناسان، صنعت گردشگری در سالهای آینده توسعه سریعی خواهد یافت و در آمد حاصل از آن به 2000 میلیارد دلار در سال خواهد رسید چنانچه بتوان سهم ایران را در این صنعت به یک درصد ارتقاء دهیم ، سالانه در آمدی معادل 20 میلیارد دلار کسب خواهد شد که به آسانی با در آمد نفتی کشور برابری می کند در توسعه صنعت گردشگری بهره برداری از فرصتها جهت به سود رساندن سرمایه گذاری های انجام شده، حایز اهمیت است . مجمع عمومی سازمان جهانی گردشگری در اکتبر 1999، «صلح و گفت و گوی تمدنها» را به عنوان شعار روز جهانی گردشگری در سال 2001 برگزید .

این انتخاب از یک سو توجه عموم را به تأثیر انکار ناپذیر گردشگری در برقراری و تحکیم صلح در میان ملت ها و تقویت ارتباطات فرهنگی و تجربی میان ملل جهان جلب کرد و از سوی دیگر بحث گفت و گوی تمدن ها که ایران آغازگر آن بوده است را بار دیگر در جهان مطرح ساخت برای ایران که چنین بحث جدی را در سطح بین المللی آغاز کرده است، مشارکت فعال در تمام عرصه های مربوطه به ویژه گردشگری یک فرصت ارزشمند است .

گردشگرجاذبه های تاریخیتقویت مشارکت مردم در توسعه ی صنعت گردشگری

دانلود پدیده سیاحت

پدیده سیاحت

قدمت پدیده سیاحت به قدمت تاریخ بشری است انسانها بعد از اینکه یکجانشین شدند و نیاز به مسکن و خوراک آنها تقریبا برطرف شد و دیگر نیازی به تغییر مکان برای یافتن چراگاه و شکار نداشتند تمدن ها را در طی هزاران سال شکل دادند بعد از گذشت قرن ها، انسانها در پی شناخت سرزمین ها و تمدن های دیگر تصمیم به سفر گرفتند کم کم این اشتیاق برای دیدن سرزمین های جدید تبد

دسته بندی	گردشگری و توریسم
فرمت فایل	doc
حجم فایل	107 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	142

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

مقدمه

قدمت پدیده سیاحت به قدمت تاریخ بشری است انسانها بعد از اینکه یکجانشین شدند و نیاز به مسکن و خوراک آنها تقریبا برطرف شد و دیگر نیازی به تغییر مکان برای یافتن چراگاه و شکار نداشتند. تمدن ها را در طی هزاران سال شکل دادند. بعد از گذشت قرن ها، انسانها در پی شناخت سرزمین ها و تمدن های دیگر تصمیم به سفر گرفتند. کم کم این اشتیاق برای دیدن سرزمین های جدید تبدیل به یک حرفه شد و افرادی چون مارکوپولو بیشتر عمر خود را صرف سفر کردند. بعد از انقلاب صنعتی اندیشه جهانگردی نوین برای اولین بار شکل گرفت و گردشگری و سیر و سیاحت به دلیل خاصیت اشتغالزایی و کسب درآمدی که پیدا کرد تبدیل به یک صنعت جدید شد. از آن موقع به بعد این صنعت حرکتی رو به رشد داشته و کشورهای رو به رشد و به خصوص صنعتی از آن به عنوان یکی از راه های پیشرفت و توسعه استفاده می کنند. صنعت گردشگری امروز به دلیل خاصیت اشتغالزای و درآمد بالایی که دارد جزء سه صنعت اول دنیا محسوب می شود و در میدان رقابت با دو صنعت نفت و تجارت در حال پیشه گرفتن است. (You ell. 2000)

صنعت توریسم امروزه به قدری در توسعه اقتصادی اجتماعی کشور ما اهمیت دارد که اقتصاد دانان آن را «صادرات نامرئی» نام نهادند محققین علوم اجتماعی، جامعه شناسی، روانشناسی و باستانشناسی و معماری نیز در زمینه های دیگر این صنعت را از جمله برقراری روابط فرهنگی و اجتماعی، تعادل بخشی روانی به جوامع تبین هویت قومی و فرهنگ سنتی و تجاری کردن آن، ارتباط با جوامع بومی و آثار تاریخی کشف تمدن درخشان کشورها بررسی شناسائی و مرمت و حفاظت بناهای تاریخی و نظایر آن را مورد بررسی قرار می دهند (رضوان 1370 ص 8)

امروزه گردشگری همگام با پیشرفت تکنولوژی و در مسیر برآورده ساختن انتظارات و تمایلات گردشگران در حال رونق و شکوفایی می باشد. گردشگری به عنوان بخش پردرآمد و اقتصادی همواره مورد توجه دوست ها و کارشناسان اقتصادی بوده است به گونه ای که در معادلات اقتصادی برخی از کشورهای بزرگ و صنعتی نقش محوری ایفا می کند. به طوری که آمریکا در سال 2006 درآمدی معادل 7/85 میلیارد دلار از گردشگری بدست آورده و بعد از آن کشورهای اسپانیا و فرانسه به ترتیب با درآمد 1/51 و 9/42 میلیارد دلار قرار دارند. ((WWW.UNWTO.COM

با افزایش میل به سفر و ظهور گونه های جدید گردشگری و رغبت سازمان ها و گردشگران به توسعه تورهای تخصصی بررسی و شناخت اشکال جدید گردشگری و تمایلات گردشگران ضروری می باشد. شناخت و معرفی جاذبه های گردشگری و برنامه ریزی برای استفاده بهینه از این جاذبه ها به منظور برقراری توسعه پایدار و پیشگیری از اتلاف منابع محدود با هدف استفاده آیندگان همواره مد نظر کارشناسان گردشگری بوده است. حذف و نگهداری جزیره از آلودگی های کثرت گردشگران همواره مورد توجه متولیان بوده و خواهد بود.

فصل 1

1-1 بیان مساله

صنعت گردشگری پرسودترین و کم هزینه ترین صنعت است که باید از آن بهره گرفت در دو دهه گذاشته صنعت گردشگری از جمله صنایعی است که در جای جای دنیا با تحولات زیادی مواجه شده است تأثیر این صنعت در بالا بردن میزان اشتغال در کشورها، افزایش درآمدهای ارزی، رونق صنایع داخلی گسترش همکاری های بین المللی و بسیاری دیگر از عوامل پیش برنده اقتصادی موجب شده است تا نگرش گشورهای دنیا به مرز آن تغییر یافته و صنعت توریسم جایگاه مهمی در سیاستگزارهای دولت ها پیدا کند. (دنیای تجارت سال دوم . شماره 12 تا 14)

میان تحولات این صنعت و افزایش نقش آن در درآمد زایی برای کشورهای دنیا تا اندازی است که حنی بسیاری از کارشناسان اقتصادی از آن به عنوان صنعت قرن بیست و یکم یاد می کنند و یا به تعبیر دیگر به عنوان صنعت سفید، با این وجود این صنعت پر درآمد و اقتصادی همواره مورد توجه دولت ها و کارشناسان اقتصادی بوده است به گونه ای که در معادلات اقتصادی برخی از کشورهای بزرگ صنعتی نقش محوری ایفا می کنند از دیدگاه دیگر کارشناسان صنعت توریسم، به منظور برقراری توسعه پایدار و پیشگیری از اتلاف فرصت های شغلی با هدف استفاده کامل از اشتغالی همواره مد نظرپیشگیری اقتصادی بوده است . (همان منبع )

صنعت گردشگری به دلیل وابستگی زیاد به سرمایه های انسانی و ایجاد فرصت های شغلی مورد توجه کشورهای در حال توسعه می باشد و یکی از بهترین روش های ایجاد اشتغال و توسعه پایدار به شمار می رود.

این صنعت با شاخه های متعددی از قبیل ، طبیعی ، گردشگری مذهبی ، فرهنگی، ورزشی ، اکوتوریسم سلامت ، شکار و ...... توجه عموم مردم جهان را به خود جلب نموده است (سومین کنفرانس مخصوصی سازی و سرمایه گذاری گردشگری گشورهای اسلامی اتاق بازرگانی و صنایع ومعادن ایران اردیبهشت 88، تهران)

بسیاری از نویسندگان، گردشگری را یک فرصت منحصر به فرد اقتصادی می دانند (ارباسلی، 2000: 3- سینگرواستبلی 1997: 4- و لاکوور 1994: 9و00000)

در سالهای اخیر، گردشگری منبع در آمد سرشار در تجارت جهانی م عنصر مهمی در بهبود و تنظیم موازنه بازرگانی و تراز پرداخت های بسیاری از کشورهای شده است (مدیریت گردشگری، کاظمی، دکتر مهدی، 1386: 4 )

یکی از اهداف گردشگری برای بالقوه کردن پتانسیل ها و هماهنگی بین آنها برای ایجاد فرصت های اشتغال و در نتیجه کسب درآمد در ایجاد اشتغال برای نیاز حال و آینده یک جامعه می باشد. با توجه به این مقدمه پی می بریم که هدف از این پژوهش بحث اقتصادی صنعت گردشگری در جزیره کیش است و چگونه می توان در توزیع درآمد وایجاد فرصت های شغلی در یک منطقه ایفاء نقش کند

1-2- اهمیت موضوع تحقیق

صنعت گردشگری در جزیره کیش از ظرفیت های بسیار بالایی برای رشد وتوسعه اقتصادی برخوردار می باشد خیل مشتاقان سفر به جزیره کیش موئید این مسئله است که جذابیت های بسیار بالای برای رشد و توسعه اقتصادی و درآمد زای محلی برخوردار است، میزان توزیع درآمد و ایجاد فرصت های شغلی جدید چه نقشی در سطح بهبود زندگی بومی جزیره ایفا می کند بنگاهای که فرصت های شغلی را ایجاد می کند را می توان به سه دسته تقسیم نمود: الف- زیر ساختارها و کلیه عوامل مربوط به آن. ب: عوامل جغرافیای طبیعی، ج: بنگاهای اقتصادی .

الف – زیر ساختارهای یکی از عوامل تسهیل امر گردشگری می باشد زیرا لازمه هر گردشگری وجود عوامل زیر ساختار کافی می باشد زیرا یکی از اضلاع مثلث گردشگری زیر ساختارها آن می باشد و عدم وجود آن در معقوله گردشگری عملا دچار مشکل و حتی غیر مکنی خواهد ساخت مثل حمل و نقل راه های ارتباطی به جزیره کیش در حال حاضر هوای و دریای می باشد. پس لازمه آن وجود پایانه های مسافرتی اسکله و فرودگاه می باشد. بخشی زیر ساختارهای مؤید این مسئله است که تعدادی زیادی فرصت های شغلی را دفاتر آژانس های فروش بلیط- ناوبری- پایانه ها- تبلیغات- ساخت ابنیه ..... را فراهم می آورد.

ب – عوامل جغرافیای طبیعی یکی از موهبت های الهی در جزیره کیش وجود چنین مناطقی می باشد که می توان آنها را برای استفاده از گردشگران فراهم نمود و آن مستلزم وجود شرایط قابل پسند ار لحاظ گردشگران به جزیره می باشند و این یک جایگاه خوبی برای فراهم شدن شغل برای تعدادی از شاغلین در این بخش می باشد. مانند استفاده از ساحل و دریا برای تفریحات و سرگرمی های جذاب هم چون قایق سواری- غواصی- ماهیگیری و ......... می باشد.

ج- بنگالهای اقتصادی را می توان به این صورت عنوان نمود که وجود مراکز اقامتی- پذیرای حمل و نقل شهری و دفاتر خدمات شهری، مراکز تجاری- سیاحتی- تفریحی- ورزش ، علمی درمانی و ..... اشاره نمود که هر واحد به نوبه خود درصدی از شاغلین در بحث گردشگری را به خود اختصاص داده است .

1-3- هدف های تحقیق

از آنجا که گردشگری یک معقوله فراملی می باشد و از دید اقتصاد دانان پوشیده نیست

داشتن ابزار های لازم جهت بهبود کیفیت این مسئله به چگونه می باشد که بتوان از سطح مطلوب کیفی در حد استانداردهای بین المللی این صنعت برخوردار بود زیرا عرصه رقابت در این بخش بسیار فعال و با شتاب در حال حرکت می باشد و لازمه آن بهبود سطح کیفی وکمی آن بخصوص در بخش نیروی کار آزموده مطابق با استاندارد روز جهان از دانش و آگاهی کامل در این صنعت برخودردار می باشد.

1-4- پرسشها اصلی

1- از لحاظ کمی تعداد شاغلین بومی در بخش گردشگری در جزیره کیش چند درصد از کل شاغلین این صنعت می باشد

2- سطح کیفی شاغلین بومی در بخش گردشگری به چه میزان است آیا قبل از اشتغال دوره های آموزش را در کارگاه های مخصوص این صنعت و یا دانشگاه های مرتبط کسب دانش نموده اند

3- درصد شاغلین سطوح بالا این صنعت به چه میزان است آیا فقط در بخش های خدمات و سطوح پائین فعالیت می کنند یا ارتفاء شغلی برای آنها نیز وجود دارد.

1-5- قلمرو تحقیق

1-5-1- قلمرو موضوعی

اشتغال و بررسی فرصت های اشتغال کنونی و چشم انداز آینده به ایجاد فرصت های جدید اشتغال و در خصوص تخصصی شدن شاغلین در این صنعت برای دانش آموختگان آن و توزیع عادلانه در آمدهای حاصله از رونق گردشگری در میان بومیان موضوعی است که هدف تحقیق را مشخص می کند که در چه قلمرو فکری کنکاش شود.

1-5-2- قلمرو مکانی

جزیره زیبای کیش در میان آب های نیلگون خلیج همیشه فارس به آن جاذبه های چشم نواز که چشم هر بیننده ای را مجذوب زیبایی های خود می کند قلمرو تحقیق را به خود اختصاص می دهد با این وجود این تحقیق قابلیت تعمیم دادن آن را به سایر مناطقی که ویژگیهای خاص گردشگری را داشته باشد محقق می نماید.

1-5-3- قلمرو زمانی

وضعیت موجود اشتغال و ظرفیت های فعلی جذب نیروی انسانی بومی و ساکنین جزیره در حال حاضر به چگونه می باشد را بررسی می نمایم و از لحاظ کمی چه درصدی از شاغلین در جزیره کیش به بومیان اختصاص دارد.

1-6 پیشینه تحقیق

گردشگری معقوله ای است که افکار زیادی از اندیشمندان را به خود جلب نموده و هرز چند گاهی دل مشتاقان به این صنعت را شیفه خود کرده و آنها دست به قلم شده و در خصوص گردشگری به ثبت آثار با ارزش مبادرت نموده اند در این خصوص جزیره کیش سوژه بسیاری از علاقه مندان برای کنکاس در معقوله گردشگری قرار گرفته که می توان از گذشتگان دور و معاصری نام برد.

1- حکیم شش الدین محمد کیش و سعدی در کیش که توسعه جعفر حمیدی و خلیج فارس و جزیره کیش از دیدگاه جغرافی دانان مسلمان و سفرنامه های احمدرضا جعفری و برخی از جزایر و شهرهای خلیج فارس در سفرنامه ها و ستون فارسی از محمد امینی رکنی و محققان که امروزه آثاری از خود به جای گذاشته اند شامل:

- کلیاتی درباره خلیج فارس ایرج افشار سینای

- بندر باستانی سیراف، دولتخانه کیش نورالله کسائی

- آینه صنعت گردشگری در کیش شفاف و روشن است علی اکبر ناطق نوری 1378

- بازتاب رونق گردشگری کیش در روزنامه های حکف نیوز و الخلیج تیر 1377

- کیش جزیره ای کوچک با آرزوهای بزرگ فروردین 1377

- تابستان، تفریح، سفر – گردش- زیارت مرداد 1378

- برای جذب گردشگران خارجی جاذبه های سیاحتی در کیش معرفی می شود خرداد 1378

- به بهانه اجرای طرح احیاء بازندی سازی و مرمت قنات تاریخی کیش رازهای نرفته در دل کیش پدیدار می شود 1377

این نمونه هایی از صدها مقاله و تحقیق در خصوص گردشگری از دیدگاههای ممختلف می باشد ولی با دقت که نگریسته شد در خصوص اشتغال از صنعت گردشگری مقاله و تحقیق در خصوص کیش که هدف آن باشد. مشاهده نگردید.

1-7- مراحل انجام کار روش تحقیق

1-7-1- روش تحقیق بکار رفته

روش تحقیق بکار رفته شده در این پژوهش توصیفی – تحلیلی و کتابخانه ای می باشد.

1-7-2 جامعه آماری

جامعه آماری جهت پژوهش مورد مطالعه قرار گرفت، بومیان ساکن جزیره می باشند. کسانی که اصالتا بومی جزیره می باشند و در تکمیل و نتیجه گیری کاملتر که به نتیجه خواسته شده منتج شود از کل ساکنین جزیره هم استفاده شده

1-7-3 شیوه گردآوری اطلاعات

اطلاعات مورد نیاز جهت تکمیل این تحقیق با استفاده از موارد زیر گردآوری شد:

1- بررسی و استفاده از منابع کتابخانه ای، اینترنتی

2- گردآوری اطلاعات از طریق کارشناسان و مصاحبه های حضوری

3- بررسی و مشاهده میدانی

1-7-4 ابزارهای گردآوری اطلاعات

برای تحقیق در خصوص موضوع مورد مطالعه از ابزارهایی استفاده شد که اطلاعات خواسته شده را برآورده سازد شامل مصاحبه آمار و اطلاعات بدست آمده و تهیه عکس و فیلم می باشد.

1-7-5 شیوه های تجزیه و تحلیل یافته ها

روش بررسی تحقیق توصیفی – تحلیلی است که در محدوده جزیره کیش میباشد برای انجام این پژوهش چند مرحله اساسی مورد توجه قرار گرفته است.

مرحله اول با توجه به اینکه مدت طولانی با بومیان جزیره در ارتباط بوده ام و یه نوعی از کم و کیف زندگی آنها اطلاعات مفیدی در اختیار داشتم از لحاظ شکل های پژوهش شبه تجربی می باشد. این داده ها با مرحله جمع آوری اطلاعات که مرحله دوم می باشد که از طریق مطالعه کتابخانه یی نسبت به جمع آوری اطلاعات و آمارهای مورد نیاز جمع بندی شد. مرحله سوم از روش های مناسب تحقیق از دیدگاه جغرافیا مطالعات میدان و از روش مشاهده ای صورت گرفت که حاصل آن اطلاعات گردآوری شد.

1-8 محدودیتهای پژوهش

- عدم امکان دسترسی به بسیاری از منابع موجود بعضی از منابع که به صورت طرح می باشد و در اختیار دانشجویان قرار نمی گیرد.

- عدم وجود آمار و اطلاعات دقیق در خصوص تعداد ساکنین و تعداد شاغلین بومیان.

- همکاری نکردن اهالی بومی با جمع آوری اطلاعات و پر کردن پرسشنامه

- ارائه اطلاعات بصورت شفاهی و عدم ارائه آن به صورت مکتوب با توجه به افزایش ضریب خطاء در ارائه اطلاعات شفاهی

فصل 2

2-1- تعریف توریسم

واژه «توریسم » از دو بخش ترکیب یافته است: «تور» به معنای سفر، گشت، مسافرت، سیاحت، و اسم پسوندی که اشاره به مکتب یا اندیشه ای فلسفی، مذهبی، سیاسی، ادبی و غیره دارد. بنابر این، توریسم یعنی مکتبی که پایه فکری آن سیاحت و گردشگری است (اکسفورد، 1989 ، 1356)

ریشه یونانی این واژه «توریست » است که از یونان به اسپانیا، سپس به فرانسه و از آنجا به انگلیس وارد شده است . در قرن 14 میلادی، کلمه، TOUR به معنای «نوبت» یا «دوره خدمت» در قرن 15 به معنای « حرکت دورانی» ، و در قرن 17 به معنای مسافرت کردن به اطراف به کار رفت و در قرن 18 و 19 کلمات توریسم و توریست از آن گرفته شد. توریسم نه تنها در زبان های فرانسوی و انگلیسی، بلکه در اکثر زبان های زنده دنیا به اندکی اختلاف در تلفظ. مفهومی مشترک دارد.

در فرهنگ لغات فارسی، گردشگری را چنین تعریف کرده اند: در اقطار عالم سفر کردن و شناخت. مسافرت برای تفریح و سرگرمی، و سفری که در آن مسافر به مقصدی می رود و سپس به محل سکونت خود باز می گردد (الوانی و دهد شنی، 1373: 18)

بور کارت و مدلیک (1981 : 8) گردشگری را سفری موقتی و کوتاه معرفی می کنند که در آن گردشگر برای سیر و سیاحت به منطقه ای خارج از محل سکونت و کار خود می رود.

در تعریفی دیگر، گردشگری به جا به جایی موقت مردم به مکانی خارج از محل زندگی و کار معمولی شان اطلاق شده است، به طوری که مسافرانی در مدت اقامت در مقصد، فعالیت های انجام می دهند و برای رفع نیازهای آنها تسهیلات ویژه ای فراهم می شود (ماتیسون ووال، 1982: 6)

در یک تعریف کلی تر آمده است: گردشگری عبارت است از هر آنچه به گردشگران و خدمات مرتبط با آنان مربوط می شود (زاهدی، 1382، 1) این تعریف شامل همه فعالیت های مربوط به فرآیند جذب گردشگرانی و پذیرایی از آنان سازمان های مسافرتی، دولت های مبدا دولت های میزبان و مردم محلی می شود.

تعریف اقتصادی دیگر از گردشگری را مورگن روت ارائه کرده است. او در این تعریف، بیشتر به نقش مصرف کنندگی گردشگر تکیه می کند. به روت، گردشگری عبارت است از مسافرت اشخاص که به طور موقت از محل سکونت خود دور می شوند تا نیازهای حیاتی، فرهنگی و شخصی خود را به شکل مصرف کننده کالاها و خدمات اقتصادی و فرهنگی برآورده کنند. (رضوای، 1374، ص 32)

بورکارت و مدلیک برای روشن شدن مفهوم گردشگری و تمایز بین گردشگری و سایر سفرها، پنج ویژگی برای آن معرفی کرده اند. (1981: 18)

1- سفر از محل زندگی و اقامت، به مقصد یا مقاصد مختلف

2- هر شکلی از گردشگری شامل دو عنصر اساسی است: اول رفتن به مسافرت و دوم اقامت در مقصد

3- گردشگر باید به مکانی غیر از محل سکونت معمولی اش مسافرت و در آنجا اقامت کند و طی مدت سکونت در مقصد، برخلاف ساکنان همیشگی ، مشغول به کار نشود. بلکه به فعالیت های دیگری بپردازد.

4- سفر گردشگری موقتی و کوتاه مدت است و او با این قصد به سفر می رود که پس از چند روز یا چند هفته یا حداکثر چند ماه به محل سکونت خود باز گردد

5- هدف گردشگر از سفر به یک مقصد، اقامت دائم یا اشتغال نیست (مدیریت گردشگری، کاظمی دکتر مهدی، 1386، ص 19)

واژه توریسم نیز دارای تعاریف متعددی است که از آن جمله :

- فرهنگ (حیم ) انگلیسی به فارسی واژه توریسم زا سیاح و جهانگرد معنا کرده است.

- در فرهنگ فارسی (معین ) چنین آمده است : جهانگردی یعنی آنکه در اقطار عالم بسیار سفر کند.

- در فرهنگ فارسی (عمید) چنین آمده است: جهانگردی به دلایل کاربردی، براساس فواصل و مسافتی که جهانگرد طی می کند یا زمانی که او در مقصد اقامت نماید و یا هدف او از سفر تنظیم گردیده است.

هم اکنون طبق تعریف جدید سازمانی جهانی جهانگردی، جهانگرد کسی است که به سرزمین یا کشوری غیر از جایی که اقامت دائمی دارد سفر کند و حداقل یک شب و حداکثر یک سال در آن جا می ماند و دلیل عمده مسافرتش اشتغال به کاری به منظور دریافت دستمزد نیست بنابر این جهانگردی ویژگی هایی را دارد که شامل: فعالیتی بسیار پیچیده و چند جانبه است که روبط بی شماری میان شاخه ها و رشته های گوناگون فعالیت های انسانی ایجاد می کند

پدیده جهانگری و پی آمدهای آن را حرکت مردم برخاسته است پس در واقع حرکت و جایجایی مبنای جهانگردی است. از آنجا که ترک خانه و بوم و رفتن به جای دیگر منشاء جهانگردی است این نوع فعالیت اصولا با فعالیت های محل کار و اقامت دائم جهانگردی کاملا تفاوت دارد. کلمه مهمی که در کلیه تعاریف مشاهده می شود، جدا شدن فرد از محل کار و اقامت دائم خود، کوتاه و موقتی بودن سفر و انجام فعالیت های مانند بازدید، سرگرمی و تفریح در مدت سفر می باشد . از نظر اقتصادی نیز جهانگردی نشان دهنده: انتقال قدرت خرید از یک منطقه دیگر می باشد که برای تحلیل های اقتصادی در این صنعت قابل توجه است.

جهانگردی ترکیبی از فعالیت ها، خدمات، سیاست ها، خط مشی ها، ضوابط، فرهنگی و کالاهای است که برای تحقیق یک سفر سیاحتی ضرورت دارد. به عبارت دیگر جهانگردی صنعتی چند بعدی است که در برگیرنده هتلها، مهمان سراها، رستوران ها، مراکز تفریحی، جاذبه های گردشگری سیستم حمل و نقل واحدهای خدمات جهانگردی و واحدهای دیگری است که مجموعا جهانگردی را در یک کشور شکل می دهند

2-2- سازمان جهانگردی در ایران

به منظور تنظیم امور جهانگردی وسیر و سفر برای نخستین بار در سال 1314 اداره ای به نام اداره امور جهانگردی در وزارت کشور ایجاد شد. در ابتداء کار این اداره به چاپ نشریه های کوچک راهنما برای مسافران محدود می شد دراین کتابچه اوضاع جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی ایران به اختصار آمده بود و پس از شهریور 1320 ((شورای عالی جهانگری)) جایگزین این اداره شد در سال 1333 با توجه به پی بردن به اهیمت اقتصادی جلب مسافران خارجی و برای تقویت مبانی مودت و حسن تفاهم میان ملت ها اداری امور جهانگردی دوباره در وزارت کشور تأسیس شد این اداره در دوره جدید فعالیت خود خدمات و اقدامات اساسی چندی مانند پیشبرد تقویت مقررات و قوانین ورود و خروج بیگانگان انجام داد.

در سال 1340 شورای عالی جهانگردی از 12 تن از نمایندگان وزارتخانه ها و مؤسسه های دولتی وسه تن از افراد بصیر و آگاه در امور جهانگردی به وجود آمد تعیین خط مشی و تدوین برنامه اجرایی برای امور جهانگردی و به طور کلی نظارت بر این امور از جمله وظایف این شورا بود.

هر چند این تشکیلات فعالیت های نیز انجام داد لیکن این فعالیت ها و اقدامات بر پایه برنامه ای صحیح قرار نداشت، البته بعدها موجب افزایش علاقه خارجیان به باز دید از ایران شد به طوری که چندی بعد تشکیلات و امکانات جهانگردی موجود جوابگوی تقاضای جهانگردان نبود و هیمن امر موجب شد که بالاخره در سال 1342 سازمان جلب سیاحان تأسیس شد.

این سازمان که به ارائه طرح ها و برنامه ریزی های وسیع زیر بنایی در امر جهانگردی موفق شد در سال 1353 جزوء تشکیلات وزارت اطلاعات و جهانگردی درآمد و وزارتخانه مزبور با عنوان وزارت اطلاعات و جهانگردی متولی تنظیم امور ایرانگردی وجهانگردی شد.

اداره امورد ایرانگردی و جهانگردی به وسیله چند شرکت سهامی با اسامی شرکت سهامی کشت ها ی ایرانی، شرکت سهامی خانه های ایران ، شرکت سهامی سازمان مراکز جهانگردی اداره می شود، پس از انقلاب اسلامی به حکم شورای انقلاب درسال 1358 چند شرکت مذبور در یکدیگر ادغام شدند و سازمان جدیدی به نام سازمان مراکز ایرانگردی وجهانگردی با دستورالعمل ها وسیاست های جدید شروع به فعالیت کرد این سازمان اداره بهره برداری از واحد های اقامتی به شکل مهمان خانه، مهمان سرا، اردوگاه ، کلبه، چادر، غذا سرا، چایخانه ، پیست اسکی ، تأسیسات کنار دریا، آبهای معدنی، مراکز ورزشی زمستانی و هر نوع محل مناسب دیگری را برای ایرانگردی وجهانگردی بر عهده گرفت .

2-3- ارتباط بین گردشگری و اوقات فراغت

با توجه به تعاریف اوقات فراغت، می توان به ارتباط نزدیک بین ساعات کار، اوقات فراغت و گردشگری پی برد. از تعاریف ذکر شده چنین استباط می شود که بین ساعات کار افراد و اوقات فراغت آنها رابطه ای بالقوه معکوس ، و بین اوقات فراغت و توسعه گردشگری رابطه ای بالقوه مستقیم وجود دارد. به بیان دیگر کاهش ساعات کار افزایش اوقات فراغت را به دنبال دارد و این افزایش خود زمینه مناسبی را برای افزایش تقاضای گردشگری وتوسعه روز افزون این صنعت فراهم می کند.

به هر حال، باید توجه داشت که درک گردشگری مستلزم این است که اوقات فراغت اساس کلی گردشگری در نظر گرفته شود در محدوده اوقات فراغت، علاوه بر گردشگری، فعالیت های دیگری نیز ممکن است انجام شود، ضمن اینکه مسافرانی که به قصد تجارت به سفر می روند از اوقات فراغت خود استفاده می کنند و ممکن است در حین سفر از اماکن دیدین باز دید کنند و فعالیت تفریحی هم داشته باشند (مدیریت گردشگری کاظمی ، دکتر مهدی، 1386 ص 24)

2-4- انواع گردشگری

برای برنامه ریزی در عرصه گردشگری، علاوه بر تعریف، شناخت انواع گردشگری و دسته بندی آنها بسیار مهم است زیرا تقاضاها و خدمات مورد نیاز انواع گردشگران یکسان نیست بر این اساس تاکنون صاحب نظران و سازمان های بین المللی با توجه به معیارهای مختلف، دسته بندی متعددی از گردشگری ارائه کرده اند. اگر چه به دلیل وجود برخی تشابهات و همپوشیها در تفکیک انواع گردشگری اختلاف نظر وجود دارد، به طور کلی می توان انواع گردشگری بر مبنای نوع فعالیت گردشگران در مقید یا هدف آنها به صورت ذیل نوشت :

2-4-1- الف: از لحاظ محیط یا منطقه جغرافیایی

1- گردشگری شهری

2- گردشگری روستایی

3- گردشگری بیابانی (بیابانگردی )

4- گردشگری فضایی

2-4-2- ب: انواع گردشگری بر مبنای نوع فعالیت گردشگری در مقصد یا هدف آن ها از سفر

1- گردشگری تفریحی

2- گردشگری تجاری

3- گردشگری فرهنگی

4- گردشگری سلامتی – بهداشتی

5- گردشگری مذهبی

6- گردشگری به منظوری مبادلات علمی (همایش )

7- گردشگری ورزشی

8- گردشگری ماجراجویانه

9- گردشگری طبیعت گرا (طبیعت گردی )

(مدیریت گردشگری، کاظمی ، دکتر مهدی ، 1386، 29-24)

2-4-3- سازمان جهانی گردشگری بر اساس محل سکونت افـراء ، سه شکل گردشگری را معرفی کرده است . (داسول 1997: 8- 10)

1- گردشگری درون مرزی:

شامل ساکنان یک کشور می شوند که فقط داخل همان کشور مسافرت می کنند (مانند ایرانگردی )

2- گردشگری برون مرزی:

شامل ساکنان یک کشور می شود که به سایر کشورها مسافرت می کنند.

3- گردشگری خارجیها:

شامل افرادی می شود که ساکن یک کشور نیستند و به آن کشور مسافرت می کنند (همان منبع )

2-5- صنعت توریسم

صنعت توریسم پرسورترین و کم هزینه ترین صنعت است که باید از آن بهره گرفت. در دهه گذشته صنعت توریسم از جمله صنایعی بود که در جای جای دنیا با تحولات زیادی مواجه شد. تأثیر این صنعت بر بالا بردن میزان اشتغال در کشورها، افزایش درآمدهای ارزی، رونق صنایع داخلی، گسترش همکاری های بین المللی و بسیاری دیگر از عوامل پیش برنده اقتصادی موجب شده است تانگرش کشورهای دنیا به میزان تغییر یافته و صنعت توریسم جایگاه مهمی در سیاستگزاری دولت ها پیدا کند.

میزان تحولات این صنعت و افزایش نقش آن در آمد زدایی برای کشورهای دنیا تا اندازه ای است که حتی بسیار از کارشناسان اقتصادی از آن به عنوان صنعت قرن بیستم و یکم یاد می کنند (دنیای تجارت 2، 1388)

صنعت توریسم جزء نظام های باز شمرده می شود زیرا حیات او به فضای امکان ندارد و یا حداقل می باشد زیر همیشه در ارتباط به محیط اطراف خود درگیر می باشد و مثلا از یکدیگر می باشد.

نظام باز نظامی است که نه تنها با محیط خود ارتباط دارد بلکه این ارتباط برای ادامه حیات نظام عاملی اساسی به شمار می رود . (روابط صنعتی نظام روابط کار، زاهدی، شمس السادات، چاپ پنجم 1379)

گردشگری در عصر حاضر، به عنوان صنعت بدون دود، توانمندی ها و طرفداران بسیار دارد. رشد قابل توجه و چشمگیرگردشگری در پنجاه سال گذشته نشان دهنده اهمیت فراوان اقتصادی و اجتماعی این پدیده است. مطابق برآورد سازمان جهانی گردشگری، کل گردشگران دنیا در سال 1950، تقریبا 25 میلیون نفر و در سال 2000 حدود 700 میلیون نفر بوده است که این رقم در سال 2020 به حدود یک میلیارد و 600 میلیون نفر خواهد رسید این ارقام نشان دهنده رشد 7 درصدی در یک دوره پنجاه ساله (1950- 2000) است، به علاوه در آمدهای حاصل از گردشگری در سال 1980 بالغ بر 105 میلیارد دلار بوده که این رقم در سال 2000 به 476 میلیارد درلار رسیده است و در سال 2020 به حدود یک میلیارد و 590 میلیون دلار خواهد رسید (سازمان جهانی گردشگری 2001 : 20)

نمودار ذیل نشان دهنده رشد گردشگری بین المللی از لحاظ تعداد گردشگر و درآمد های گردشگری

تعداد گردشگر (میلیون)

سال

تعداد گردشگران بین المللی (سازمان جهانی گردشگری 1: 2001)

مقدار (میلیارد دلار)

سال

درآمد حاصل از گردشگری (همان منبع )

از آنجا که مسافران و گردشگران یک منبع مهم درآمد ارزی به حساب می آیند، گردشگری در تولید محصول ناخالص ملی نقش مهمی ایفا می کند. تراز پرداختها، که نشان دهنده معاملات بین المللی هر کشور است. منبعی برای ارائه داده ها در مورد اهمیت اقتصادی گردشگری به حساب می آید (گی، 1377: 60)

افزایش شمار گردشگران موجب رونق یافتن کسب و کار و افزایش درآمد شرکتها و موسساتی می شود که در این عرصه فعالیت می کنند (مدیریت گردشگری، کاظمی، دکتر مهدی 1386ص 406)

2-6- اهمیت اقتصادی صنعت توریسم

در نیم قرن اخیر صنعت گردشگری از یک فعالیت محلی و درون مرزی به پدیده ای تاثیرگذار در اقتصاد جهانی تبدیل شده است. در سال 1999 میلادی صنعت گردشگری 6 درصد از اقتصاد جهانی یعنی حدود 8 تریلیون دلار درآمد کسب کرده است، به همین سبب این صنعت اهمیتی هم ارز کشاورزی یا استخراج معدن پیدا کرده است.

براساس آمار شورای جهانی گردشگری، بزرگترین سازمان صنعت گردشگری جهانی ا کنون بخش صنعت گردشگری بطور مستقیم یا غیر مستقیم بیش از 200 میلیون فرصت شغل تمام وقت و یا پاره وقت و فصلی بوجود آورده است. در سال 1998 میلادی نزدیک به 625 میلیون گردشگر در سراسر دنیا از کشوری به کشور دیگر سفر آنان، دست کم یک شب طول کشیده است پیش بینی می شود که در آینده مجموع سفرهای درون کشوری به 10 برابر یا نزدیک به 6 میلیارد سفر در سال برسد.

معاون دبیر کل سازمان جهانی جهانگردی در همایش بین المللی فرصت های سرمایه گذاری در صنعت گردشگری اعلام کرد، با اشاره به افزایش 7/5 درصدی تعداد گردشگران در 6 ماهه نخست سال 2008 در مقایسه با مدت مشابه سال قبل گفت: براساس آمار سازمان جهانی جهانگردی در سال 2008، صنعت گردشگری حدود یک تریلیون دلار درآمد در دنیا و حدود 3/2 تریلیون دلار نیز فرصت از دست رفته در این صنعت داشته است. وی با بیان اینکه در سال 2008 حدود 900 میلیون گردشگر وارد مرزهای مختلف شده اند. افزود: در صنعت گردشگری آنچه داریم، مهم نیست، بلکه آنچه می خواهیم انجام بدهیم، اهمیت دارد. (دومین همایش بین اللملی فرصت های سرمایه گذاری در صنعت گردشگری ایران، سالن میلاد، آبان 1387)

آمارها حکایت از آن دارد که سهم ایران از درآمد حاصل از گردشگران خارجی کمتر از 500 میلیون دلار است و به این ترتیب سهم ایران از گردشگری خارجی 3 درصد کمتر از سهم جهانی است.

این در حالی است که دولت ایران در آرزویی دراز مدت برای جذب سالانه 20 میلیون گردشگر خارجی برنامه ای 20 ساله تدارک دیده و پیش بینی کرده است تعداد گردشگران خارجی از این کشور را در سال 1388 به چهار میلیون نفر خواهد رساند. (روزنامه همشهری 14/8/1387 سال شانزدهم شماره 4716)

شاید به همین دلیل است که لویس ترنر Terner گردشگری را امید بخش ترین و پیچیده ترین صنعتی می داند که جهان سوم با آن رو به روست و معتقد است گردشگری بیشترین قابلیت را برای جانشین دیگر صنایع درآمدزا دارد (لی Leu / 1378) توسعه گردشگری، به ویژه درکشورهای کمتر توسعه یافته، عامل موثری در مقابله با فقر است و موجب افزایش درآمد قشرهای مختلف، کاهش بیکاری و رونق اقتصادی و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی مردم و افزایش رفاه اجتماعی می شود. بررسیها نشان می دهد که ارزهای بدست آمده از فعالیتهای گردشگری، در تنظیم تراز پرداختهای بسیاری از کشورها، بویژه کشورهای کمتر توسعه یافته که معمولا وابسته به یک محصولند موثر واقع شده است. (سازمان جهانی گردشگری، b2001 : 19)

2-7- صنعت گردشگری صنعت پویا

صنعت گردشگری با ویژگی های خاص خود، صنعتی پویا با آینده ای روشن تلقی می شود. امروزه جذب گردشگری به رقابتی فزاینده در بین نمادهای درگیر در صنعت گردشگری تبدیل شده است زیرا این صنعت نه تنها در پیشبرد اقتصاد ملی و درآمدهای ارزی نقش دارد بلکه صنعتی است پاکیزه و عاری از آلودگی و در عین حال با ایجاد مشاغل جدید گردشگری، برای کشوری همچون ایران که از منابع و جاذبه های گردشگری فراوانی بهره مند است می تواند به مهمترین منبع در آمد ارزی تبدیل شود.

به هر حال اقتصاد جهانی در حال عبور از سخت ترین دوره تلاطم اقتصادی است و این در حالی است که از اوایل سال 2008 میلادی سازمان جهانی گردشگری امکان بروز یک سناریوی وخیم به همراه تاثیرات آن بر صنعت گردشگری را در نظر گرفت و آماده سازی برای آن را آغاز کرد. بی تردید می توان گفت گردشگری در هزار سوم سفیدترین صنعت پول ساز در جهان است که دولت مردان باید با یک عزم ملی در راه گسترش آن تلاش کنند. این تلاش می تواند جذب توریسم، معرفی کشور در سطح جهانی و ارتفاع رشد ناخالص ملی را به همراه داشته باشد. گردشگری که به درستی صنعت قرن بیست و یکم نام گرفته است، کسب و کاری بسیار متنوع و در عین حال پیچیده است، بدین سبب صنعت گردشگری با تمام ویژگی های خاص خود، صنعتی پویا تلقی می شود. (دنیای تجارت، سال دوم، شماره 12، فروردین 88)

2-8- نقش گردشگری در توسعه پایدار

صنعت گردشگری صنعتی است چند کاره که در دهه های اخیر به عنوان یک منبع برای توسعه پایدار مورد توجه بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفته است. بخصوص اثرات اقتصادی گردشگری که می توان به مواردی اشاره کرد شامل:

1- کسب درآمد ارزی

2- افزایش درآمد ملی جامعه میزبان

3- افزایش درآمد دولت

4- افزایش سرمایه گذاری

5- توزیع مجدد ثروتهای بین المللی

6- افزایش اشتغال نیروی کار

7- توسعه صنایع دستی و کالاهای محلی

(دنیای تجارت سال دوم شماره 13 و 14 فروردین 88)

توریسمسازمان جهانگردی در ایرانانواع گردشگریپدیده سیاحت

دانلود بررسی تطبیقی فقهی و حقوقی معامله به قصد فرار از دین از دیدگاه مذاهب خمسه

بررسی تطبیقی فقهی و حقوقی معامله به قصد فرار از دین از دیدگاه مذاهب خمسه

موضوع مورد بررسی در این پایان نامه بررسی تطبیقی فقهی و حقوقی معامله به قصد فرار از دین از دیدگاه مذاهب خمسه می باشد که در این جا چکیده و خلاصه ای از آن را بیان می کنیم ، اصل موضوع مورد بررسی ما حول ماده 218 و اثرات آن می باشد؛حذف ماده 218 سابق قانون مدنی (هرگاه معلوم شود معامله به قصد فرار از دین واقع شده آن معامله نافذ نیست) راه را برای افراد کلا

دسته بندی	معارف اسلامی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	163 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	191

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

موضوع مورد بررسی در این پایان نامه بررسی تطبیقی فقهی و حقوقی معامله به قصد فرار از دین از دیدگاه مذاهب خمسه می باشد که در این جا چکیده و خلاصه ای از آن را بیان می کنیم ، اصل موضوع مورد بررسی ما حول ماده 218 و اثرات آن می باشد؛حذف ماده 218 سابق قانون مدنی (هرگاه معلوم شود معامله به قصد فرار از دین واقع شده آن معامله نافذ نیست) راه را برای افراد کلاهبردار باز کرد پس از آن ماده 218 جدید(هرگاه معلوم شود که معامله به قصد فرار از دین به طور صوری انجام شده آن معامله باطل است) سپس 218 مکرر در قانون مدنی تولد یافت (هرگاه طلبکار به دادگاه دادخواست داده دلایل اقامه نماید که مدیون برای فرار از دین قصد فروش اموال خود را دارد ، دادگاه می تواند قرار توقیف اموال وی را به میزان بدهی او صادر نماید که در این صورت بدون اجازه دادگاه حق فروش اموال را نخواهد داشت ) اما این مواد نیز دارای اشکالات وابهامات قانونی می باشند .قبل از صحبت از جهت نامشروع معاملات که همان موضوع ماده 218 یعنی معامله به قصد فرار از دین می باشد باید با جهت معامله آشنا بشویم ،انگیزه ای در زبان حقوقی جهت نامیده می شود که دارای دو وصف ممتاز ( مستقیم و محرک اصلی بودن ) باشد . در قانون مدنی ما فقط مشروع بودن جهت معامله (نه تعهد) از شرایط صحت معاملات به شمار رفته است . در مباحث فقهی سه نظریه صحت ، بطلان و شرط فاسد یا مفسد برای حکم وضعی جهت نامشروع مطرح شده است ،اما آنچنان که بیان خواهد شد به نقل عده ای از فقها در فقه صرفاً در موارد خاص که دلیل وارد شده می توان معتقد به بطلان شد و نمی توان به شکل یک قاعده کلی گفت هرجا جهت نامشروع باشد معامله باطل است.حقوقدانان ما نیز معتقدند که همین که جهت در عقد تصریح شود برای آگاه ساختن طرف قرارداد کافی است .فقها در مورد معامله به قصد فرار از دین به سه دسته تقسیم می شوند گروهی قائل به صحت ، گروهی قائل به عدم نفوذ و گروهی دیگر قائل به بطلان می باشند .به نظر بنده نظریه عدم نفوذ فقها قابل قبول تر و قابل مطرح در نظام حقوقی کنونی می باشد . حقوقدانان نیز در این مورد معتقد به عدم نفوذ می باشند ، اما دکتر کاتوزیان نظریه عدم قابلیت استناد را درمقابل عدم نفوذ مطرح کرده اند . که بر اساس آن معامله برای طرف قرارداد صحیح ولی برای طلبکار قابلیت استناد نداشته و به محض مراجعه می تواند معامله را فسخ کند. نظر منتخب بنده در این رساله نظر آقای دکتر کاتوزیان (عدم قابلیت استناد ) می باشد .

معیار در اعمال حقوقی مدیون این است که بدهکار با هدف اضرار به دین ، به کار ارادی دست زند که باعث تهیدسی یا افزایش اعسار او شود یا اموال خود را پنهان کند و دوراز دسترس طلبکارها نماید .

شرایطی برای اثبات این نوع معاملات بیان خواهد شد از جمله احراز طلب مسلم وقابل مطالبه بودن ،تقدم طلب بر معامله ، قصد فرار از دین و ... .

طلبکار دعوی رابه نام خود طرح می کند و سایر طلبکاران باید به عنوان ثالث وارد شوند . در صورتی که عین درمال طرف قرارداد باشد طلبکار مطالبه می کند ، اگر نباشد طلبکار خسارت می گیرد و اگر طلبی باشد که بدهکار از آن صرفنظر کرده است ، طلبکار معادل آن را می گیرد . همچنین طرف قرارداد می تواند پس از استیفای طلب بدهکار اگر مقداری باقی بماند آن را مطالبه کند و به میزان خسارتی که بر او وارد شده نیز می تواند به بدهکار رجوع کند .

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول : کلیات طرح

1-1 بیان مسئله

1-2 اهداف تحقیق

1-3 اهمیت موضوع و انگیزه انتخاب آن

1-3-1 اهمیت

1-3-2انگیزه

1-4 سئوالات و فرضیه های تحقیق

1-4-1 سئوالات

1-4-2 فرضیه ها

1-5 تعاریف واژه های کلیدی

1-5-1 جهت معامله

1-5-2 معامله به قصد فرار از دین

1-5-2-1معامله

1-5-2-1-1علت معامله

1-5-2-1-2نوع معامله

1-5-2-2 قصد

1-5-2-2-1قصد اضرار به دائن

1-5-2-3-دین

1-5-2-3-1- قصد فرار از دین

1-6 نتیجه گیری

فصل دوم : آشنائی با مفهوم جهت و تاریخچه تحولات ماده218

مقدمه

بخش اول - مفهوم جهت و ضرورت مشروعیت آن

2-1-1مفهوم جهت

2-1-1-1جهت معامله

2-1-1-2 جهت تعهد

2-1-1-2-1جهت تعهد در عقود مختلف

2-1-1-2-2جهت نوعی یا جهت تعهد ؟

2-1-1-3 جهت معامله یاجهت تعهد

2-1-2 ضرورت مشروعیت جهت معامله

2-1-2-1 دیدگاه فقهی

2-1-2-1-1 آیا علم فروشنده به جهت خریدار برای بطلان عقد کافی است

2-1-2-1-2 مقایسه فقهی معامله به قصد فرار از دین با بیع انگور به قصد شراب

2-1-2-1-3 امر به شی ء مقتضی نهی از ضد خاص و ضد خاص دانستن معامله به قصد فرار ازدین

2-1-2-1-4 نتیجه گیری بحث فقهی

2-1-2-2 دیدگاه حقوقی

2-1-2-2-1چگونگی و شرایط نامشروع بودن جهت

2-1-2-2-1-1 طرز بیان جهت

2-1-2-2-1-2 اعلام جهت به وسیله شرط

2-1-2-2-2شرایط تاثیر جهت نامشروع بر مشروعیت عمل حقوقی

2-1-2-2-2-1 جهت مشترک

2-1-2-2-2-2 آیا علم طرف قرارداد به جهت نامشروع کافی است

2-1-2-2-2-2-1نقد نظریه قانون

2-1-2-2-3اثبات جهت :

2-1-2-2-3-1نامشروع بودن جهت معامله امری است خلاف اصل و باید اثبات شود

2-1-2-2-3-2دراثبات نامشروع بودن جهت معامله بایستی به اعلام ها و قرائن خارجی قناعت کرد

بخش دوم : تاریخچه تحولات قانونی درباب معامله به قصد فرار از دین

2-2-1وضعیت قانونی معامله به قصد فرار از دین قبل از انقلاب

2-2-1-1تصویب ماده 218 سابق قانون مدنی

2-2-1-2مقایسه ماده 218 سابق با ماده 217 موجود در قانون مدنی

2-2-1-2-1 اختلافات

2-2-1-2-2 اشتراکات

2-2-2 وضعیت قانونی معامله به قصد فرار از دین بعد از انقلاب

2-2-2-1 حذف ماده218 قانون مدنی

2-2-2-2مقررات خاص

2-2-2-2-1 اشتراکات مقررات خاص

2-2-2-2-2 نارسایی مقررات خاص

2-2-2-2-3 نتیجه

2-2-2-3 تصویب مواد 218 جدید و 218 مکرر قانون مدنی

2-2-2-3-1 ایرادات وارد بر مواد 218 جدید و 218 مکرر قانون مدنی

2-2-3 نتیجه فصل دوم

فصل سوم – اعتبار معامله به قصد فرار از دین

مقدمه

بخش اول – معامله صوری به قصد فرار از دین

3-1-1 دیدگاه فقهی

3-1-2 دیدگاه حقوقی

3-1-2-1تفاوت های موجود میان معامله به قصد فرار از دین و معامله صوری

3-1-2-2انواع معاملات صوری و آثار صوری بودن

3-1-2-2-1 انواع معاملات صوری

3-1-2-2-2 آثار صوری بودن

بخش دوم – معامله جدی به قصد فراراز دین

3-2-1 اهمیت دین در فقه اسلامی

3-2-2 بررسی فقهی معامله به قصد فرار از دین

3-2-2-1قائلین به صحت

3-2-2-1-1نظر علمای شیعه

3-2-2-1-2نظر علمای سنی

3-2-2-2قائلین به تفصیل

3-2-2-2-1 عدم نفوذ

3-2-2-2-1-1 نظر علمای شیعه

3-2-2-2-1-2نظر علمای سنی

3-2-2-2-2بطلان

3-2-2-3 نتیجه و جمع بندی بحث فقهی

3-2-2-4 مفلس وتبعات آن

3-2-2-5مجموعه نظریات مشورتی درامور حقوقی

3-2-3 بررسی حقوقی :

3-2-3-1 نظریه صحت

3-2-3-2 عدم نفوذ :

3-2-3-2-1 جهت نامشروع

3-2-3-2-2از بین بردن وثیقه عمومی طلبکاران

3-2-3-2-3مسئولیت ناشی از قصد اضرار

3-2-3-2-3-1 دیدگاه فقهی نظریه مسئولیت ناشی از قصد اضرار (قاعده لاضرر و لاضرار )

3-2-3-2-4 سوء استفاده از حق

3-2-3-2-5 استفاده بدون جهت

3-2-3-2-6 انصاف و ملاحظات اخلاقی

3-2-3-2-7 حیله و تقلب

3-2-3-2-8 نتیجه و جمع بندی

3-2-3-3 عدم قابلیت استناد (نظریه دکتر کاتوزیان)

فصل چهارم – احکام معامله به قصد فرار ازدین

مقدمه

بخش اول – قلمرو معامله به قصد فرار ازدین

4-1-1 اعمال حقوقی

4-1-1-1 اعمال حقوقی مربوط به شخص مدیون – خودداری از تملک حق

4-1-1-1-1 نتیجه

4-1-1-2تعهد های جدید مدیون معسر

4-1-1-3 معامله به قصد فرار از دین مربوط به مال معین

4-1-1-4 پرداخت دیون

بخش دوم – دعوی مربوط به معامله به قصد فرار از دین

4-2-1ادله اثبات

4-2-1-1 احراز طلب مسلم و قابل مطالبه

4-2-1-2 تقدم طلب بر معامله

4-2-1-3 نفع طلبکار در اقامه دعوی

4-2-1-4 ضرری بودن معامله

4-2-1-5قصد فرار از دین

4-2-1-6 لزوم آگاهی طرف معامله از این قصد

4-2-1-7 دو رای که مبنای اختلاف و صدور حکم قرار گرفته اند

4-2-2آئین دادرسی

4-2-2-1معنی عدم نفوذ

4-2-2-2اثر دعوی نسبت به سایر طلبکاران

4-2-2-3رابطه طلبکار و طرف قرارداد

4-2-2-4رابطه طرف قرارداد و بدهکار

4-2-2-5 نتیجه

4-2-2-6 حمایت کیفری از طلب در حقوق ایران

4-2-2-7چند نمونه از آراء صادره درمورد معامله به قصد فرار از دین

فصل پنجم –نتیجه گیری و پیشنهادات

5-1 نتیجه گیری

5-1-1جهت معامله و مشروعیت آن

5-1-2 معامله به قصد فرار از دین

5-2 پیشنهادات

فهرست منابع وماخذ:

چکیده انگلیسی

فصل اول

کلیات طرح

1-1بیان مسئله

(مـاده 218 سـابق : هرگـاه معلوم شود که معامله به قصد فرار از دین واقع شده آن معامله نافذ نیست )

تا قبل از حذف ماده 218 سابق ،معاملات به قصد فرار از دین (غیرنافذ ) بودند ، اما با حذف ماده مذکور وضعیت حقوقی این معاملات دچار ابهام وتردید گردیده ، با توجه به قانون منع توقیف اشخاص در قبال تعهدات مالی مصوب 1352 اشخاص بدهکار به موجب آن براساس قاعده(المفلس فی امان ا...)درقبال بدهی خود بازداشت نمی شوند این قانون زمینه انجام معاملات به قصد فرار از دین را مساعد تر نموده وموجب تحریک افراد شیاد و فرصت طلب در عدم پرداخت دین گردید .

((ماده 218 جدید قانون مدنی : هرگاه معلوم شود که معامله به قصد فرار از دین به طور صوری انجام شده آن معامله باطل است ))

((ماده 218 مکرر قانون مدنی : هرگاه طلبکار به دادگاه دادخواست داده ، دلایل اقامه نماید که مدیون برای فرار از دین قصد فروش اموال خود را دارد ، دادگاه می تواند قرار توقیف اموال وی را به میزان بدهی اوصادر نماید که در این صورت بدون اجازه دادگاه حق فروش اموال را نخواهد داشت ))

این مواد نیز دچار مشکلات و ابهامات قانونی می باشند که در این پایان نامه به بررسی آنها می پردازیم .

برای تعیین وضعیت حقوقی این معاملات لازم است ، مبنای حکم ماده 218 سابق را تعیین کنیم سپس بر اساس آن در خصوص وضعیت فعلی این معاملات نظر دهیم ، تا با ارائه نظری مستدل و قوی اختلاف نظرهای موجود مرتفع گردد.

1-2اهداف تحقیق

قبل از اصلاحیه ماده 218 جدید به تاریخ 14/8/1370 همانطور که گفته شد ماده مذکور به این شکل بود که : (هرگاه معلوم شود که معامله به قصد فرار از دین واقع شده آن معامله نافذ نیست ) معامله صوری ومعامله به قصد فرار از دین درقوانین ما تعریف نشده است ، حقوقدانان در تعریف معامله صوری می گویند : (معامله صوری ، معامله ای است که طرفین قصد جدی برای به وجود آوردن آثار حقوقی آن معامله را نداشته باشند )[1](لنگرودی ،1358 ،ص 666)

درتعریف معامله به قصد فرار از دین نیز گفته شده است : (هر عمل حقوقی متقلبانه که منظور عامل آن فرار از پرداخت دین است)[2](همان ، ص 496)

(معامله صوری فاقد قصد واراده جدی است و فقط صورت معامله را داراست .[3]) (کاتوزیان ، 1376 ، ص 255)

(درحالیکه درمعامله به قصد فرار از دین ، قصدواقعی انتقال وجود دارد ولی با انگیزه فرار از دین . بنابراین دراین فرض ،معامله واجد ارکان صحت می باشد یعنی قصد انتقال واقعی وجود دارد منتها همانگونه که گفتیم با انگیزه فرار از دین می باشد که باتوجه به مجموعه قوانین موجود به ویژه قانون تجارت باید گفت که چنین معامله ای غیرنافذ است نه باطل .)[4](شهیدی ،1380،ص 377)

در اصلاحیه سال 1370 قید (صوری بودن ) اضافه شده ومعلوم نیست که قانونگذار ازعبارت (معامله به قصد فرار ازد ین به طور صوری ) چه چیز را اراده کرده است ، آیا به نظر او این دو یک مفهوم دارند ؟ آیا مقصود بیان حکم هر یک از این دو است به این معنی که هم معامله به قصد فرار از دین باطل است و هم معامله صوری ؟یا آنکه اجتماع هر دو قید لازم است و بدین ترتیب قانونگذار از ترکیب این دو اصطلاح ، یک مفهوم جدیدی را اراده کرده است .

(احتمالات مذکور ، ماده 218 ق.م را درابهام جدی قرار داده است و از آن نمی توان جهت روشن نمودن وضع هر یک ازمعامله به قصد فرار از دین یا معامله صوری استفاده کرده به عقیده برخی ، ماده 218 اصلاحی سبب اخلال در استنباط حکم به علت وجود مفهوم مخالف نامناسب شده است ، چرا که مفهوم مخالف آن این است که اگر معامله بدون وجود قصد فرار از دین به طوری صوری انجام شود ، معامله باطل نیست ، در حالی که در معامله صوری قصد انشاء وجود ندارد و بدیهی است که معامله صوری خواه با انگیزه فرار از دین یا بدون انگیزه به علت فقدان قصد باطل است .)[5](همان،ص 355)

هدف ما بررسی این ماده قانونی که دچار تحولاتی شده ، بیان و( انشاءالله ) رفع مشکلات این ماده می باشد .

1-3 اهمیت موضوع و انگیزه انتخاب آن

1-3-1 اهمیت موضوع :

هنگامی که یک رابطه تعهد آمیز بین دو یاچند شخص برقرار می گردد، انجام تعهد مهمترین شاخص این رابطه است که در تعهدات مالی ازمحل اموال ودارایی شخص مدیون انجام می پذیرد ، آنچه که منبع تعهد پذیری وی دانسته شده ودر انعقاد معاملات عامل ایجاد اعتماد و اطمینان در طرف مقابل محسوب می شود دارایی های وی می باشد . اما برخی از بدهکاران باقصد فرار از دین اقدام به انتقال اموال خود به دیگری نموده و از این طریق نه تنها به تضییع حق طلبکار اقدام میکنند بلکه سلامت روابط حقوقی را نیز دچار تزلزل می نمایند.

1-3-2 انگیزه انتخاب :

{ به عقیده برخی از حقوقدانان،قانونگذار با تدوین ماده 218 مکرر به نحوی ماده 218 ق.م سابق رااحیاء کرده است، چرا که از مفاد آن بر می آید که معامله به قصد فرار از دین ، اگر صوری نباشد نافذ است ، زیرا به موجب ماده فوق پس از صدور قرار توقیف، مدیون حق فروش اموالش را ندارد؛ مفهوم آن این است که پیش از صدور قرار توقیف حق فروش دارد. )[6](کاتوزیان،1377،ص 212)

(اما ماده 218 مکرر نیز خالی از اشکال نیست .

اولاً : برخی از جملات آن زاید است مانند : ((...طلبکار به دادگاه دادخواست داده ودلایل اقامه نماید )) که به جای این جمله کافی بود نوشته می شد ، (اگر مدیون برای فرار از دین قصد انتقال اموال خود را ...)

ثانیاً : انتقال منحصر به فروش نیست .

ثالثاً : اقامه دلایل لازم نیست بلکه اقامه یک دلیل هم کافی است تا دعوایی را اثبات کند .

رابعاً : مقررات ماده 218 مکرر ، یکی از مصادیق تأمین خواسته است که باعباراتی جامع تر در فصل ششم از قانون آئین دادرسی مدنی مقرر گردیده است . به این جهت نیازی به وضع آن در اینجا نبود .)[7](شهیدی ، همان،1380،ص 356)

(به هرحال شایسته بود قانونگذار ، صرفاً موضع خود را در مورد معاملات به قصد فرار از دین به صورت شفاهی بیان می کرد و معامله صوری را به حال خود وا می گذاشت چرا که لزوم قصد از شرایط اساسی صحت معاملات می باشد وعدم ذکر آن اشکالی ایجاد نمی کرد.[8] (مرکز تحقیقات فقهی و حقوقی قوه قضائیه ، 1382،ص 52)

1-4 سئوالات و فرضیه ها :

1-4-1 سئوالات

1-مفهوم جهت معامله چیست و آیا با علت فرق می کند ؟این سئوال در دل خود سئوال دیگری را دارد و اینکه -آیا جهت مندرج در قانون مدنی ایران همان علت مندرج درقانون فرانسه است که به اشتباه ترجمه شده آن گونه که برخی ازحقوقدانان گفته اند یا آنکه جهت دارای ریشه فقهی است آن طور که برخی دیگرمعتقدند ؟-آیا جهت از مخترعات مقنن ایران می باشد ؟

2- منظور از واژه نامشروع درقانون مدنی چیست؟در مورد جهت نامشروع نیز سئوالات ریز ودرشتی در ذهن ایجاد می شود از جمله :-آیا علم طرف قرارداد به جهت نامشروع در حکم به بطلان معامله کافی است یا آن گونه که ماده 217 قانون مدنی مقرر داشته ، الزاماً بایستی جهت نامشروع درعقد تصریح شود ؟-می دانیم شرط فاسد مفسد عقد نیست مگر در موارد خاص ، امری که قانون مدنی نیز ازآن بهره برده است (بند سوم ازماده 232 ق.م) حال این سئوال مطرح است که چگونه شرط قرارداد جهت نامشروع در عقد ، نمی تواند مبطل باشد ولی صرف تصریح آن در عقد بتواندآن راباطل کند ؟-آیا تصریح به جهت نامشروع در عقد با اتفاق طرفین درباره جهت نامشروع ملازمه دارد؟-آیا می شود با استناد به ظاهر ماده 217 قانون مدنی ملتزم شد براینکه در صورت تبانی طرفین بر امرنامشروع عقد باطل نخواهد شد چون تصریح نشده است ؟-آیا می توان مبنای بطلان معامله به جهت نامشروع رااخلال در نظم عمومی و اخلاق حسنه قلمداد کرد ؟

3-آیا جهت در فقه امامیه مورد شناسائی قرار گرفته است ؟ اگر چنین است در چه مباحث و ابوابی مطرح شده است ؟و سئوالات متعددی که پیرامون جهت و مشروعیت آن درفقه می توان مطرح کرد:-آیا می توان ملتزم شد که فقها عدم مشروعیت موضوع معامله را به بحث گذاشتند نه عدم مشروعیت جهت معامله را؟-آیا حرمت تکلیفی معامله دارای جهت نامشروع ، باحرمت وضعی ، ملازمه دارد ؟-آیا می توان به شکل یک قاعده کلی ملتزم شد براینکه درصورت وجود داعی و جهت نامشروع در معامله ، آن معامله باطل است یا خیر؟-چه دلایلی می توان بر حرمت وضعی معامله دارای جهت نامشروع اقامه کرد ؟[9]
( همان منبع ،ص 26)

4- پس از حذف ماده 218 ق م معاملات به قصد فرار از دین چه وضعیت و شرایطی را تا کنون پشت سر گذارده اند ؟ که با بررسی تحولات این ماده سئوالات فراوانی به ذهن خطور می کند از جمله : آیا مقررات خاص می توانند جای خود را به ماده محذوف 218 دهند ؟ آوردن لفظ معامله صوری در ماده 218 جدید چه مشکلاتی را ایجاد کرده است ؟ ماده 218 مکرر توانسته است در مقابل بدهکار حیله گر بایستند و یا دچار ابهامات قانونی می باشد ؟شخص بدهکار در معاملات خود چه محدودیت هایی دارد ؟و ...

1-4-2 فرضیه ها

فرضیه در مورد جهت معامله این است که ، جهت همان انگیزه و هدف اصلی است که شخص را به معامله وا می دارد و در هر فردی متفاوت از فرد دیگر است . مانند خرید خانه که ممکن است جهت آن ، استفاده شخصی ،اجاره دادن ، فروختن مجدد و ... باشد .

جهت مورد نظر در قانون مدنی ایران جهت معامله (نه جهت تعهد) است که مشروعیت آن نیز از شرایط صحت معاملات می باشد .

و اما در مورد خود معامله به قصد فرار از دین فرضیه منتخب ماهمان نظریه دکتر کاتوزیان یعنی عدم قابلیت استناد این نوع معاملات می باشد ، که ایشان این را در مقابل نظریه عدم نفوذ به عنوان نظری کامل تر عنوان نموده اند و من این نظریه را به عنوان فرضیه منتخب خود قراردادم زیرا این نظریه علاوه بر رعایت قوانین حقوقی در مورد معامله به قصد فرار از دین ، از دیدگاه انصاف نیز وارد شده و سعی در این داشته تا قانون طرف قراردادی را که با حسن نیت به معامله ای تن داده به فراموشی نسپرد .

1-5 تعاریف واژه های کلیدی :

1-5-1 جهت معامله :

هدفی که شخص به خاطر آن هدف ، خود را به نفع دیگری متعهد می سازد و یا به طور کلی معامله ای می کند (م 217و218 ق .م). جهت معاملاتی که در یک صنف هستند به حسب اشخاص و احوال هر شخصی فرق می کند برخلاف علت معامله که در تمام مصادیق یک صنف واحد است . )[10](لنگرودی ، ص 315)

جهت نامشروع موجب بطلان معامله است. [11](ابن قدامه ،1367، ص 2)

1-5-2 معامله به قصد فرار از دین

1-5-2-1 معامله :

معنای لغوی – معامله از باب مفاعله واز ریشه مجرد (عمل) به معنای عمل کردن متقابل است)[12](عمید ، 1374، ص 1135)

(در اصطلاح (فقه)

الف – معامله به معنی اعم عبارت است ازهر عملی که محتاج به قصد قربت نباشد بنابراین عقد صدقه (ماده807 قانون مدنی) معامله نیست ولی غصب و عمل موجب ضمانات قهری و جرایم کبیره و صغیره جزء معامله به معنی اعم می باشند . معامله به این معنی در فقه بسیار نزدیک به اصطلاح معاملات مدنی در حقوق خارجی است.[13])(شهید اول ص 6)

(( ب-معامله به معنی خاص شامل عقود (مالی وغیرمالی مانند نکاح) و ایقاعات است

ج- معامله به معنی اخص که شامل عقود مالی معوض است و شامل عقد نکاح نمی شود

در اصطلاح(حقوق) :

الف- به معنی عقود معین و غیرمعین است (ماده 46و47 قانون ثبت )

ب- به معنی عقود وایقاعات : حمل معامله به این معنی در غیرقانون مدنی (که از اصطلاحات فقهی پیروی می کند)دشوار است و در خصوص هر دو مورد باید قرائن واوضاع واحوال و اصول کلی را درنظر گرفت .

(تجارت) معامله در قانون تجارت در مفهوم وسیع به کار رفته است که مطابق بامفهوم معاملات مدنی است.[14]

1-5-2-1-1 علت معامله :

هدف نوعی objective در یک صنف از معاملات را گویند مثلاً علت در عقد بیع از طرف بایع وصول به ثمن و از طرف مشتری وصول به مبیع است و علت در عقد هبه احسان واهب به متهب است .[15] (لنگرودی ،1358،ص 315)

1-5-2-1-2 نوع معامله :

عنوان هر یک ازمعاملات را تشکیل می دهد مانند بیع و رهن و اجاره ومضاربه .))[16] (لنگرودی،همان)

1-5-2-2 قصد : معنای لغوی – میانه راه رفتن به آهنگ کردن ، عزم .[17] (عمید ، همان ، ص976)

اصطلاحی :

الف – مصمم شدن به انجام یک عمل حقوقی از قبیل اقرار به بیع و غیره خواه تصمیم گیرنده رضایت به اقدام خود داشته باشد خواه نداشته باشد مانند شخصی که از روی اکراه اقدام به اقرار یا اقدام به بیع می کند .

ب- خصوص قصد انشاء یعنی قصدی که یک موجود اعتباری را به وجود می آورد بنابراین قصد اقرارکننده (ماده 1262ق.م: اقرار کننده باید بالغ وعاقل و قاصد و مختار باشد بنابراین اقرار صغیر و مجنون در حال دیوانگی و غیرقاصد و مکره مؤثر نیست)قصد انشاء نیست بلکه قصد اخبار است . قصد انشاء عنصر عمومی همه عقود و ایقاعات است . ))[18] (لنگرودی،همان،ص412)

دکتر امامی هر چند به طور صریح متعرض معنای قصد نشده است ولی ازمجموع توضیحات ایشان می توان استنباط کرد که قصد مذکور در ماده 218 سابق را در معنای جهت استعمال کرده اند.[19] (امامی 1376، ص 227)

دکتر کاتوزیان که صراحتاً متعرض معنای قصد نشده است ولی در مجموع تعابیری همچون انگیزه فرار از دین و جهت برای آن به کار برده است . به طور مثال کلمه علت مذکور در ماده 65 قانون مدنی را معادل قصد مذکور در ماده 218 سابق دانسته است و آن را به معنای جهت می داند .[20] (کاتوزیان همان،ص 257)

1-5-2-2-1 قصد اضرار به دائن

نیت مدیون دراعمال حقوقی که نتیجه آن ها به نحوی ازانحاء اضرار به بستانکار باشد .[21] (امامی ، همان، ص 227)

1-5-2-3 دین :

لغوی : وام ، قرض ، وام مدت دار ، دیون جمع دین .[22](عمید ، همان، ص1176 )

دینی یاتعهدی که موضوع آن پرداخت مبلغی وجه باشد . به نظر میرسد که دین در اینجا به معنای عام تری به کار رفته باشد و تقریباً معادل تعهد قرار بگیرد . البته اگر تعهد به نحوی باشد که برای متعهد له در اموال مدیون ، حق عینی ایجاد کند از قلمرو ماده 218 سابق خارج می باشد . مثل حق راهن بر عین مرهونه ، که اگر عین مرهونه انتقال یابد این انتقال چون موجب اضرار بر مرتهن می باشد ، طبق ماده 793 قانون مدنی نافذ نیست تا زمانی که راهن آن را اجازه دهد ولی اگر تعهد کلی وبه نحوی باشد که برای داین ایجاد حق عینی در اموال مدیون نکند ، معاملاتی که به قصد فرار از پرداخت چنین دیونی صورت می گرفت مشمول ماده 218 سابق می شد واین به استناد ماده 218 سابق می توانست معامله مذکور راتنفیذ یا رد کند .[23] (لنگرودی ، همان ، ص 316)

1-5-2-3-1 فراراز دین : (مدنی –فقه)

هر عمل حقوقی متقلبانه که منظور عامل آن فرار از دین باشد (218ق.م) فقها این معامله را بی اثر دانسته اند[24] (نراقی ، 1294ق،ص 88)

1-6 نتیجه گیری :

براساس آنچه که در فصل اول آورده شد چنین نتیچه می گیریم که : با حذف ماده 218 سابق[25](هرگاه معلوم شود که معامله به قصد فرار از دین واقع شده آن معامله نافذ نیست ) مشکلاتی ایجاد شد که راه را برای افراد شیاد و کلاهبردار باز کرد . برای رفع این مشکل ماده 218 جدیدی[26](هرگاه معلوم شود معامله به قصد فرار از دین به طور صوری انجام شود آن معامله باطل است ) به تصویب رسید که دارای معایبی بود از جمله آوردن قید صوری بودن معامله که معلوم نیست هدف قانونگذار از آوردن آن چه بوده است و پس از آن 218 مکرر وارد قانون مدنی گردید که این مواد نیز دچار اشکالاتی است .

این ماده دارای اهمیت زیادی در یک رابطه تعهد آمیز می باشد و اجرای صحیح این ماده از تضییع حق طلبکار جلوگیری می کند . مفهوم و معنای معامله به قصد فرار از دین یعنی انجام یک عمل حقوقی متقلبانه به انگیزه فرار از تعهد که به صورت جداگانه به معانی تک تک کلمات آن پرداخته شده .

بررسی تطبیقی فقهی و حقوقی معاملهمعاملهمذاهب خمسه

دانلود بررسی رابطه تیپ شخصیت (درونگرا، برونگرا) با ارتباط پنهانی با جنس مقابل

بررسی رابطه تیپ شخصیت (درونگرا، برونگرا) با ارتباط پنهانی با جنس مقابل

این پایان نامه با هدف بررسی رابطه تیپ شخصیت و ارتباط پنهانی با جنس مقابل ، تدوین شد برای این منظور نمونه ای به حجم 60 نفر متشکل از 30 دانشجوی دختر بین سنین 25 – 18 ، مجرد دانشجوی شهر تهران که با جنس مقابل رابطه پنهانی نداشتند و 30 دانشجوی دختر بین سنین 25 – 18 ، مجرد ، دانشجوی شهر تهران که با جنس مقابل رابطه پنهانی داشته انتخاب شد فرض بر این بود

دسته بندی	روانشناسی و علوم تربیتی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	76 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	130

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان.................................. 1

چکیده.................................. 2

فصل اول............................... 3

مقدمه.................................. 4

بیان مساله............................. 6

ضرورت پژوهش............................ 7

هدف پژوهش.............................. 9

سوال پژوهش............................. 9

فرضیه پژوهش............................ 9

تعیین متغیرها:......................... 9

- متغیر وابسته....................... 9

- متغیر مستقل........................ 9

- متغیر کنترل........................ 9

تعاریف مفهومی.......................... 10

تعاریف عملیاتی......................... 11

فصل دوم: ادبیات پژوهش – پیشنیه پژوهش.. 13

تعریف شخصیت............................ 14

فیزیولوژی برونگرایی- درونگرایی......... 23

نظریه های سنخ شناسی شخصیت.............. 27

سنخ شناسی شخصیتی در نظریه یونگ......... 28

برونگرایی و درونگرایی از نقطه نظر آیزنک 31

رویکرد یادگیری اجتماعی................. 32

رویکرد شناختی.......................... 32

خصوصیات افراد درونگرا و برونگرا........ 33

نوروفیزیولوژی برونگرایی- درونگرایی..... 34

دیدگاه یونگ، سطوح روان:................ 35

هشیار.................................. 35

ناهشیار شخصی........................... 36

ناهشیار جمعی........................... 37

کهن الگوها............................. 39

پرسونا................................. 40

سایه................................... 42

آنیما.................................. 43

آنیوس.................................. 44

مادر................................... 45

پیرفرزانه.............................. 45

پویشهای شخصیت:......................... 46

علیت و غایت شناسی...................... 46

پیش روی و پس روی....................... 47

تیپ های روان شناختی.................... 48

کارکردها............................... 50

نظریه ویلیام شلدون..................... 56

نظریه اوتوگراوس........................ 60

ارتباط اجتماعی......................... 60

انواع ارتباط اجتماعی................... 62

نگاهی مقدماتی به ارتباطات میان فردی.... 65

ویژگی ارتباطات میان فردی چیست.......... 66

پیوستار ارتباط......................... 67

ارتباط من و آن......................... 69

ارتباط من و شما........................ 69

ارتباط من و تو......................... 71

گزارش ایسکانیوز........................ 72

عوامل برقراری ارتباط پنهانی باجنس مقابل 73

پیامدهای روانی – اجتماعی ارتباط پنهان باجنس مقابل 73

دیدگاه اسلام............................ 75

دیدگاه شهید مطهری...................... 78

ارتباط دختر و پسر و شرایط آن........... 79

تعریف دوستی دختر و پسر................. 80

انگیزه برقراری ارتباط با جنس مقابل..... 80

آثار رابطه با جنس مقابل................ 84

شرایط ارتباط باجنس مقابل............... 87

پیشینه پژوهش........................... 91

فصل سوم.............................. 95

جامعه ................................. 96

نمونه.................................. 96

روش نمونه گیری......................... 96

روش پژوهش.............................. 96

ابزار اندازه گیری...................... 97

اعتبار و روایی آزمون................... 99

شیوه نمره گذاری....................... 101

روش اجرا.............................. 102

فصل چهارم............................ 103

مقدمه ................................ 104

تجزیه و تحلیل توصیفی.................. 105

تجزیه و تحلیل استنباطی................ 111

فصل پنجم............................. 112

بحث ونتیجه گیری....................... 113

محدودیت های پژوهش .................... 115

پیشنهادات پژوهش ...................... 116

منابع................................. 117

ضمائم................................. 119

چکیده

این پایان نامه با هدف بررسی رابطه تیپ شخصیت و ارتباط پنهانی با جنس مقابل ، تدوین شد . برای این منظور نمونه ای به حجم 60 نفر متشکل از 30 دانشجوی دختر بین سنین 25 – 18 ، مجرد دانشجوی شهر تهران که با جنس مقابل رابطه پنهانی نداشتند و 30 دانشجوی دختر بین سنین 25 – 18 ، مجرد ، دانشجوی شهر تهران که با جنس مقابل رابطه پنهانی داشته انتخاب شد . فرض بر این بود که بین 2 متغیر ذکر شده در بالا ، رابطه معنادار وجود دارد و همچنین بین میزان نوروتیک و سایکوتیک و ارتباط پنهانی با جنس مقابل نیز رابطه معنادار وجود دارد.

برای سنجش ارتباط داشتن یا نداشتن با جنس مقابل، به پرسش اکتفا شد و از نمونه در دسترس استفاده شد. و برای اندازه گیری تیپ شخصیت (برونگرایی- درونگرایی) از پرسشنامه 57 سئوالی آیزنک کمک گرفته شد. بعد از انجام امور آماری هر 2 فرضیه رد شد و بر این اساس میزان برونگرایی و درونگرایی در گرایش جوانان (نمونه مورد نظر) به جنس مقابل تاثیر ندارد و همچنین ارتباط معناداری در رابطه ی ارتباط با جنس مقابل و میزان نوروتیک یا سایکوتیک مشاهده نشد.

فصل اول

مقدمه

درک لزوم مطالعه روانشناسی شخصیت، چندان دشوار نیست. شناخت شخصیت، ویژگیها، چگونگی شکل گیری، عوامل موثر در ایجاد شخصیت و مسائل از این قبیل، ارضای حسن کنجکاوی و میل به حقیقت جویی را در انسان به دنبال دارد زیرا این شناخت نوعی خودشناسی است و شخص هنگام مطالعه غالباً آن دانسته ها را با خود مقایسه کرده و احتمالاً با این شناخت نوعی طبقه بندی انجام می دهد. یعنی خود را در یکی از تیپهای شخصیتی قرار می دهد.

از سوی دیگر، این شناختها و اطلاعات به شخص امکان می دهد که در ارتباط متقابل با دیگران موضع گیریهای مناسب و آگاهانه داشته باشد. به عنوان مثال، اگر مادری بداند که کودکان در حدود سنین 3 تا 4 سالگی بیشترین میزان حسادت را نشان می دهند، چنانچه کودک خود را در این سنین حسود ببینند، دچار نگرانی و اضطراب نخواهند شد، زیرا می دانند که این ویژگیها یک حالت طبیعی در سن خاص کودک اوست.

امروزه بحث ارتباط میان فردی در جامعه ای به گستردگی جامعه ی ما با این میزان رشد و شکوفایی، با توجه به اهداف و برنامه های تعیین شده، جای کنکاش و بررسی بیشتر دارد. از طرفی کانال های فراوان اطلاعات و ورود تکنولوژیهای گوناگون ایجاب می کند حساسیت ویژه ای نسبت به ارتباط پنهانی دختر و پسر به عنوان زیرمجموعه ی ارتباط میان فردی داشته باشیم. تهاجمات فرهنگی بنابراین دارند، ارزشهای فرهنگ غربی را که گاهاً در جامعه ی دینی ما ضد ارزش محسوب می شود، بر قشر جوان تحمیل و نهادینه کنند و این می تواند در دراز مدت مخرب باشد . موضوع ارتباط با جنس مقابل بسیار وسیع و دارای جوانب زیادی است که پرداختن به آن باید جامع و بدور از تعصبات و سوگیریهای شخصی ، گروهی و احیاناً همراه با فرض ورزی باشد .

این پایان نامه در مقطع کارشناسی ، به سهم خود خواسته به بخش ارتباط تیپ شخصیت (درونگرا – برونگرا) و رابطه پنهانی با جنس مقابل بپردازد و برای این منظور ارتباط پنهانی با جنس مقابل را اینگونه تعریف کرده است : هرگونه رابطه مخفیانه ، بدون اطلاع خانواده ، دختر و پسر که حداقل 1 ماه از آشنایی آنها گذشته است و در محدوده ارتباط تلفنی ، گردش ، سینما ، کافی شاپ وجود دارد.

بیان مسأله

به درستی هرگاه انسان از جامعه می برد و در تنهایی غوطه می خورد ، با همان سرعت ، راه به سوی انحراف ، اعتیاد و حتی خودکشی و ... می برد . اگر ارتباط انسان ها با یکدیگر نبود ، بنای عظیم فرهنگی پا نمی گرفت . هیچیک از دستاوردهای بزرگ انسانی نظیر زبان ، خط و ... پدید نمی آمد . و بالاخره باید گفت زیبایی زندگی در جمع انسان ها تجلی می کند . از آنجا که ارتباط بشر ، به مجموعه ها و انواع گوناگون تقسیم می شود و گستردگی فراوانی دارد ، لذا یکی از شاخه های آن ارتباط پنهانی با جنس مقابل است که به دلیل اهمیت و تأثیر بسزای آن در جنبه های مختلف زندگی ، پرداختن به آن ، خالی از لطف نیست ...

در علم روانشناسی ، آنجا که شخصیت ، موضوع بحث است ، 2 نوع یا تیپ شخصیتی مفروض است ، درونگرایی و برنگرایی که مقدمه و همچنین فصل دو ،‌ به تفصیل به آن پرداختم . در این پژوهش به مطالعه ی ارتباط رابطه پنهانی دختر و پسر با تیپ شخصیت اقدام کردم .

لذا گمانه زنی های گوناگون ، نقدها و مقاله های فراوانی که به موضوع ارتباط با جنس مقابل پرداختند ، تمایل من را به انتخاب این موضوع برای پروژه خود ، برانگیخت .

ضرورت پژوهش

دوستی های خیابانی و ارتباط پنهانی با جنس مقابل ، عاری از شکوفایی محبت و عشق واقعی است و اگر هم به ازدواج برسد ، هیچ پشتوانه ای ندارد و جامعه را با مشکلات روبرو می کند .

در آغاز نوجوانی و جوانی به علت بیداری غرایز و شدت حالات هیجانی ، گرایش دختران و پسران به دوستی با جنس مقابل بیشتر می شود . داشتن دوست اعتماد به خود را تأیید می کند و نیازهای عاطفی و احساسی را تا حدی تأمین می کند . در صورتیکه پیوند گسسته شود ، شخص نسبت به ارزشهای وجودی خود دچار شک و تردید می شود . بعضی از پسران داشتن دوست دختر را نوعی محبوبیت ، قدرت اجتماعی و موفقیت برای خود محسوب می کنند و برخی دختران ارتباط پنهانی با پسران را نوعی جذابیت برای خود تلقی می کنند .

آسیب های اجتماعی ، فردی ،‌خانوادگی و عوامل زمینه ساز گوناگونی در ارتباط پنهانی با جنس مقابل وجود دارد . و از آنجا که قشر جوان و نوجوان جامعه که آتی ساز کشور هستند ، سوژه ی این نوع ارتباط هستند ، لازم دیدم ، این نوع ارتباط را به عنوان یکی از متغیر های کارم انتخاب کنم و تا حدی هر چند کوتاه و مختصر به آن بپردازیم . به علاوه انیکه اگر فرضیه این پژوهش تأئید شود ، می توان از بروز آسیب هایی که در این ارتباط پنهانی در کمین جوانان است ، جلوگیری کرد .

هدف پژوهش

هدف از پژوهش حاضر عبارت است از بررسی رابطه بین تیپ شخصیت (درونگرایی و برونگرایی) و رابطه پنهانی با جنس مقابل در دختران مجرد، دانشجو ، 25 – 18 سال شهر تهران

سوال پژوهش

1-آیا بین رابطه پنهانی با جنس مقابل و تیپ شخصیت (درونگرایی – برونگرایی) رابطه معنادار وجود دارد؟

2-آیا بین رابطه پنهانی با جنس مقابل و میزان نوروتیک و سایکوتیک رابطه معنادار وجود دارد؟

فرضیه پژوهش

1-بین رابطه پنهانی با جنس مقابل و تیپ شخصیت (درونگرایی- برونگرایی) رابطه معنادار وجود دارد.

2-بین رابطه پنهانی با جنس مقابل و میزان نوروتیک و سایکوتیک رابطه معنا دار وجود دارد.

تعیین متغیرها

متغیر وابسته رابطه پنهانی با جنس مقابل

متغیر مستقل تیپ شخصیت (درونگرا- برونگرا)

متغیر کنترل دختران (25-18) سال- مجرد- دانشجو- ساکن تهران

تعاریف مفهومی

تیپ شخصیت[1]: بطور کلی برچسبی که برای طبقه بندی شخصیت فرد مورد استفاده قرار می گیرد . سنخ شناسی های متعددی هر کدام با سیستم طبقه بندی خود وجود دارد . معهذا همه آنها مبتنی بر این فرض است که الگوهای پیوسته با سبکهای ثابت عملکرد وجود دارد که مشخص بودن آنها امکان قرار دادن افراد را در یک یا چند سنخ مشخص می کند . این فرض هر چند در آن جای بحث است ، ارزش اکتشافی دارد و تعیین سنخ شخصیت در پژوهش و نظریه های شخصیت و اجتماعی جنبه بومی دارد(پورافکاری ، 1111)

درونگرایی[2]

شخصی که در خود فرو رفته است . نسبت به محیط خارج بی توجه و بی علاقه می شود و رضایت باطنی خود را در دنیای درونی خویش می جوید . دیرجوش ، کم حرف و همواره در حالت تفکر به سر می برد . در اجتماع چلمن و بی دست و پا می نماید (رزم آزما – 192 – 193)

برونگرایی[3]

روشهای مشاهده حالات شعور روش سوژه توسط خودفرد می باشد . مثال: من از ادراکاتم ، احساساتم ، رویاهایم ، شناختی فراوان دارم و شاهد و ناظر منحصر به فرد آنها هستم و به علت برخورداری از موهبت درون نگری قادر به تحمل نفسانیات خویش هستم (رزم آزما – 193 – 192)

رابطه[4]

رابطه ، نسبت . بطور کلی رابطه بین دو یا چند شی ، رویداد یا شخص . ماهیت رابطه ممکن است فرق بکند و معمولاً یکی از موارد زیر مورد نظر است . الف) رابطه بین 2 متغیر ، بگونه ای که متغیر در یکی از آنها با تغییر در دیگری همراه است . ب) پیوستگی بین 2 متغیر ، بطوریکه درستی یا نادرستی یکی تلویحاً درستی یا نادرستی دیگری را برساند . ج) رابطه بین رویدادها بطوریکه یکی به عنوان پیش آیند دیگری عمل می کند . د) خویشاوندی.

تعاریف عملیاتی

درونگرایی: منظور از درونگرایی نمره ای است که فرد در میزان E آزمون شخصیت آیزنگ پایین تر از 13 بیاورد.

برونگرایی: منظور از برونگرایی نمره است که فرد در میزان E آزمون شخصیت آیزنگ بالاتر از 13 بیاورد.

رابطه پنهانی با جنس مقابل: ارتباط و معاشرت مخفیانه دختر یا پسر با پسر یا دختر بدون اطلاع والدین که یک ماه از آشنایی آنها می گذرد و بصورت تلفنی، ملاقات در کافی شاپ، رستوران، پارک، سینما طی می شود و یک نوع دوستی بین آنها برقرار است.

فصل دوم

ادبیات پژوهش

تعریف شخصیت

هر انسان و رویدادی در نوع خود منحصر به فرد است. با وجود این، بین بسیاری از انسانها و رویدادهای زندگی آنها، آنقدر شباهت وجود دارد که بتوان نکات مشترکی را در نظر گرفت و درست همین الگوهای رفتاری است که روان شناسان شخصیت در پی درک آنند.

روان شناسی شخصیت برای کلیت فرد و تفاوتهای فردی اهمیت خاص قائل است . اگر چه روانشناسی شخصیت وجود شباهتهائی بین افراد را قبول دارند‌ ، توجه آنها به تفاوتهای افراد از یکدیگرمعطوف است . چرا عده ای موفق و بعضی ناموفق اند؟ چرا برداشتهای افراد از امور متفاوت است؟ تنوع استعدادها از کجا ناشی می شود؟ چرا عده ای به بیماریهای روانی دچار می شوند در حالیکه دیگران در همان شرایط سالم می مانند؟

نظریه پردازان شخصیت ، به کلیت انسان نیز می پردازند . بنابراین ، روابط پیچیده عامیان جنبه های مختلف کنش انسان ، از جمله یادگیری ، ادراک و انگیزش را بررسی می کنند . بلکه بر ارتباط این فرآیندها با یکدیگر نیز متمرکز است . درک نحوه عمل این فرآیند ها با همدیگر و تشکیل یک کل یکپارچه ، اغلب فراتر از شناخت هر یک از آنها به طور جداگانه است . انسان بصورت یک کل سازمان یافته عمل می کند و در پرتو چنین کلیت و سازمانی است که باید شناخته شود . کمتر جنبه ای از کنش انسان را می توان تصور کرد که شخصیت وی را منعکس نکند . به این ترتیب ، شخصیت را چگونه تعریف می کنیم؟ برای عامه ی مردم ، این کار احتمالاً با قضاوتی ارزش توأم است – یعنی اگر کسی را دوست دارید ، به دلیل شخصیت «خوب» اوست . ولی برای دانشمندان و دانشجویان روانشناسی ، اصطلاح شخصیت ، برای تعریف یک زمینه ی مطالعاتی بکار می رود . هر تعریف از شخصیت ، بازتاب موضوعاتی است که قرار است مطالعه شود و بیانگر روش هایی است که در مطالعه این موضوعات به کار می رود . (سیاسی / 1379) در حال حاضر ، تعریف واحدی از شخصیت ، که مورد توافق همگان باشد ، وجود ندارد . بعضی از روانشناسان شخصیت ، به افراد و رفتار مشهود آنها توجه می کنند . بعضی دیگر شخصیت را با توجه به ویژگیهایی چون فرآیندهای ناهشیار تعریف می کنند که بطور مستقیم قابل مشاهده نیست و باید از رفتار استنباط شود . گروهی ، جنبه های بیوشیمیایی و فیزیولوژیکی کنش انسان را مطالعه می کنند . وسرانجام ، بعضی از روانشناسان ، شخصیت را تنها از طریق ارتباطهای متقابل افراد با یکدیگر و یا نقشهایی که در جامعه بازی می کنند ، تعریف کرده اند . بنابراین ، دامنه تعریف موجود و احتمالی ، از فرآیندهای دونی ارگانیسم تا رفتارهای مشهود ناشی از تعامل افراد، نوسان دارد .

بدیهی است که از شخصیت تعاریف مختلفی می توان ارائه کرد و چنین نیز شده است . هریک از این تعاریف ، بر رفتارهای متفاوتی تکیه دارد و روشهای مختلفی از مطالعه را اقتضا می کند . این تعاریف ممکن است عینی تر و یا انتزاعی تر باشند . تعاریف می توانند رویدادهایی را تشریح کنند که در درون افراد می گذرد و یا چگونگی تعادل آنها با یکدیگر را در نظر قرار دهند . همچنین می توانند عاملی را توصیف کنند که مستقیماً قابل مشاهده است و یا از این استنباط می شود . این تعاریف ممکن است خصوصیاتی را تشریح کند که از آن عده خاصی باشد و یا به توصیف ویژگیهایی بپردازند که به اکثریت یا همه افراد مربوط می شود . در مطالعه تعاریف شخصیت ، دو نکته شایان ذکر است. اول اینکه ، هر تعریف نشاندهنده رفتارهای مورد نظر روانشناس و روشهایی است که برای بررسی این رفتارها بکار می رود . دوم اینکه ، تعریف درست یا نادرستی از شخصیت وجود ندارد . تعاریف شخصیت ضرورتاًدرست یا نادرست نیستند ، بلکه در ارزیابی شخصیت ، در تحقیقات و در انتقال یافته های روانشناسان به دیگران ، کارایی کنند یا بیشتری از خود نشان می دهند .(سیاسی / 1379)

در اینجا تعریفی به عنوان تعریف علمی شخصیت پیشنهاد می شود: شخصیت بیانگر آن دسته از ویژگیهای فرد یا افراد است که الگوهای ثابت رفتاری آنها را نشان می دهد. در این مورد، چند نکته را می توان مطرح کرد: نخست اینکه مفاهیم شخصیت باید طوری بیان شود که روانشناسان در نحوه ی مشاهده و اندازه گیری آن رفتارها به توافق برسند. یعنی در مطالعه علمی شخصیت، باید بر سر موضوع مورد مطالعه و چگونگی مطالعه آن، توافق وجود داشته باشد.

دوم اینکه، شخصیت، هم بیانگر اصول و قواعد مربوط به کنش یک فرد و هم نشانگر اصول و قواعدی است که در کنش همه افراد مشترک است. اگر چه هر یک از ما از جهتی بی مانند و منحصر به فردیم، در سایر جهات شبیه بعضی یا شبیه همگان هستیم. شخصیت مفهومی است که اصول و قواعد مربوط به یک فرد و شباهتهای موجود بین افراد را بیان می کند. شخصیت هم بیانگر آن دسته از خصوصیات فرد است که وی را از سایرین متمایز و منحصر به فرد می کند و هم بیانگر آن دسته از خصوصیات است که در همه انسانها مشترک است. سوم اینکه شخصیت، هم شامل جنبه های پایدارتر و تغییرناپذیرتر کنش انسان است- که گاهی ساختار نامیده می شود – و هم شامل جنبه های ناپایدارتر و تغییرپذیرتر- که گاهی فرایند خوانده می شود. همانطور که بدن انسان از اجزایی تشکیل می شود و فرایندهایی این اجزا را، هم پیوند می دهد در بعد روان شناختی هم، ارگانیسم ها شامل بخشهای پایدار و فرایندهای ناپایداری است که ارتباط این بخشها به یکدیگر تامین می کند. شخصیت در این معنی، به مشابه یک سیستم است. چهارم اینکه شخصیت شامل شناخت (فرایند تفکر)، عواطف (هیجانات) و رفتارهای مشهود است. شخصیت بیشتر به روابط پیچیده میان فرایندهای شناختی، عواطف و رفتارهای فرد اهمیت می دهد و سرانجام می توان گفت که این فرایندها با توجه به محرکها و موقعیتهایی به وجود می آید که بعضی از آنها را محیط و بعضی را خود شخص موجب شده است. باید دانست که انسانها در خلاء عمل نمی کنند، بلکه با توجه به موقعیتها و شرایط پاسخ می دهند.

درک انسان با توجه به این پیچیدگیها، کار دشواری است. همانطورکه گفته شد، این کاری است که هر یک از ما با موفقیت کم یا زیاد، در زندگی روزمره انجام دهیم.

البته، نظریه پردازان و پژوهشگران باید در مطالعات خود عینی تر باشند و نظریه هایی را که به وجود می آورند بیشتر در معرض قضاوت عامه قرار دهند. (کریمی/1381).

تعریف علمی با توجه به چند فرض مشخص در مورد ماهیت شخصیت انسان به شرح زیر عنوان شده است:

1-ارگانیسم انسان خصوصیاتی متفاوت از سایر گونه ها دارد و این تفاوتها در مطالعه شخصیت، اهمیت خاصی پیدا می کند ما در مقایسه با سایر گونه ها، کمتر تحت تاثیر عوامل زیستی و بیشتر به عوامل شناختی وابسته هستیم. وابستگی ما به منابع اولیه انگیزش مثل گرسنگی و تشنگی، در مقایسه با سایر انواع، کمتر است. توانایی قابل ملاحظه ما در تفکر و زبان به این معنی است که می توانیم الگوهای یاد گرفته شده رفتاری (فرهنگ) را به نحوی که در بین گونه ها بی مانند است، به دیگران منتقل کنیم. این توانایی، چشم اندازی طولانی از گذشته و آینده را پیش روی ما قرار می دهد و ما را از قید محرکهای آنی موجود می رهاند.

به علاوه این توانایی به معنی این است که می توانیم

درک انسان با توجه به این پیچیدگیها ، کار دشواری است . همان طور که گفته شد ، این کاری است که هر یک از ما با موفقیت کم یا زیاد ، در زندگی روزمره انجام دهیم . البته نظریه پردازان و پژوه شگران باید در مطالعات خود عینی تر ، باشند و نظریه هایی را که به وجود می آورند بیشتر در معرض قضاوت عامه قرار دهند . (کریمی/1381)

تعریف علمی با توجه به چند فرض مشخص در مورد شخصیت انسان به شرح زیر عنوان شده است :

1- ارگانیسم انسان خصوصیاتی متفاوت از سایر گونه ها دارد و این تفاوت ها در مطالعه شخصیت ، اهمیت خاصی پیدا می کند . ما در مقایسه با سایر گونه ها ، کمتر تحت تاثیر عوامل زیستی و بیشتر به عوامل شناختی وابسته هستیم . وابستگی ما به منابع اولیه انگیزش مثل گرسنگی و تشنگی ، در مقایسه با سایر انواع کمتر است . توانایی قابل ملاحظه ما در تفکر و زبان به این معنی است که می توانیم الگوهای یاد گرفته شده رفتاری (فرهنگ) را به نحوی که در بین گونه ها بی مانند است . به دیگران منتقل کنیم . این توانایی ، چشم اندازی طولانی از گذشته و آینده را پیش روی ما قرار می دهد و ما را از متد محرک های آنی موجود می رهاند .

به علاوه این توانایی به معنی این است که می توانیم بازگشتی به خود داشته باشیم – یعنی ، به اصطلاح خود را به عنوان موضوع بررسی کنیم . ما هم تجربه می کنیم و هم به تجارب خود می اندیشیم ، می توانیم خودمان با شیم و به این بودن نیز فکر کنیم ، نکته آخر و بسیار مهم در درک این است که در مقایسه با سایر گونه ها ، سرعت رشد ارگانیسم انسان کندتر است .

2- رفتار انسان پیچیده است ، درک شخصیت انسان ایجاب می کند که به پیچیدگی های رفتاری او نیز توجه شود . رفتار انسان اغلب علل گوناگونی دارد و می تواند از فردی به فردی تغییر کند ، حتی اگر رفتار مورد مشاهده یکی باشد . افراد مختلف می توانند از رفتاری یکسان ، درک متفاوتی داشته باشند و همان رفتار می تواند به دلایلی مختلفی ار افراد سر بزند . این پیچیدگی همچنین به دلیل این است که ر فتارها نه تنها از شخصیت افراد بلکه ار موقعیت ها و شرایط نیز ناشی می شود .

2-رفتار انسان پیچیده است – درک شخصیت انسان ایجاب می کند که به پیچیدگی های رفتاری او نیز توجه شود . رفتار انسان اغلب علل گوناگونی دارد و می تواند از فردی به فردی تغییر کند ، حتی اگر رفتار مورد مشاهده یکی باشد . افراد مختلف می توانند از رفتاری یکسان ، درک متفاوتی داشته باشند و همان رفتار می تواند به دلایل مختلفی از افراد سربزند . این پیچیدگی همچنین به دلیل این است که رفتارها نه تنها از شخصیت افراد ، بلکه از موقعیتها و شرایط نیز ناشی میشود .

3- رفتار همیشه آن نیست که به نظر می آید . بین یک رفتار و علل آن ، رابطه ثابتی وجود ندارد . شاید رفتار یکسانی که ازدو فرد در یک زمان سر می زند با رفتاری که در زمانهای مختلف از همان افراد سر می زند ، دلایل مختلفی داشته باشند . برای درک معنی یا مفهوم رفتار یک فرد ، باید در مورد آن فرد و موقعیت بروز رفتار ، اطلاعاتی داشته باشیم . (کریمی – 1382)

4-همیشه از عواملی که رفتار ما را تعیین می کنند آگاه نیستیم و یا آنها را تحت کنترل نداریم . این نکته از مفهوم ناهشیار استنتاج می شود . ولی لازم نیست که برای موافقت با آن ، کلیه نظرات فروید[5] در مورد ناهشیار را بپذیریم . بلکه منظور این است که گاهی انسان نمی تواند توضیح دهد که چرا برخلاف میل خود رفتار می کند . این رفتارها خواه مهم یا غیر مهم ، تکراری یا نادر ، روی می دهند و باید به نحوی تبیین شوند . وجود این خصوصیات در کنش انسان و پیش بینی رفتار را تا حدی پیچیده می کند .

با توجه به این ویژگیها ، برداشت ما از فرد ، معمولاً برداشتی اجمالی است . هر چند این ویژگیها می توانند مطالعه تشخص را مأیوس کننده جلوه دهند ، شگفتیهای مکرر و بصیرت و بینشی که گهگاه نسبت به الگوهای رفتار حاصل می شود ، مطالعه شخصیت را هیجان انگیز می کند . بنابراین در مطالعه و بررسی علمی شخصیت ، باید ضمن تشخصیص منحصر به فرد بودن افراد در بعضی جنبه ها ، چگونگی شباهت افراد به یکدیگر نیز روشن شود . کشف ، درک و تبیین اصول و قواعد رفتار انسانها نیز در حیطه این بررسی است . نظریه های زیادی در شخصیت وجود دارد . دامنه تغییر این نظریه ها از مواردی که مورد قبول عامه مردم است و در زندگی روزمره آنها مورد استفاده قرار می گیرد تا مواردی که با استفاده از شیوههای پیچیده ریاضی و کامپیوتر به وجود آورده اند ،‌در نوسان است . هر نظریه ، رفتارهای متفاوتی را در نظر دارد و یا رفتار واحدی را با روشهای مختلفی بررسی می کند .

فیزیولوژی برونگرایی – درونگرایی

روانشناسان شخصیت عموماً موافق اند که ویژگی درونگرایی و برونگرایی موروثی هستند ،‌یعنی تفاوتهای موجود در آن های افراد عموماً سبب گرایش های درونگرایی و برونگرایی است . (ایوس ، آیزنگ و ماقین 1988؛ پرسین و همکاران 1988 ، شیلدز 1976 ، ویکن و همکاران 1994) برای مثال 2 قلوهایی که جدا از هم بزرگ شده اند ،‌از لحاظ آمادگی برای درونگرایی و برونگرایی ، نمره مشابهی می گیرند . بدان معنی که برونگرایی بیشتر براساس عوامل ژنتیک قرار دارد تا عوامل محیطی .

پژوهشگران برای ارزیابی برونگرایی ،‌معمولاً از پرسشنامه آیزنک استفاده می کنند . این پرسشنامه خودسنجی ، سوالهایی از این قبیل دارد : قبل از انجام هر کاری صبر می کنید و دوباره به آن فکر می کنید؟ آیا می توانید در یک مهمانی نسبتاً کسل کننده به راحتی شاد و هیجانی شوید؟

برونگرایان در مقابل درونگرایان عموماً تکانشی و مردم آمیز هستند . شکل 1-2 صفتهایی را نشان می دهد که صفت برونگرایی را شامل می شود . (آیزنک 1986)

شکل (2-1)

برای اینکه بفهمید چگونه برونگرایی به انگیختگی مربوط می شود . این نکته را در نظر داشته باشید که تفاوتهای ژنتیکی فطری باعث می شود که افراد از نظر دستگاه فعال ساز شبکه ای صعودی ARAS با یکدیگر فرق داشته باشند ARAS ساختار مغزی مسئول انگیختگی مغز در پاسخ به تحریک بیرونی است (آیزنک 1967،1969،1985) برونگرایان با عدم حساسیت ARAS به سطح کم تحریک و تحمل تحریک زیاد ARAS مشخص می شوند .

به عبارت دیگر برونگرایان برای برانگیختگی شان به محرک بیرونی شدید نیاز دارند . درونگرایان با حساسیت کم تحریک و عدم تحمل زیاد ARASمشخص می شوند . درونگرایان در سطح نسبتاً کم تحریک ،‌ به سطح انگیختگی بهینه می رسند از این رو از تحریک زیاد دوری می جویند . برونگرایان در سطح نسبتاً زیاد تحریک ، به سطح انگیختگی بهینه می رسند به همین دلیل تحرک شدید را می جویند . (دری بری وروت باری 1988)

مطالب زیر رابطه ی بین تحرک بیرونی و حالت لذت بخشی ما برای درونگرایان و برونگرایان و میانگرایان که جایی بین این 2 قرار دارند ، نشان می دهد . درونگرایان در سطح نسبتاً کم تحریک بیرونی به سطح بهینه می رسند (سطح بهینه I ) جمعیت متوسط در سطح ملایم تحریک به سطح بهینه می رسند (سطح بهینه P ) و برونگرایان در سطح زیاد تحریک به سطح بهینه می رسند (سطح E )

بررسی های روان فیزیولوژیکی و دارویی از نظر آیزنک در مورد انگیختگی ARAS برونگرایی حمایت می کند . درونگرایان در اغلب موقعیت ها ، اما نه همه آنها ،‌واکنش پذیری رسانش مغزی و پوستی بیشتری از برونگرایان نشان می دهند (گیل ،‌ 1973) مثلاً در یک آزمایش درونگرایان و برونگرایان در اتاق ضد صوتی قرار دارند در حالیکه آزمایشگر EEG آنها را ثبت می کند . برای به حداقل رساندن تحریک از آنها خواستند به میدان دیداری سیاهی نگاه کنند(گیل ،‌کولس و بلایدون 1969) درونگرایان در این موقعیت انگیختگی بیشتری از برونگرایان نشان دادند .

داروها نیز به صورت متفاوتی بر درونگرایان و برونگرایان اثر می گذارند . چون درونگرایان بصورت ذاتی از برونگرایان برانگیخته ترند ، کمتر تحت تأثیر دارو های مسکن و کندساز قرار می گیرند . درونگرایان بعد از مصرف داروی کندساز یعنی بعد از کاهش انگیختگی ، بهتر احساس و عمل می کنند . برونگرایان بعد از مصرف داروی محرک یعنی بعد از افزایش انگیختگی بهتر احساس و عمل می کنند .

بطور خلاصه تفاوتهای موجود در برونگرایان و درونگرایان از تفاوتهای فیزیولوژیکی در دستگاه فعال ساز سبکه ای صعودی ARAS ناشی می شود . برونگرایان بخاطر کم انگیخته بودن ARAS شان ، برای رسیدن به سطح انگیختگی بهینه ، به تحریک بیرونی قوی نیاز دارند . درونگرایان بخاطر بیش انگیخته بودن ARAS شان تحریک بیرونی باشدت کمتر را ترجیح می دهند . این تفاوتهای ژنیتیکی باعث می شوند که برونگرایان به دنبال فعالیتهای اجتماعی تحریک کننده باشند و درونگرایان به دنبال فرصتهایی برای رفتار بازداری شده و آرام . (دری برت وروت بارت / 1988)

رابطه تیپ شخصیت درونگرا، برونگرابرونگراتیپ شخصیت

دانلود مطالعه نگرش معلمان نسبت به آموزش های ضمن خدمت از راه دور

مطالعه نگرش معلمان نسبت به آموزش های ضمن خدمت از راه دور

با توجه به قابلیت های آموزش از راه دور، مطالعه دیدگاه ها ی معلمان در رابطه با این شیوه ی آموزشی، می تواند به ایجاد تغییرات مطلوب در زمینه ی آموزش ضمن خدمت معلمان کمک مؤثری کند لذا پژوهش حاضر با هدف مطالعه نگرش معلمان در مورد آموزش ها ی ضمن خدمت از دور، و به روش توصیفی پیمایشی انجام گرفت جامعه آماری تحقیق حاضر، معلمان مقطع متوسطه شهر تهران می باشد

دسته بندی	علوم اجتماعی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	319 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	123

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

چکیده

با توجه به قابلیت های آموزش از راه دور، مطالعه دیدگاه ها ی معلمان در رابطه با این شیوه ی آموزشی، می تواند به ایجاد تغییرات مطلوب در زمینه ی آموزش ضمن خدمت معلمان کمک مؤثری کند. لذا پژوهش حاضر با هدف مطالعه نگرش معلمان در مورد آموزش ها ی ضمن خدمت از دور، و به روش توصیفی پیمایشی انجام گرفت. جامعه آماری تحقیق حاضر، معلمان مقطع متوسطه شهر تهران می باشد. برای گردآوری اطلاعات از پرسش نامه محقق ساخته استفاده شد و روایی آن ، مورد تأیید اساتید راهنما و مشاور قرار گرفت. برای سنجش پایایی، پرسش نامه برای یک گروه نمونه 40 نفره اجرا و پایایی آن با محاسبه ی آلفای کرانباخ 0.79a = تعیین گردید. پس از اجرای نهایی تجزیه و تحلیل داده ها در دو سطح آمار توصیفی و استنباطی صورت گرفت.

یافته های پژوهش نشان می دهد که دوره های آموزش ضمن خدمت از دور، تا حدود بسیار زیادی می توانند محدودیت های دوره های آموزش ضمن خدمت حضوری را برطرف سازند.

این یافته ها همچنین نشان می دهند که گرچه دوره های آموزش ضمن خدمت حضوری تا حدی
می توانند برخی نیازهای آموزشی معلمان را برآورده سازند، اما در تأمین نیازهایی مانند تقویت انگیزه پژوهش و یادگیری و فراهم آوردن زمینه ی استفاده از فناوری های روز دنیا و تجهیزات مدرن موفق نبوده اند. دیگر یافته ها ی این پژوهش، نشان می دهند که معلمان تمایل زیادی به شرکت در دوره های عمومی و اختصاصی دوره های آموزش ضمن خدمت از دور، دارند و همچنین آموزش های ضمن خدمت مجازی از جاذبه زیادی در میان نمونه های منتخب از جامعه مورد مطالعه برخوردار می باشد.

بنابراین بهره گیری از نظام آموزش از راه دور در دوره های آموزش ضمن خدمت، می تواند برخی از مشکلات و ناکارآمدی های آموزش ضمن خدمت حضوری معلمان از جمله همگام نبودن آموزش با تغییرات کتب درسی، محدودیت‌های زمان، مکان و منابع آموزشی را برطرف و راه را برای پیدایش شیوه های نوین آموزش معلمان مانند شیوه های الکترونیکی و مجازی هموار نماید.

کلید واژه ها

آموزش ضمن خدمت / آموزش از دور/ آموزش ‌ضمن خدمت از ‌دورمعلمان / آموزش مجازی

فهرست مطالب

عنوان	صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق	1
1-1 مقدمه	2
1-2 بیان مسئله	4
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق	7
1-4 اهداف تحقیق	9
1-5 سوال های تحقیق	9
1-6 فرضیه های تحقیق	10
1-7 توصیف دقیق متغیر با متغیر های دخیل در مسئله	10
1-8 تعریف واژگان کلیدی	11
فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه تحقیق	13
2-1مقدمه	14
2-2 آموزش ضمن خدمت	14
2-2-1 ضرورت آموزش ضمن خدمت	15
2-2-2 اهداف آموزش ضمن خدمت کارکنان	16
2-2-3 روش های آموزش ضمن خدمت	17
2-2-4 استانداردهای آموزش ضمن خدمت	20
2-2-5 انواع آموزش های ضمن خدمت بر حسب زمان	22
2-2-6 انواع آموزش های ضمن خدمت بر حسب ماهیت	24
2-2-7 انواع آموزش های ضمن خدمت بر حسب هدف و منظور	25
2-2-8 برنامه های مجازی در آموزش ضمن خدمت	25
2-2-9 اهداف آموزش ضمن خدمت برای معلمان	27
2-2-10 مشکلات آموزش معلمان	28
2-2-11 آموزش معلمان شامل چه چیز هایی می شود؟	29
2-3آموزش از راه دور	31
2-3-1 واژه های مرتبط به آموزش از راه دور	32
2-3-2 تاریخچۀ آموزش از راه دور	35
2-3-3 علل استفاده از آموزش از راه دور	37
2-3-4 مبانی آموزش از راه دور	38
2-3-5 اهداف آموزش از راه دور	40
2-3-6 مبانی نظری آموزش از راه دور	40
2-3-7 مزایای آموزش از راه دور	45
2-3-8 چگونه آموزش از راه دور بلند مدت مؤثر می باشد	46
2-4 آموزش معلمان از راه دور	48
2-4-1 اهداف آموزش معلمان از راه دور	49
2-4-2 اهداف و کاربرد رسانه ها و فناوری های اطلاعات در آموزش معلمان از راه دور	53
2-4-4 مطالعات موردی در زمینۀ آموزش معلمان از راه دور	61
2-4-5 نگرش معلمان نسبت به توسعه فناوری و اطلاعات آموزش معلمان از راه دور	67
2-5 آموزش مجازی	69
2-5-1 اهداف و ویژگی های آموزش مجازی	70
2-5-2 روش های ارائه آموزش الکترونیکی	71
2-5-3 مقایسه آموزش مجازی و آموزش سنتی	73
2-5-4 مزایای آموزش الکترونیکی	77
2-5-5 ویژگی های آموزش بر خط	79
2-5-6 محدودیت ها و موانع استقرار نظام آموزش مجازی	81
2-5-7 پیش شرط های لازم دانشی و مهارتی برای فراگیران برای یادگیری مجازی	83
2-5-8 مؤلفه های راه اندازی نظام آموزش مجازی	84
2-6 پیشینه تحقیق	86
2-6-1 بعضی مطالعات و پژوهش های انجام شده در زمینه آموزش راه دور	86
2-6-2 بعضی مطالعات و پژوهش های انجام شده در زمینه آموزش ضمن خدمت	91
فصل سوم : روش پژوهش	96
3-1 مقدمه	97
3-2 روش تحقیق	97
3-3 جامعه آماری	98
3-4 شیوه ی نمونه گیری و تعیین حجم نمونه	99
3-5 روش و ابزار گردآوری اطلاعات	99
3-6 تعیین روایی و پایایی ابزار اندازه گیری	101
3-7 روش ها ی تجزیه و تحلیل آماری داده ها	102
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل یافته های پژوهش	103
4-1 مقدمه	104
آمار توصیفی	105
آمار استنباطی	110
4-4 تحلیل داده ها بر اساس ویژگی های دموگرافیک پاسخ دهندگان	123
فصل پنجم : جمع بندی ، نتیجه گیری و ارایه پیشنهادها	125
5-1 مقدمه	130
5-2 بحث ونتیجه گیری	130
5-3 پیشنهاد ها	138
5-4 پیشنهاد هایی برای تحقیق بیشتر	139
5-5 محدودیت های تحقیق	140
فهرست منابع	141
منابع انگلیسی	147
پیوست ها
نمونه فرم پرسش نامه	148
فهرست جدول ها
جدول( 2-1) مطالعات موردی آموزش معلمان از راه دور	66
جدول (3-1 ) توزیع جامعه آماری بر اساس جنسیت	98
جدول( 3-2 ) تفکیک سؤالات پرسش نامه بر اساس سؤالات تحقیق	100
جدول (4-1) توزیع فراوانی و درصد آزمودنی ها به تفکیک جنسیت	105
جدول (4-2) توزیع فراوانی و درصد آزمودنی ها به تفکیک میزان تحصیلات	106
جدول (4-3) توزیع فراوانی و درصد آزمودنی ها به تفکیک سابقه تدریس	107
جدول (4-4) توزیع فراوانی و درصد آزمودنی ها به تفکیک رشته تدریس	108
جدول (4-5) توزیع فراوانی و درصد آزمودنی ها به منطقه محل خدمت	109
جدول(4-6) توزیع فراوانی و درصد گویه های سوال اول	110
جدول(4-7) نتایج ازمون t تک نمونه ای در مورد گویه های مربوط به سوال اول	111
جدول(4- 8) نتایج آزمون فریدمن در اولویت بندی محدودیت ها ی آموزش ضمن خدمت حضوری	112
جدول (4- 9) نتایج آزمون t تک نمونه ای در مورد سوال اول (نمره کل گویه ها)	113
جدول(4-10) توزیع فراوانی و درصد گویه های سؤال دوم	114
جدول(4-11) ) نتایج ازمونt تک نمونه ای در مورد گویه های مربوط به سوال دوم	115
جدول (4-12) نتایج آزمون t تک نمونه ای در مورد سوال دوم (نمره کل گویه ها)	116
جدول(4-13) توزیع فراوانی و درصد گویه های سوال سوم	117
جدول(4-14) نتایج ازمون t تک نمونه ای در مورد گویه های مربوط به سوال سوم	118
جدول (4-15) نتایج آزمون t تک نمونه ای در مورد سوال سوم (نمره کل گویه ها)	118
جدول(4-16) توزیع فراوانی و درصد گویه های سؤال چهارم	119
جدول(4-17) نتایج ازمون t تک نمونه ای در مورد گویه های مربوط به سوال چهارم	119
جدول (4-18) نتایج آزمونt تک نمونه ای در مورد سوال چهارم (نمره کل گویه ها)	120
جدول(4-19) توزیع فراوانی و درصد گویه های سؤال پنجم	121
جدول(4-20) نتایج ازمون t تک نمونه ای در مورد گویه های مربوط به سوال پنجم	122
جدول (4-21) نتایج آزمون t تک نمونه ای در مورد سوال پنجم (نمره کل گویه ها)	123
جدول(4-22) آزمون t گروههای مستقل در مورد سوال اول فرعی	124
جدول(4-23) نتایج تحلیل واریانس یک راهه در مورد سوال فرعی دوم	125
جدول(4-24) نتایج تحلیل واریانس یکراهه در مورد سوال فرعی سوم	126
جدول(4-25) نتایج تحلیل واریانس یکراهه در مورد سوال فرعی چهار	127
جدول(4-26) نتایج آزمون تعقیبی شفه در مورد سوال چهارم فرعی	128
جدول(4-27) نتایج تحلیل واریانس یک راهه در مورد سوال فرعی پنجم	128

فصل اول

کلیات تحقیق

1-1 مقدمه

دنیای امروز رو به تحول سریع می باشد. علم وتکنولوژی رو به پیشرفت است وامروز آنها با دیروزشان کلی تفاوت دارد. نمی توان براساس توانایی های سال گذشته و یا همین دیروزبا مشکلات روبرو شد و برآنها فائق آمد. ادارات، صنایع، بخش های آموزشی دنیای امروزی برای اینکه از قافله پیشرفت عقب نمانند و بتوانند حرفی برای گفتن داشته باشند، درمیدان رقابت باید خود را به روز نگهدارند. آموزش مداوم کارمندان، یکی از راه های به روزنگهداشته شدن می باشد و برای انجام آن راههای مختلفی در دنیا تجربه می شود. بخش آموزش وپرورش هرکشور از بخش های حساس آن درراه توسعه و پیشرفت است. در یک جامعه اگر معلمان، مربیان، استادان نتوانند خود و توان علمی اشان را با دانش روبه پیشرفت روزتطبیق دهند و از قافله علم ودانش عقب بمانند ونتوانند نیازهای علمی دانش آموز ودانشجو را پاسخگو باشند، نباید امیدی به ترقی و پیشرفت آن کشور داشت؛ چراکه علم و دانش منتظرکسی نمی ماند و مسیرخودش را ادامه می دهد و این دیگران هستند که باید خود را دراین مسیر قرار بدهند و از آن استفاده کنند و یا برمحتوای آن بیافزایند. همانطور که ذکرشد برای رسیدن به این هدف وهماهنگی با علم وصنعت روز راه های مختلفی وجود دارد وهرکشوری شیوه ای خاص خود را برگزیده است به همین دلیل درهر سازمانی بخشی به نام آموزش ضمن خدمت وجود دارد که درحقیقت وظیفه اش همان به روز کردن نیازهای کادرهای مختلف سازمان می باشد و برای تشویق افراد برای استفاده از این دوره ها امتیازاتی در نظرگرفته می شود.

آموزش و پرورش زمانی می تواند ادعا کند که جامعه را برای حل مشکلات ، هماهنگی با تغییرات و پیروزی در عرصه ی رقابت ها قدرتمند سازد که از معلمانی دانا، توانا و بهره مند از آخرین پیشرفت های علوم و فنون روز برای تحقق انتظارات یک نظام آموزشی پویا، کارآمد و اثربخش برخوردار باشد.

نیازمندی جامعه به دانش آموزان با سواد تر و ماهر تر برای افزایش سطح بهره وری و توانایی رقابت با دیگر کشورها، باعث می شود که تصمیم گیران جامعه به دنبال معلمان ماهر تر باشند تا با افزایش کارآیی آنان، به اهداف خود برسند. این خواست در سایه آموزش معلمان قابل تحقق است. پس بایستی دوره های آموزشی ضمن خدمت به طور مستمر، مبتنی بر نیاز امروز و فردای جامعه و همراه با پیشرفت های علمی و فنی جهان باشد .

از میان روش های متعدد آموزش از راه دور، آموزش الکترونیکی، به عنوان روش بهتر معرفی می شود. این گونه آموزش به دلیل پیشرفت سریع و چشمگیر رایانه ها و شبکه های ارتباطی می تواند راهگشای بسیاری از معضلات آموزشی محسوب شود. از این رو آموزش الکترونیکی یک راه حل نسبتاً جدی برای چالش های حال و آینده نظام های آموزشی است.

فناوری ارتباطات و اطلاعات در مدت زمان کوتاهی که از پیدایش آن می‌گذرد توانسته است تغییرات فراوانی را در نحوه زندگی بشر به وجود آورد. یکی از بسترهایی که سهم عمده‌ای از این تغییرات را به خود اختصاص داده است آموزش است. آموزش‌های مبتنی بر فناوری نوین اینترنت، با تغییرات بنیادینی که در مفاهیم آموزش سنتی ایجاد کرده است، توانسته است بسیاری از ناکارآمدی‌های نظام ‌های سنتی آموزشی را رفع کرده و دگرگونی‌های اساسی را درشیوه ی ارائه آموزش به وجود آورد. محور تغییرات ایجاد شده، حذف محدودیت های زمان، مکان و منابع آموزشی است. این امر سبب تغییر روش‌ها و رویکردها در امر آموزش شده است. فناوری اطلاعات، امکانات زیادی را در اختیار افراد قرار می‌دهد. با استفاده از آن در آموزش، می‌توان به روش‌های نوین و کارآمدی از آموزش دست یافت. استفاده از چنین سامانه ‌هایی که از امکانات دنیای مجازی برخوردار است، می‌تواند سبب افزایش بهره‌وری آموزش، انعطاف‌پذیری در زمان و مکان، کاهش ترافیک و آلودگی ناشی از رفت و آمد در شهرهای بزرگ شوند.

1-2 بیان مسئله

سازمان آموزش و پرورش به حق از بزرگترین و پیچیده ترین سازمان ها ی اجتماعی در هر کشور محسوب می شود. این سازمان از دیر باز نقشی سازنده و اساسی در بقا و مداومت فرهنگ و تمدن بشری داشته و امروز نیز سنگ زیرین توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی هر جامعه است
( جهانیان،1380: 87). بدیهی است که این توسعه باید به دست انسانها صورت گیرد و لذا افرادی که قرار است این امر را محقق سازند، باید خود توسعه یافته و به روز باشند. برای اینکه نیروهای انسانی شاغل در سازمان ها به روز باشند باید به صورت مداوم آموزش ببینند. آموزش کارکنان از مهمترین عوامل بهبود نظام و فعالیت های هر سازمانی می باشد. از آنجا که آموزش ضمن خدمت کارکنان نقش اساسی در کیفیت عملکرد کارکنان و در نتیجه کارآیی بیشتر سازمان دارد بجا ست نگاهی جدی بر آن داشته و با بررسی کمبود ها و بحران ها ی حاکم بر نظام آموزش ضمن خدمت کشور،گامی در جهت هر چه بهتر شدن کیفیت آموزشی کارکنان برداشته شود واز این طریق با بالابردن سطح علمی افراد جامعه، توسعه همه جانبه کشور را باعث گردد( فتحی واجارگاه، 1376 : 42).

آموزش ضمن خدمت معلمان عنصری بسیار مهم و کلیدی برای اجرای برنامه های نظام آموزشی کشوراست که در پی تحقق اهدافی مانند : بالابردن سطح دانش و مهارت شغلی، ایجاد تخصص های لازم متناسب با رشته آموزشی، بهبود روش های تدریس، ایجاد روحیه مطالعه و پژوهشگری و نوآوری، به روز درآوردن دانش و اطلاعات، ایجاد فرصت ها، زمینه های مناسب رشد جهت ارتقای شغلی وایجاد زمینه ی لازم برای انطباق پذیری کارکنان متناسب با تغییرات می باشد تا بتوان به فواید آموزش های شغلی دسترسی پیدا کرد.

آموزش ضمن خدمت مجازی برای کارکنان از آن جهت دارای اهمیت است که غالباً در سازمان های مختلف، کارکنان برای شرکت در آموزش های گوناگون ناگزیر از ترک محل خدمت خود می باشند و این امر مشکلات جدی را برای انجام امور و وظایف سازمانی بوجود می آورد. علاوه بر این ، امکانات آموزشی موجود برای تحت پوشش قرار دادن تمام کارکنان کافی نیست و تنگناهای مالی و اداری و کالبدی به شدت آموزش ضمن خدمت کارکنان و توسعه و گسترش آن را تحت الشعاع قرار می دهد

( فتحی واجارگاه، 1376 : 82).

از آنجا که گرایش به سوی نظام آموزشی مجازی امری ضروری است، تأ خیر در شناخت و اجرای آن می توند خسارت جبران ناپذیری داشته باشد. این امر در نظام آموزش ضمن خدمت که " بخشی از آموزش مداوم کارکنان را از زمان ورود به سازمان تا هنگام باز نشستگی بر عهده دارد و باعث به هنگام ساختن دانش، توانش و نگرش آنها می گردد" محسوس تر است( همان منبع : 46).

اکنون بیش از هر زمان دیگر روشن شده است که یادگیری از راه دور مهم ترین عنصر در نظام های آموزشی و پرورشی آینده خواهند بود. اهمیت تلاش ها برای همکاری جهانی و بین المللی برای افزایش همکاری و برگزاری کلاس درس جهانی با بکار گرفتن شبکه ارتباطی جهانی غیرقابل تردید است. یادگیری از راه دور در حدود یک صد سال است که در کشورهای توسعه یافته وجود دارد، اما در کشورهای توسعه نیافته این سابقه چندان نیست. در کشورهای توسعه نیافته پرجمعیت جهان یادگیری از راه دور فرصت های بسیار مهمی برای آموزش و پرورش فراهم می کند. نبودن زیرساخت و شایستگی حرفه ای مانع پیشرفت در یادگیری از راه دور می شود.

با این همه، این شکل از ارائه خدمات آموزشی پایدار مانده و بسیاری از کشورها به یادگیری از راه دور به مثابه ی استراتژی اصلی برای توسعه دسترسی، افزایش کیفیت، و هزینه و بهره‌وری مطمئن برای آموزش بدان می نگرند( یونسکو،2002 : 10 و9 ).

اقدام به آموزش از راه دور در عصری که از بساطت پیشین خارج و با پیچیدگی های زیادی در روابط بین فردی و بین سازمانی روبرو شده است و از سویی نیاز انسان به آموختن بیشتر شده است، قبل از هر چیز احترام به انسانیت و کمال جویی او برخاسته از محوریت انسان در تمدن سازی است ( صوفیان، 1383 : 4 ).

ورود به جهان دانایی محور و نیاز روزافزون بشر به آموزش، نیاز به " آموختن مستقل، در طول زندگی را افزایش داده است. آموزش های نیمه حضوری و غیر حضوری نه تنها مکمل آموزش های حضوری می باشند، بلکه فرصت بی بد یلی را برای روزآمد نمودن محتوا و انعطاف بخشی به روش های یادگیری و یاددهی به ارمغان می آورد( الحسینی، 1384 : 5 ).

پاسخ گویی به تقاضای روز افزون دانش افزایی، افزایش تقاضا به منظور دسترسی برابر و آزاد در سراسر کشور، استفاده بهینه از رسانه های اطلاعاتی و ارتباطی، و ازبین بردن محدودیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که مانع از ادامه تحصیل می گردد ضرورت استفاده از شیوه های نوین را ایجاب می نماید.

آموزش از راه دور در راستای پیشرفت خود با بهره گیری از فناوری اطلاعاتی و آموزشی در قالب شبکه جهانی اینترنت و قابلیت وب جهان گستر ‏‎ ‎‏به حدی از تکامل رسیده که کلاس های اینترنتی و دانشگاه های مجازی به عنوان جایگزین های مناسب برای کلاس های عادی مدارس و دانشگاه های سنتی در نظر گرفته شده است و روز به روز ضرورت خود را اثبات می نماید. بنابراین لزوم پرداختن به این مسئله و زمینه یابی ومطالعه نگرش آن بیش از پیش احساس می شود.

از این رو این تحقیق با مطالعه نگرش معلمان نسبت به آموزش های ضمن خدمت از راه دور بر آن است که در توسعه فرهنگ آموزش از دور و راه گشای استفاده از این شیوه های نوین در آموزش ضمن خدمت و کاهش محدودیت های زمانی و مکانی این نوع آموزش باشد.

1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق

ضرورت و نیاز به آموزش های ضمن خدمت برای معلمان در اکثر تحقیقات ثابت شده است. با وجود این برخی از تحقیقات، حاکی از عدم اثر بخشی اینگونه آموزش ها می باشند. آموزش های ضمن خدمت به دلیل داشتن هزینه های بالا، اتلاف وقت ادارات ومعلمان، ناکارآمدی روش های آموزش، عدم تناسب محتوای دوره با نیازهای معلمان، به روز نبودن، مناسب نبودن زمان و مکان آموزش ها واجبار به ترک محل خدمت، ممکن است اثر بخشی لازم را نداشته باشند.

با گسترش فزاینده علوم وفنون و لزوم تغییرات سریع در برنامه ها ی درسی مدارس در عصر کنونی، روزآمدی معلمان یکی از دغدغه های اصلی نظام تعلیم و تربیت به شمار می رود. از آنجا که رویکردهای سنتی قادر به برآورده ساختن تمامی نیازهای آموزشی معلمان نیست، بهره گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات می تواند بسیاری از موانع و مشکلات شیوه ی سنتی آموزش معلمان از جمله کاهش ساعات حضور معلمان در مدرسه و اختلال در برنامه کار مدارس، همگام نبودن آموزش با تغییرات کتب درسی، محدودیت های زمانی و مکانی و غیره را برطرف و راه را برای پیدایش شیوه های نوین آموزش معلمان هموار نماید .

در این رابطه می توان با فراهم آوردن امکانات، تجهیزات و زیر ساخت های مورد نیاز، دوره های آموزش از راه دور یا مجازی مبتنی بر شبکه را برقرار نمود تا معلمان در هر زمان و مکان به برنامه ها ی آموزشی دسترسی داشته باشند، اطلاعات مورد نیاز به طور سریع و به موقع و همگام با تغییرات در اختیار معلمان قرار گرفته و فرصت های سازمان یافته به منظور بازآموزی، ارتقاء و کسب دانش و مهارت های جدید و به روز برای آنان فراهم آید. این کار می تواند زمینه ی پرورش حرفه ای مستمر معلمان را مهیا سازد.

با توجه به مشکلات وضعیت موجود مانند کمبود فضا و امکانات آموزشی، پایین بودن کیفیت آموزش، عدم دسترسی به امکانات آموزشی یکسان برای همه کارکنان و همچنین با توجه به اینکه توسعه کمی و کیفی علوم و تکنولوژی همراه با نیازهای آموزشی گوناگون، مستلزم پا فراتر نهادن از مرزهای آموزش های سنتی است، عدم پاسخ گویی به این نیازها، منجر به کاهش توسعه اقتصادی – فرهنگی کشور شده و مشکلات عدیده ای را برای کشور در پی خواهد داشت( زمانی و مقدسی،1377 :171).

بنابر این ضروری است که تحقیقات جدی در این زمینه آغاز گردد و با استقرار یک نظام مفید آموزش از راه دور بتوانیم با سرعت، دقت و کیفیت بهتری آموزش مداوم معلمان را در کشور پیش ببریم.

استفاده از آموزش های ضمن خدمت از دور موجب افزایش کیفیت آموزشی، اطلاع رسانی دقیق و منطبق بر علوم روز، ارائه خدمات آموزشی به افرادی که به علت مسافت زیاد و یا مشغله های مختلف امکان حضور در کلاس را ندارند، و ایجاد فرصت های آموزشی مادام العمر برای معلمان را در پی خواهد داشت.

لذا با توجه به قابلیت های آموزش از راه دور، مطالعه نگرش معلمان در رابطه با این شیوه ی آموزشی، می تواند به ایجاد تغییرات مطلوب در زمینه ی آموزش ضمن خدمت معلمان کمک مؤثری کند.

1-4 اهداف تحقیق

هدف کلی

هدف کلی این تحقیق مطالعه نگرش معلمان نسبت به آموزش های ضمن خدمت از دورمی باشد.

اهداف جزیی

اهداف جزیی این تحقیق مطالعه موارد زیر از دیدگاه معلمان می باشد:

1. نشان دادن تأثیر محدودیت های آموزش های ضمن خدمت حضوری در شرکت مؤثر آنها در این دوره ها
2. روشن ساختن نارسایی های آموزش های ضمن خدمت حضوری

3. روشن ساختن میزان علاقه مندی معلمان به شرکت در دوره های عمومی و اختصاصی آموزش ضمن خدمت از دور

4. ارائه پیشنهاداتی به برنامه ریزان و مسئولان آموزش های ضمن خدمت برای سازماندهی بهتر دوره های آموزشی ضمن خدمت

1-5 سوال های تحقیق

1. محدودیت های دوره های آموزش ضمن خدمت حضوری تا چه اندازه در شرکت مؤثر معلمان دراین دوره ها تأثیر دارند؟

2. دوره های آموزش ضمن خدمت حضوری تا چه اندازه می توانند نیازهای آموزشی معلمان برآورده سازند؟

3. دوره های آموزش ضمن خدمت از دور تا چه اندازه می توانند محدودیت های آموزش های حضوری را برطرف سازند؟

4. معلمان تا چه اندازه مایل به شرکت در دوره های عمومی و اختصاصی آموزش ضمن خدمت از دور می باشند؟

5. معلمان چقدر نسبت به آموزش مجازی به عنوان یکی از شیوه های آموزش ازراه دور، گرایش دارند؟

1-6 فرضیه های تحقیق

1. دوره های آموزش ضمن خدمت حضوری تا حد زیادی شرکت مؤثر معلمان دراین دوره ها را محدود می کند.

2. دوره های آموزش ضمن خدمت از دور می توانند تا حد زیادی محدودیت های دوره های آموزش حضوری را برطرف سازند.

1. معلمان به شرکت در دوره های عمومی و اختصاصی آموزش ضمن خدمت از دورعلاقه مند می باشند.

4. معلمان به شرکت در دوره های آموزش های ضمن خدمت مجازی به عنوان یکی از شیوه های آموزش ازراه دور گرایش زیادی دارند.

1-7 توصیف دقیق متغیر با متغیر های د خیل در مسئله

متغیرهای مستقل: دوره های آموزشی ضمن خدمت حضوری، دوره های آموزشی ضمن خدمت از دور و آموزش های مجازی

متغیرهای وابسته: توانایی حرفه ای معلمان، میزان رضایت از دوره های آموزش ضمن خدمت و نگرش معمان

1-8 تعریف واژگان کلیدی

نگرش: نگرش ها حالات پیچیدۀ انسانی است که بر رفتار فرد نسبت به افراد، چیزها یا رویدادها اثر می گذارند، بسیاری از پژوهش گران در نوشته های خود بر مفهوم نگرش به عنوان نظامی از اعتقادات تأکید کرده و آن را مورد مطالعه قرار داده اند ( فستینگر، 1975) .

آموزش از راه دور: سازماندهی فرایند یاددهی – یادگیری توسط یک مؤسسه به منظور فراهم ساختن تسهیلات لازم برای یادگیری مستقل، خود ارزیابی تحصیلی و برقراری ارتباط دو جانبه میان یاد دهنده و یادگیرنده که به لحاظ زمانی و مکانی از یکدیگر جدا هستند با استفاده از راهبردهای مناسب و بکارگیری فناوری آموزشی ( ابراهیم زاده ، 1383 ).

کیگان (­1986) آموزش از راه دور را ارتباط دور از محل استقرار، بین مدرس و شاگرد، با واسطه رسانه چاپی یا شکل های دیگر فناوری تعریف کرده‌ است. وی از آموزش از راه دور به عنوان روشی یاد می کند که در آن دانشجو مسئول یادگیری خویش است و یادگیرنده و یاددهنده در تعامل آموزشی خود به ارتباط چهره به چهره نیازی ندارند.

مؤسسه "یو نسکو" در تعریفی می ‌گوید: آموزش از راه دور به هر نوع فرایند آموزشی اشاره دارد که در آن، همه یا بیشتر تدریس توسط افرادی انجام می ‌شود که از نظر زمانی و مکانی در فضایی دور از یادگیرنده هستند، بدین معنا که همه یا اغلب ارتباطات بین مدرس و یادگیرنده از طرق یک رسانه مصنوعی چاپی یا الکترونیکی انجام می شود( یونسکو،2002 :23 ).

تهیه کنندگان گزارش یونسکو درباره آموزش آزاد و از راه دور معتقدند: مفهوم یادگیری آزاد و آموزش از راه دور، حاکی از رویکردهایی است که بر روی دسترسی آزاد به آموزش و رها بودن یادگیرندگان از قید های زمانی و مکانی، و ارائه فرصت های قابل انعطاف به افراد و گروه ها ی یادگیرنده( یونسکو،2002 :7 ).

در این تحقیق منظور از آموزش از راه دور، دوره های آموزش ضمن خدمت تخصصی یا عمومی است که از طریق مواد چاپی یا یکی از رسانه ها ی الکترونیکی ( رادیو، تلویزیون، رایانه و ... )، بدون نیاز به حضور در زمان و مکان خاصی برگزار می شوند و معلمان می توانند امور مربوط به آموزش و یادگیری را شخصاً انجام دهند.

آموزش ضمن خدمت: به آموزشی اطلاق می شود که عموماً پس از استخدام فرد در سازمان صورت می پذیرد و باعث بهبود نظامدار و مداوم مستخدمین از نظر دانش، مهارت ها، و رفتارهایی
می شود که به رفاه و سازمان محل خدمت شان کمک می نماید( فتحی واجارگاه، 1376: 14).

در این تحقیق منظور از آموزش ضمن خدمت، کلیه دوره های آموزشی تخصصی و عمومی است که وزارت آموزش و پرورش پس از استخدام کارکنانش برای آنها برگزار می نماید.

آموزش از دورآموزش ‌ضمن خدمت از ‌دورمعلمانآموزش مجازیمزایای آموزش از راه دور

دانلود تلافات زناشویی عامل خطرساز برای اختلالات روانی

تلافات زناشویی عامل خطرساز برای اختلالات روانی

جنگ در تمام دوران، جوامع بشری را تهدید کرده است هر جنگی زیانهایی دارد، زیانهای مالی قابل جبران هستند، اما زیانهای روانی مشکل جبران می شوند و از مهمترین عوارض جنگ هستند فردی که از جنگ بر می گردد باید خود را هم با خانواده وفق دهد و هم با اجتماع، اکثر این افراد در وفق دادن دچار مشکل می شوند و خود را در این میان غربیه می پندارند این افراد نه تنها خود

دسته بندی	روانشناسی و علوم تربیتی
فرمت فایل	doc
حجم فایل	135 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	134

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

. 1 بیان مسئله

جنگ در تمام دوران، جوامع بشری را تهدید کرده است. هر جنگی زیانهایی دارد، زیانهای مالی قابل جبران هستند، اما زیانهای روانی مشکل جبران می شوند و از مهمترین عوارض جنگ هستند. فردی که از جنگ بر می گردد باید خود را هم با خانواده وفق دهد و هم با اجتماع، اکثر این افراد در وفق دادن دچار مشکل می شوند و خود را در این میان غربیه می پندارند. این افراد نه تنها خود دچار مشکلات روانی فراوانی می شوند، بلکه خانواده ی آن ها نیز درگیر این قضیه می شوند، به خصوص همسران این افراد در معرض خطر بیشتری هستند و رضایت زناشویی این افراد کاهش پیدا می کند. بر طبق آمارها نرخ طلاق در این افراد دو برابرافراد عادی می باشد (هاشمی، 1385).

اگر اعضاء خانواده از سوی منابعی حمایت شوند، توانایی بیشتری برای کمک به فرد حادثه دیده دارند. رضایت زناشویی از موارد مهمی است که موجب سازگاری خانواده می شود. نظام خانواده باید نظام محکم و پایداری باشد. بهداشت خانواده یکی از مسائل مهمی است که در استحکام نظام خانواده نقش دارد.

اختلافات زناشویی عامل خطرساز برای اختلالات روانی مانند افسردگی، اعتیاد و ... می باشد. همچنین مشکلات ارتباطی در خانواده با بیماریهای جسمی نیز همبستگی دارد. افرادی که روابط رضایت بخش وحمایت کننده دارند، احتمال کمی وجود دارد که مبتلا به بیماری سختی شوند و اگر هم بیمار شوند سریعتر بهبود می یابند.

بعد از مرگ ناگهانی در خانواده مشکلات زناشویی و طلاق شدیدترین فشارهایی هستند که افراد تجربه می کنند (بلوم، آشرو وایت 1987 به نقل از طغیانی 1386).

با توجه به نقش رابطه ی زوجین بر سلامت جسم و روان آموزش شیوه های مختلف روان درمانی ضروری می باشد.

متأسفانه بیشتر پژوهشهای صورت گرفته توصیفی است و کمتر آموزشی است. با توجه به افزایش مشکلات زناشویی در همسران جانبازان لازم است به آن ها آموزشهایی داده شود تا با مشکلات خود مقابله کنند و تا حد امکان سبک زندگی خویش راتغییر دهند تا بتوانند علاوه بر بهبود خود به همسرانشان نیز کمک کنند.

تحقیقات نشان داده است که ‌خود دلگرم سازی[1] باعث می‌شود افراد بسیار با جرأت تر، بردبارتر و با اعتماد ‌به نفس بالاتری عمل کنند و نیز دارای رفتار دوستانه تری با دیگران بوده، احساس ثبات بیشتری نموده و همچنین بهتر قادر باشند با مسائل و مشکلات خود مقابله کنند. حال اگر این روش آموزشی بتواند این نتایج را در همسران جانبازان ایجاد کند، شاید بتواند بر رضایت زناشویی ونیز سلامت روانی آن ها تاثیر بگذارد. این تحقیق در صدد بررسی این احتمال می­باشد.

آدلر[2] بنیانگذار روانشناسی فردنگر[3] چهار نیاز اصلی را بیان می کند که عبارتند از:

نیاز به ارزشمندی، احساس قابلیت، نیاز به تعلق و دلگرم سازی.

دلگرم سازی آن چیزی است که باعث می شود دیگران احساس خوبی داشته باشند، عملکرد مؤثر داشته و برای مشکلات خود به شکلی موثرتر برنامه ریزی کنند، دارای اعتماد به نفس و حس رضایت باشند.

یکی از پیامدهای دلگرم سازی این است که شخص احساس تعلق می کند و از وقف خود برای بهزیستی جامعه احساس رضایت می کند. دلگرم سازی هم هدف شخصی وهم هدف اجتماعی دارد. آنچه مهم است داشتن نگرشهای مثبت نسبت به مسائل اطراف است. اما بسیاری از افراد این گونه نیستند و با احساس عدم کفایت و حقارت زندگی می کنند. آن ها معتقدند مفید نیستند. این یاس و دلسردی باید توسط افرادی در جهت افزایش دلگرم سازی،رضایت مندی و سلامت روانی و برآوردن نیازهای زندگی درمان شود. یکی از روشهای درمانی در مواجهه با این افراد روش آموزشی شوانکر است (باهلمن ودینتر[4]، 2001).

تئو و آنتینیو شوانکر[5] این برنامه ی آموزشی را بر اساس روانشناسی فردنگر آدلر در سال 1980 تهیه کردند. آن ها مفهوم دلگرم سازی را پرورش دادند و آن را از یک مفهوم تئوریک به صورت روش علمی و قابل اجرا در آوردند.

خانواده­های جانبازان با مشکلات عدیده ای مواجه هستند که در نتیجه به مشکلات عاطفی و زناشویی در آن ها منجر می شود.

حال این سئوال مطرح می­شود که آیا روش دلگرم سازی شوانکر قادر است باعث ارتقاء سلامت روانی و رضایت زناشویی همسران جانبازان شود؟!

2. 1 اهمیت و ضرورت تحقیق

خانواده یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی است و یک ارگانیسم زنده است. سلامت آن منوط به سلامت اعضای آن است. نقص یا تغییر در هر یک از اعضاء بر کل خانواده تاثیر گذار است.

مروری بر پژوهشهایی که در ایران صورت گرفته است، نشان می دهد که از سال 1370 تا کنون مشکلات جانبازان و خانواده های آن ها رو به افزایش است. با گذشت 28 سال از آغاز جنگ ایران و عراق هنوز جانبازان و خانواده های آنان با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم می کنند. با در نظر گرفتن مشکلات و آمارهای رو به افزایش این مشکلات، لزوم توجه جدی به این معضل احساس می شود. از سوی دیگر آموزشهای خانواده یکی از اولویتهای پژوهشی بنیاد جانبازان است که این پژوهش می تواند مورد استفاده آن ها و خانواده ی جانبازان قرار گیرد.

همچنین پژوهشهای بسیاری حمایت تجربی قابل توجهی را برای اثرمندی رویکردهای مختلف زوج درمانی در درمان ناهماهنگی های زناشویی فراهم می سازند.

از ضرورتهای این پژوهش می توان موارد ذیل را نام برد:

- ارتقاء بهداشت روانی خانواده های شاهد و ایثارگر

- کاهش اختلالات روانی در سطح جامعه

- پایین آوردن میزان طلاق و عوارض ناشی از آن در خانواده های جانبازان

- کوتاه مدت بودن رویکرد مورد پژوهش

و ...

3. 1 هدف تحقیق

هدف این پژوهش عبارت است از:

«تعیین میزان اثربخشی روش آموزش دلگرم سازی شوانکر بر سلامت روانی و رضایت زناشویی همسران جانبازان».

4. 1 فرضیه های تحقیق

فرضیه های اصلی:

1- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر رضایت زناشویی آن ها را افزایش می‌دهد.

2- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر سلامت روانی آن ها را افزایش می دهد.

فرضیه های فرعی:

1- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر علائم جسمانی آن ها را کاهش می دهد.

2- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر مشکلات خواب و اضطراب آن ها را کاهش می­دهد.

3- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر کارکردهای اجتماعی آن ها را افزایش می دهد.

4- آموزش همسران جانبازان با رویکرد شوانکر افسردگی آن ها را کاهش می دهد.

5. 1 تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی طرح

1. 5. 1 دلگرم سازی:

1. 1. 5. 1تعریف نظری: دلگرم سازی همه ی آن چیزی است که از یک فرد انسان دیگری با این مشخصات می سازد: احساس بهتر، کارکردهای مؤثرتر، غلبه مؤثرتر بر مشکلات،
اعتماد به نفس بالاتر، داشتن رغبت بیشتر برای مشارکت در امر سلامت دیگران و به طور کلی جامعه. فرد احساس می کند به قدر کافی انسان خوبی است و توسط دیگران پذیرفته شده است و همواره احساس می کند که: «من می توانم» (شوانکر، 1991).

2. 1. 5. 1تعریف عملیاتی: فرایندی است که با استفاده از جلسات آموزشی شوانکر طی 10 جلسه سعی در افزایش وتقویت آن داریم (به پیوست مراجعه شود).

2. 5. 1 سلامت روانی:

1. 2. 5. 1تعریف نظری: شامل شرایطی است که سطوح بالایی از نشانه های سلامت هیجانی (رضایت خاطر وشادی بالا)، پذیرش خود، رشد شخصی، هدفمندی در زندگی، تسلط بر محیط، حس تعلق وتعامل عاطفی را در برمی گیرد (کریمی زاده، 1384). مشخصه ی آن نداشتن اضطراب و نشانگان مختل کننده ی زندگی و ظرفیت ایجاد رابطه ی حسنه و رضایت بخش با دیگران وظرفیت مقابله ی مناسب با تنیدگیها و تناقضهای زندگی می باشد (کورسینی، 1999 به نقل از اسدی، 1382).

2. 2. 5. 1تعریف عملیاتی: نمره ای که فرد در آزمون سلامت عمومی GHQ کسب می‌کند.

3. 5. 1 رضایت زناشویی[6]:

1. 3. 5. 1 تعریف نظری: به اعتقاد هیلمن (1994) رضایت زناشویی به رویدادهای مثبت یا منفی کلی که زوجین درمورد رابطه شان احساس می کنند، اشاره دارد که این رویدادهای مثبت یا منفی را با عناوین مختلفی نظیر خشنودی رابطه، سازگاری رابطه و احساسات رابطه می نامند (هالفورد[7]، 1384 به نقل از هاشمی، 1385).

2. 3. 5. 1 تعریف عملیاتی: در این پژوهش رضایت زناشویی نمره­ای است که فرد درآزمون اینریچ[8] 47 سئوالی کسب می کند.

4. 5. 1جانباز:

1. 4. 5. 1 تعریف نظری: جانباز یعنی کسی که جان خود را فدا می کند یا کسی که جان خویش را در معرض خطر می اندازد (معین، 1375).

2. 4. 5. 1 تعریف عملیاتی: به فردی اطلاق می شود که در طول مدت جنگ (یا دوران انقلاب) به علت حضور در یکی از مناطق جنگی یا سایر مناطق، توسط یکی از انواع سلاحهای جنگی یا ضربات وارده دچار مجروحیت شده باشد. جانبازان بسته به عامل مجروحیت یا ناحیه ی مجروحیت به گروههای زیر تقسیم می شوند:

- جانبازان مصدوم شیمیایی که به وسیله ی گازهای شیمیایی دچار مصدومیت شده اند.

- جانبازان عصبی روانی که به علل مختلف از جمله موج انفجار سلاحهای مخرب،
شکنجه­های جسمی و روحی، مشاهده ی حوادث ناگوار و ضربه زننده، تحمل فشارهای شدید و ... به انواع مختلف اختلالات روانی مبتلا شده اند.

- جانبازان ضایعه ی نخاعی که از ناحیه ی نخاع شوکی به طور کامل یا نسبی آسیب
دیده اند.

- جانبازان با نقایص یا با ترکیبی از آسیبها و صدمات جسمی و روحی.

5. 5. 1 همسر جانباز:

به زنی گفته می شود که همسر شخص جانباز بوده و در کنار وی دارای زندگی مشترک باشد.

1. 2مبانی نظری رویکرد آدلر

آدلر یک روانشناس فردنگر است که معتقد است وراثت و محیط عوامل جبری زندگی نیستند و این دو تنها چارچوبی را فراهم می کنند که فرد با خلاقیت خود به آن ها پاسخ می دهد.

شهرت آدلر بیشتر به دلایل زیر است:

1- عقده­ی حقارت 2-تاکید او برکیفیت محیط خانواده و روابط اجتماعی فرد

3- مفهوم علاقه­ی اجتماعی[9] 4- مفهوم تعرض مردانه (نرنیه نمایی)[10]

5- تاکید بر خود آگاهی انسان 6- من خلاق و.....

زندگی از نظر آدلر، شدن است نه بودن. او جبرگرا نیست و از دیدگاه او انسان به شیوه­ی خاص خود به زندگی معنی و مفهوم می بخشد. از نظر او هر فرد، موجودی اجتماعی است نه زیستی.

نظریه­ی آدلر از عناوین کلی زیر تشکیل شده است:

1- هدف گرایی تخیلی[11]

2- تلاش برای توفق و برتری[12] یا کمال[13]

3- احساس حقارت[14] و مکانیزم جبران [15]

4- علاقه­ی اجتماعی

5- سبک زندگی[16]

6- من یا خود خلاق

آدلرگراها روان درمانی را شامل 4 مرحله می دانند:

1- ایجاد ارتباط: درمانگران آدلری برای ایجاد رابطه­ی خوب در مقابل هم می نشینند و صندلی های خود را در یک سطح قرار می دهند. آن ها به بیمار می فهمانند مسئول اعمال خودش است و مشکلاتش به خاطر ادراکهای غلط است، بیمار هم سعی می کند ادراک‌هایش را تغییر دهد. مصاحبه و ارتباط براساس علائق و احترام متقابل و مشارکت در کشف و درک چیزها در ارتباط مطرح می شود. از لحظه ای که بیمار وارد می شود، حالتها و نشستن او و بیانش همه به شناخت درمانگر کمک می کند.

2-ارزیابی سبک زندگی فرد: در اینجا بررسی خاطرات اولیه و منظومه ی خانواده ی فرد ضروری است. در درمان باید هدفها خوب تنظیم شود و گرنه امکان پیشروی را از بین می برد. درمانگر باید سبک زندگی بیمار را بشناسد و علاوه برآن چگونگی تاثیر سبک زندگی بر کارکرد موجود بیمار را با توجه به تکالیف زندگی ببیند.

3- تعبیر و تفسیر و ازدیاد بینش: درک متقابل در مورد باورها، انگیزه ها و جهت گیریهای مراجع.

4- بازجهت دهی و بازآموزی: برای تسهیل آن می توان علاقه­ی اجتماعی و دلگرم سازی را تقویت کرد. جهت گیری برای تقویت قابلیتها و استعدادهای مثبت زندگی است. ما باورهای غلط را یا خودمان ساختیم و یا از دیگران یاد گرفتیم. در اینجا روشهایی را یاد می گیریم تا خود و دیگران را بشناسیم و در نتیجه فردی امیدوار، خوش بین و با اعتماد به نفس شویم.

به طور خلاصه درمان و فرایند تربیتی آدلر هدفهای زیر را دنبال می کند:

1- پروراندن علاقه­ی اجتماعی

2- کاهش احساس کهتری، غلبه بر ناامیدی، تشخیص و استفاده از منابع درونی

3- تغییر سبک زندگی یعنی ادراکها و هدفها. هدف درمان تبدیل اشتباههای بزرگ به اشتباههای کوچک است.

4- تغییر ارزشها یا انگیزه های غلط

5- دلگرم سازی به افراد برای درک برابری انسانها

6- کمک به فرد تا به انسانی مشارکت جو تبدیل شود. این بیماران در نهایت امیدوار،
خوش بین و دارای اعتماد و شهامت می شوند (علیزاده، 1383).

از مفاهیم دیگر نظام آدلر می توان رویاها، خاطرات اولیه، ترتیب تولد و دلگرم سازی را نام برد .

1. 1. 2 دلگرم سازی

برای این اصطلاح ترجمه های مختلفی وجود دارد: تهییج، دلگرمی، شجاعت دهی،
جرأت بخشی، قوت قلب و انگیزه دهی.

براساس اصول روانشناسی فرد نگر، هدفهای آموزشی دلگرم سازی عبارت است از:

افزایش احترام به خود، اعتماد به نفس و مهارتهای اجتماعی. دلگرم سازی، اعتماد به نفس و احساس فرد را نسبت به خودش تقویت و بهبود می بخشد و این کلید توسعه و تحول فردی است. بر اثر دلگرم سازی، فرد احساس تعلق و رغبت بیشتر و سودمندی برای جامعه می کند. اغلب دارای اهداف اجتماعی است و بیش از مثبت بودن صرف است و فقط انکار و سرکوبی ابعاد منفی زندگی نیست. دلگرم سازی توجه توامان به ابعاد مثبت و منفی زندگی است.

ناکامل بودن بخشی از وجود انسان است و این امر شرم آوری نیست. وقتی فرد برای غلبه به نقصهایش تلاش می کند و می خواهد کامل باشد به خودی خود چیز بدی نیست. ولی وقتی این نگرش تبدیل به این شود که فرد تنها زمانی انسان خوب است که کامل باشد و کارهایش بدون نقص باشد اثرات نامطلوبی دارد و منجر به احساس حقارت می شود. بنابراین آنچه ضروری است«شهامت ناکامل بودن»[17] است. رشد و تحول فرد قویاً با اشتباه کردن و آموختن از خطاها مرتبط است و این ها تجارب ارزشمندی هستند. امروزه مردم به جای تاکید بر نقاط قوت همدیگر بر روی ضعفها و خطاهای هم تاکید می کنند و فکر می کنند این باعث بهتر عمل کردن دیگران است در حالی که این اشتباه است، بسیاری از مردم در طول زندگی با دلگرم سازی روبرو نمی شوند و زندگی شان پر از احساس حقارت است و آن را به شغل، ازدواج، روابط دوستانه، محل کار و به طور کلی به تمام زندگی شان تسری می دهند.

آن ها متقاعد شده اند که به اندازه­ی کافی افراد خوبی نیستند وتنها زمانی خوبند که از خواهر و برادر خود بهتر، باهوش تر، لاغرترو.... باشند. آن ها معتقدند به چیزی تعلق ندارند. این یاس ودلسردی باید به وسیله­ی دلگرم کردن آن ها از بین برود تا آن ها زندگی سالم تری داشته باشند.

برای دلگرم سازی می توان به 10 مهارت اشاره کرد:

1- اظهار علاقه به دیگران

2- گوش دادن فعالانه و با دقت و توجه کامل

3- نشان دادن اشتیاق

4- شکیبایی و صبور بودن

5- به کاربردن لحنی دوستانه هنگام صحبت

6- نشان دادن حالات دوستانه در چهره

7- استفاده از قالب بندی مثبت برای مشاهده و ارزیابی رفتار

8- شناسایی تلاشها و پیشرفتهای دیگران

9- به کاربردن تماسهای بدنی و لمسی (مانند قراردادن بازو روی شانه ی دیگری برای ابراز حمایت)

10-قاطع بودن واظهار وجود کردن ( باهلمن ودینتر،2001).

آدلری ها دلگرم سازی را به منزله­ی مثلثی با سه ضلع نابرابر می دانند، این سه ضلع عبارتند از: روابط اجتماعی، آموزش و درمان و انسان را در این سه حوزه دلگرم می­کنند. آن ها معتقدند هر چه بیشتر دیگران را دلگرم سازیم، خودمان نیز بیشتر احساس دلگرمی خواهیم کرد، چرا که با کمک به دیگران برای بهتر شدن، خود نیز احساس بهتری خواهیم داشت (موزاک و میانیاچی،1999 به نقل از هاشمی، 1385). همان طور که گیاه به آب و خاک نیاز دارد ما هم به دلگرم شدن توسط دیگران نیازمندیم.

گفته شد که از دیدگاه آدلر گراها فرد بیمار دلسرد و مأیوس است، برای این که این دلسردی از بین برود باید از دلگرم سازی در روند درمان استفاده کرد. فرد دلگرم کننده استعدادهای دیگران را کشف می­کند و سپس آن ها را منعکس می­کند. در رابطه­ی درمانی پیش بینی موفقیّت نقش مهمی دارد. آدلرگراها به تحلیل مشکل بسنده نمی کنند، بلکه استعدادها وتوانایی بیمار را به او پسخوراند می­دهند. در رابطه­ی درمان تلاش می‌کنند فرد به خود و توانایی هایش اعتماد کند وتوانایی هایش را به کار گیرد و عزت نفس و احساس ارزش درونی اش افزایش پیدا کند. باید به جای ناتوانی ها و نقصها به فرد کمک کنیم برتوانایی ها وداشته هایش تاکید داشته باشد و به رغم موانعی که در راهش وجود دارد به سمت جلو حرکت کند. در این روش به فرد کمک می­شود تا در سبک زندگی اش تغییر ایجاد کند و به بهبود روابط خود و دیگران کمک کند.

در این روش حتی اگر فرد احساس می کند که نمی تواند موفق شود، درمانگر باید او را دلگرم سازد که او می­تواند نگرش هایش را تغییر دهد و پیشرفتش امکان پذیر است. این فرآیند در سراسر درمان ادامه دارد. به فرد آموزش داده می‌شود نیمه­ی پرلیوان را ببیند. از دیگر راهها برای دلگرمی تلاش برای برنامه ای است که فرد از آن می ترسیده یا نمی داند که در آن قرار دارد. عدم دلگرمی در افراد باعث فقدان اعتماد و بدبینی می‌شود. افراد دلگرم افرادی پذیرا و با مسئولیت هستند.

مهمترین منبع دلگرم سازی برای هر فرد، خانواده است ،اگر افراد خانواده دلگرم باشند، کودکان آن ها نیز به همین طریق رشد پیدا می‌کنند و نکات مثبت دیگران را بیشتر می بینند و به دیگران عشق می ورزند و برعکس در خانواده هایی که عدم دلگرمی در آن ها موج می زند، افراد خانواده هم همین گونه رشد می کنند و به دنبال عیب جویی در خود و دیگران هستند. همکاری، ارتباط، قدردانی و سپاس و... از ویژگیهای خانواده‌های دلگرم است . پیامهای مأیوس کننده در این خانواده ها بسیار کم شنیده می‌شود.

1. 1. 1. 2 رفتارهای دلگرم زدا در خانواده

اکستاین رفتارهای بارز عدم دلگرم سازی در خانواده را به 4 دسته تقسیم می‌کند:

1-اثر مداد قرمز

اعضای خانواده مدام همدیگر را به خاطر خطاها سرزنش می‌کنند و فرد خاطی مدام درگیر این سرزنشهاست و نمی تواند به جنبه های مثبت زندگی توجه کند(فتحی،1386).

2-اثر طرح عمودی در مقابل طرح افقی

طرح افقی دلگرم کننده است ولی طرح عمودی عدم دلگرمی را در بر می‌گیرد. در طرح افقی تساوی و پذیرش همه­ی اعضای خانواده و رعایت شأن اعضا مطرح است. در طرح عمودی خود خواهی بسیار بارز است. با برچسبهای برتر وکهتر، نگرش مذهبی، نژادی و جنسیتی در طرح عمودی روبرو می­شویم.

3-کمال گرایی افراطی

تصور عدم اشتباه در یک خانواده­ی موفق منجر به بروز سرزنشهای دائمی و تلاش برای کشف نقاط ضعف همدیگر می‌شود.

4-چسبیدن به الگوهای کهنه

کودکان در زندگی رویدادهای فراوانی را مشاهده می‌کنند و نتایجش را به موقعیتهای مشابه تعمیم می دهند. بعضی از این تعمیم ها نادرست است، ولی طبق عادت سالیان سال ادامه
می یابد و فرد طی سالها هیچ گونه تغییر مثبت و پیشرفتی نمی کند.

علاوه بر رفتارهای خانواده، شیوه های تربیتی والدین هم می‌تواند عدم دلگرمی را برای بچه ها بوجود بیاورد. والدین خود کامه­ی مستبد، والدین سهل گیر و والدین طرد کننده با رفتارهای خود دلگرمی را در بچه هایشان از بین می‌برند.

والدین مستبد و خودکامه با کنترل بیش از حد بر انضباط، پیروی بی چون و چرا از مقررات و تنبیه سخت تاکید می‌کنند. کودکان این والدین معمولاً زودرنج و بی تابند و اثری از
اعتماد به نفس در این کودکان دیده نمی شود.

والدین سهل گیر با آزاد گذاشتن فراوان کودک، کودکانی خودخواه، پرتوقع، خواهان توجه و محبت دیگران بار می آورند. کودکان آن ها در برابر برآورده نشدن خواسته ها بی‌صبر و پرخاشگر هستند و دچار بی تابی و اندوه می شوند. این ها هم از عدم اعتماد به نفس رنج
می برند.

والدین طرد کننده گاه با بی توجهی و گاه با خصم با کودکان خود برخورد می کنند. عدم احساس امنیت و نگرانی و پریشانی و رفتارهای ضد اجتماعی از ویژگی های این کودکان است. هیچ یک از این سه دسته والدین دلگرمی را در بچه های خود ایجاد نمی کنند.

برخلاف این سه دسته، والدین دلگرم کننده نه کنترل افراطی دارند و نه سهل گیری افراطی. مدیریت توأم با احترام در این خانواده وجود دارد. والدین، کودکانی با مسئولیت، راستگو، رک و قابل اعتماد پرورش می دهند. این کودکان از اموال خود و دیگران به خوبی نگهداری می کنند و دارای اعتماد به نفس و دلگرمی هستند (احدی وبنی جمالی،1383).

2. 1. 1. 2 خود دلگرم سازی

همان طور که دلگرم کردن دیگران مهم است، دلگرم ساختن خود نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. برای دلگرم ساختن دیگران ابتدا باید به دلگرمی خود بپردازیم. باید خودمان و تلاشهایمان را باور داشته باشیم و برای آن ها ارزش قائل باشیم. ایمان و اعتماد به خود تنها راه تغییر است. تا این حس را در خود به وجود نیاوریم نمی توانیم به دیگران یاد دهیم.

مک کی برای خود دلگرم سازی 6 گام را بیان کرده است:

گام اول: پذیرش خود: با پذیرش خود متوجه می شویم که می‌توانیم از این که هستیم بهتر باشیم.

گام دوم: توجه به کارهای مثبت خود

گام سوم: قدردانی از خود به خاطر تلاشهایمان

گام چهارم: استفاده از شوخی طبعی برای دلگرمی خود

گام پنجم: ایمان به خود و توانایی های خودمان

گام ششم: ارتباط با افراد دیگری خارج از خانواده ( مک کی،2004 به نقل از هاشمی،1385).

3. 1. 1. 2 آموزش دلگرم سازی شوانکر

تئو و آنتینیو شوانکر بر اساس اصول روانشناسی فرد نگر در اواخر دهه 1980 برنامه آموزشی خود را توسعه دادند. آن ها در طی سالها تجربه اندوزی در کار با گروهها و افراد مختلف دریافتند که دلگرم سازی پایه­ی هر فرآیند تحولی است و در کمک ها و درمانهای روانشناختی از اثرگذاری بالایی برخوردار است. بنابراین آن ها این مفهوم را توسعه دادند و مفاهیم نظری را به روشهای علمی و تجربی تبدیل کردند. مفهوم آموزش دلگرم سازی شوانکر توسط مربیان دلگرم سازی که به مدت دو سال در انستیتوی آدلر- دریکارس واقع در زانترباخ آلمان آموزش دیده اند، توسعه یافته است. دوره­ی آموزشی مربیان شامل 5 آخر هفته بود که دروسی به آن ها تدریس می شد و مورد تمرین قرار می‌گرفت. علاوه بر این مبانی روانشناسی فردنگر نیز به
آ‌ن ها آموزش داده می شد. همچنین به شرکت کنندگان تکالیفی برای خانه ارائه می شد. این تکالیف شامل دو بخش بود: بخش اول آموزش دادن به گروهی از افراد است. بخش دوم تمرین 10 مهارت دلگرم سازی که در صفحات قبل توضیح داده شده بود. هر دو هفته یک بار، یک شرکت کننده، یکی از 10 مهارت را انتخاب می‌کند و سعی می‌کند در تمرینهایش آن را به صورت آگاهانه بیشتر از دیگر مهارتها انجام دهد و درباره­ی نتایج تجربیاتش گزارش کوتاهی بنویسد. علاوه بر این دوره در طول 2 سال، افراد آموزش دیده برای مدت 4 هفته
(هریک ترم) در گروههای آموزشی پیشرفته توسط شوانکر شرکت می کنند.

امروزه این برنامه در آلمان، اتریش و هلند تدریس و مورد استفاده قرار می گیرد. آموزش دلگرم سازی برای زوجین، والدین و افراد شاغل در بخشهای آموزشی و تربیتی کاربرد دارد. در طی این آموزشها به این نتیجه می رسند که آ‌موزشها کاملاً در دسترس و ساده است و به راحتی یاد گرفته می‌شود.

در مباحث نظری، آموزش دلگرم سازی به افزایش شهامت منجر خواهد شد و بیشتر از همه باعث جرأت برای ناکامل بودن است. دلگرم سازی بیشتر به احساس کفایت بالاتر منجر
می شود و به فرد کمک می‌کند تا راههای موثری برای مقابله با مشکلات و کاهش تنشهای جسمانی و شکایات روانشناختی بیابد. علاوه بر آثار فردی ، افزایش جرأت و بهبود روابط و افزایش تعامل‌ها از دیگر آثار این آموزش است.

آموزش شوانکر شامل 10 ملاقات هفتگی است. هر جلسه در حدود 1 ساعت و نیم و متشکل از حداقل 4 الی 5 و حداکثر 10 نفر است. هدف آموزش، آموزش دلگرم سازی به خود و دیگران است. در ابتدا عمدتاً به دلگرم سازی خویشتن و سپس دلگرم سازی دیگران تأکید
می شود. هریک از جلسات مطابق یک ساختار معین که «مدل گامهای 6 گانه[18]» نامیده می­شود، سازماندهی شده است. گام اول آرام سازی است، گام دوم بازخوردی از مطالب جلسه ی قبل، گام سوم دادن اطلاعات در مورد موضوع جلسه، گام چهارم ارائه­ی یک تمرین، گام پنجم ارائه تمرین برای خانه و گام ششم تمرین آرام سازی دوباره است. در هر جلسه این 6 گام تکرار می شود. محتوای هر 10 جلسه در پیوست الف به تفصیل ارائه شده است.

این آموزش برای کاربردهای کلینیکی و افراد کاملاً بیمار هدف سازی نشده است. در واقع این آموزش برای افرادی است که در جامعه کم یا زیاد کارکرد اجتماعی دارند. با این حال یک مشاور می تواند از این آموزش برای درمانهای بالینی استفاده کند. هنگامی که عدم وجود دلگرمی، اساس و منبع تردیدها، افسردگی و اشکال دیگر رفتارهای زیان بار است،
دلگرم سازی می­تواند ترمیم کننده­ی این رنج ها باشد. همچنین یک مورد دیگر برای استفاده درمانی از این روش در مورد مراجعانی است که درمانهای بالینی خود را با موفقیت به پایان برده باشند. آموزش دلگرم سازی اگر بخواهد برای کودکان استفاده شود بدین شکل که گفته شد، مناسب نیست و باید کمی تغییر شکل داد. تورک[19] (1990) یک برنامه ی«کودکان با دلگرمی[20]» برای کودکان دبستانی شکل داد و دید روابط دوستانه­تر میان کودکان با هم و با معلمانشان شکل گرفته است. مطابق تمام گفتارهایی که گفته شد، این آموزش برای پیشگیری طراحی شده است. با اشاعه­ی فلسفه ای که در پس این آموزش است نتایج مهمی حاصل
می­شود که کوشش مثبتی برای سلامت عمومی است (شوانکر، 1991 به نقل از باهلمن ودینتر،2001).

2. 2 خانواده

خانواده یکی از اصلی‏ترین رکن‏های جامعه است. دستیابی به جامعه­ی سالم در گرو سلامت خانواده است و سلامت خانواده مشروط به سلامت روانی افراد و داشتن رابطه‏های مطلوب با یکدیگر است. سالم ‏سازی اعضاء خانواده، اثرهای مثبتی را در جامعه به دنبال دارد. همسرگزینی از نخستین تعهدهای عاطفی و قانونی افراد و از تصمیم‏های مهم زندگی است.

با وجود پیامدهای مثبت ازدواج، شواهد گویای آن است که زوج‏ها برای برقراری و حفظ روابط صمیمی به مشکلات شدید گرفتارند و در بیشتر اوقات به کمک متخصصی نیازمندند (پورعابدینی نائینی و منشئی، 1380).

ازدواج نخستین پیمان عاطفی و قانونی در زندگی است و گزینش همسر یکی از مهمترین تصمیمات ما در زندگی است. ازدواج نشانه­ی بالیدگی و پیشرفت شخصی است و قراردادی رسمی برای پذیرش یک تعهد متقابل جهت زندگی خانوادگی است. ازدواج یک نیاز فطری و ضرورت حیات اجتماعی و بستر آرامش و رشد و شکوفایی وجود انسان است.

مهم‏تر از تشکیل خانواده، داشتن خانواده‏ای سالم است. انتقال فرهنگ و تمدن از طریق خانواده است. خانواده اولین نظام اجتماعی است که فرد در آن زندگی می‏کند و یکی از مهم‏ترین نهادهای مؤثر در تربیت و رفتار انسان و تکیه‏گاه و کانون تسکین فشارهای روانی و راهگشای رشد و شکوفایی است. تمدن انسانی از دل خانواده سر برمی‏آورد. خانواده نه تنها در رشد تک تک اعضاء مؤثر است، بلکه می‏تواند جامعه را سالم بسازد، چون کوچکترین جزء اجتماع است و هنگامی‏که اجزاء سالم باشد، کل جامعه هم سالم می‏‏شود. خانواده پایه‏گذار شخصیت و ارزش‏های فرد است و در تعیین سرنوشت فرد نقش مهمی دارد. سلامت روانی به سلامت عاطفی انسان وابسته است و سلامت عاطفی هم از طریق خانواده فراهم می‏شود. در خانواده‏ای که عشق و علاقه به اندازه ی کافی تبادل می‏شود، سلامت روانی هم تا حد زیادی تأمین می‏شود (کمالی‏نسب، 1385).

رکن اصلی خانواده، زندگی مشترک زناشویی است و رابطه­ی سالم زناشویی امکان رشد را برای فرزندان فراهم می‏کند. زن در نقش همسر ایجاد کننده­ی خانه‏ای گرم و با محبت و مرد به عنوان شوهر مستحکم‏کننده­ی پایه‏های اجتماعی و اقتصادی است. می‏توان گفت ریشه­ی مشکلات روانی، خانواده است. آمارها نشان می‏دهد با گذشت زمان مشکلات خانواده‏ها و آمار طلاق رو به افزایش است. کاهش و فقدان رضایت زناشویی یکی از مهمترین علل مراجعه ی زوج‏ها به مشاوران و درمانگران خانواده است. اگر روابط زناشویی سست باشد، پایه‏های خانواده هم لرزان و ضعیف می‏شود. زوجی که خودشان مشکل دارند، سخت است که والدین خوبی باشند.

رابطه­ی زناشویی باید بر اساس اطمینان و احترام باشد. شکست‏ها در زندگی در اغلب موارد به دلیل نداشتن اطلاعات کافی و برنامه­ی عملی برای تغییر است. اداره­ی زندگی نیازمند دانش کافی است و باید آن را در جایی آموخت. آموزش خانواده در دنیای امروز ضروری است و می‏تواند علاوه بر بهبود زندگی، بسیاری از مشکلات را پیشگیری کند. برای داشتن روابط خوب باید مدام تلاش کرد.

بی‏شک هر انسانی دوست دارد در زندگی زناشویی‏اش خوشبخت باشد. هرچقدر هم زوجین از هم راضی باشند، ممکن است با هم اختلاف نظر پیدا کنند. برای شاد بودن باید راه
‏حل و فصل اختلاف نظرها را پیدا کرد.

یکی از دلایل عدم حل مشکل زوجین، ندانستن مشکلشان است. بهترین راه این است که به جای راه حل کمک کنیم مشکلشان را بشناسند.

جکوبسون[21] و مارگولین[22] (1979) روند مشکل‏گشایی را به دو ‏مرحله متمایز تقسیم کردند:

الف) شناسایی مشکل ب ) حل ‏مشکل

هریک از این دو مرحله را به زیرمرحله‏هایی می‏توان تقسیم کرد:

الف) شناسایی مشکل شامل سه مرحله است:

1. انتخاب زمان و مکانی مناسب برای مشکل‏گشایی

2. ثبت موارد اساسی مطرح شده در جلسه‏های مشکل‏گشایی

3. بهره‏مندی از صراحت در تعریف مشکل

ب ) حل مشکل شامل شش مرحله است:

1. پذیرش مشکل و اقدام برای دستیابی به راه حل

2. وضوح هدف

3. ملاحظه‏ی فراگیرترین راه‏حل‏های ممکن

4. انتخاب یک راه‏حل همراه با سازش فکری

5. آزمودن راه‏حل، گردآوری داده‏ها و ارزیابی پیامد کار

6. اصلاح، بازنگری و مذاکره‏ی مجدد در روابط (برنشتاین[23] و برنشتاین[24]، 1380).

روابط ضعیف والدین تأثیر مستقیمی بر روی فرزندان دارد. فرزندانی که احساس می‏کنند والدین آن‏ها روابط خوبی با هم دارند احساس شادمانی می‏کنند. برعکس، والدینی که دائم سرگرم مشکلات خویش هستند، این تصور را در فرزندان خود بوجود می‏آورند که والدین علاقه‏ای به آن‏ها ندارند. هرچه درگیری زناشویی شدت یابد، حلقه­ی روابط بد خانوادگی هم رشد پیدا می‏کند و در این‏جا یک فرآیند «دور باطل[25]» شکل می‏گیرد (هارلوک، 1975 به نقل از برجعلی، 1378).

در اختلافات و ناسازگاری‏های زناشویی عوامل درون فردی و بین فردی نقش دارند. عوامل بین فردی شامل: کاهش منفعت‏های هیجانی از ازدواج، ارتباط نامناسب بین زوجین، عدم تعامل بین زوجین، عدم توافق درباره ی نقش‏ها، نبود صمیمیت (جنسی، هیجانی، هوشی، معنوی و ...)، عدم توافق در انتظارات، عقاید و استانداردها، ناهمسویی تبادلات اجتماعی و اهداف متناقض، می‏شود. عوامل درون فردی شامل منفی‏نگری، عدم توانایی جهت اصلاح و یا حل مشکل، کاهش عفو، بخشش و توافق، کناره‏گیری و عقب‏نشینی، سطح بالای خشونت و سطح پایین رفتارهای حمایتی می‏شود (حیاتی، 1386).

خانواده درمانی کمک می‏کند زوجین از رفتار ضعیف خودآگاهی پیدا کنند. با این‏که جامعه­ی سالم در گرو خانواده­ی سالم است، به دلایل متعددی چون گذر از سنت به مدرنیته، تغییر نظام خانواده‏ها، سست شدن روابط عاطفی، کارآمد نبودن الگوهای ارتباطی و کنترلی والدین، افزایش طلاق، مهاجرت، فشارهای شغلی و اجتماعی و ... مشکلات خانوادگی و زناشویی افزایش یافته است. این عوامل در سطح کلان موجب شده‏اند خانواده یک نظام هدفمند نباشد. در چنین شرایطی، حضور و مداخله­ی متخصصی که در زمینه­ی حل تعارض‏های زناشویی آگاه باشد، اجتناب‏ناپذیر است (کیمیایی و باقریان‏نژاد، 1384).

3. 2 رضایت زناشویی

رضایت زناشویی احساس لذت و خشنودی و رضایت در تمام جنبه‏های روابط زناشویی است. رضایت زناشویی حالتی از رضایت و خشنودی است که از جنبه­ی درون فردی، تجارب ذهنی خوشایند و از جنبه­ی میان فردی، هماهنگی میان انتظارات یک طرف با رفتارهای طرف مقابل است که در زمینه‏های گوناگون چون سبک زندگی، ارتباط، رابطه­ی جنسی، درآمد، تصمیم‏گیری، وقت آزاد یا دوستان وجود دارد (نظری، 1385 به نقل از محمدزاده، 1387).

1. 3. 2 عوامل مؤثر بر رضایت زناشویی

یکی از عوامل مهم رضایت زناشویی، ارتباط صمیمانه بین زوجین است و برای داشتن این ارتباط صمیمانه باید در افکار هم شریک باشیم، به همدیگر بازخوردهای مثبت بدهیم و از همدیگر قدردانی کنیم.

پذیرا بودن، ایمان و اعتماد به همدیگر، شناخت نقاط مثبت همدیگر، صبور بودن، اظهار
علاقه کردن، شناسایی تلاش‏های همدیگر و ... (همگی از مهارت‏های دلگرم‏سازی است که به تفصیل ارائه شد) از عوامل مؤثر بر رضایت زناشویی است.

هاشمی (1385) با مروری بر پژوهش‏های صورت گرفته 30 عامل را به عنوان عوامل مؤثر بر رضایت زناشویی نام برده است:

1. سلامت جسمانی و روانی

1. ویژگی‏های شخصیتی
2. باورها و انتظارات
3. فعالیت‏های مشترک
4. گفتگو و مصاحبت
5. رابطه­ی جنسی
6. امنیت
7. داشتن فرزند
8. نقش‏های جنسیتی
9. حمایت متقابل
10. ابراز محبت
11. جذابیت جسمی
12. جذابیت اندیشمندانه
13. خودشکوفایی
14. اعتماد
15. قدردانی
16. تنوع
17. ایده‏آل‏های مشترک
18. تعهد
19. روابط قبلی
20. نحوه آشنایی با همسر
21. سن ازدواج
22. طول مدت ازدواج
23. همگنی
24. سطح تحصیلات
25. سبک دلبستگی
26. روابط قبلی و فعلی با خانواده‏های پدری
27. مهارت‏های ارتباطی
28. عوامل فرهنگی و اجتماعی
29. مرزها

2. 3. 2 بررسی نظریه‏های موجود در رابطه با رضایتمندی زناشویی

تقریباً تمام کسانی که ازدواج می‏کنند در ابتدای زندگی سطح بالایی از رضایت زناشویی را نشان می‏دهند. اما در بسیاری از زوجین به مرور زمان رضایت زناشویی کاهش پیدا می‏کند. نیمی از مشکلات وخیم، در سال اول زندگی بروز پیدا می‏کند (لازول، 1985 به نقل از حاجی علیان، 1384). در سال اول ریسک طلاق بالا است. در مورد رضایتمندی زناشویی، محققان این رشته، نظریه‏های مختلفی دارند که در ادامه به برخی از آن‏ها اشاره می‏شود. هرکدام از این نظریه‏ها به ازدواج و زندگی مشترک از یک منظر نگاه می‏کنند.

1. 2. 3. 2 نظریه­ی چرخه زندگی زناشویی[26]

چرخه ی زندگی زناشویی به 6 مرحله­ی کلی تقسیم می‏شود:

1. جوان مستقل

2. برقراری پیوندهای خانوادگی از طریق ازدواج

3. خانواده و کودکان نوباوه

4. خانواده دارای نوجوان

5. رفتن و جدا شدن فرزندان

6. خانواده در مراحل بعدی زندگی (پدر بزرگ و مادربزرگ شدن) (مک گولدریک و کارتر، 1982 به نقل از بارکر، 1382).

در ازدواج دوره‏های خاصی وجود دارد که سطح رضایتمندی، پایین‏تر یا بالاتر از سایر دوره‏هاست. در سال‏های اولیه ازدواج، متخصصین معتقدند مخاطره‏آمیزترین مرحله است و اکثراً بالاترین سطح رضایت زناشویی را دارند. اغلب بررسی‏ها نشان می‏دهد، یک تا سه ماه پس از تولد نوزاد، رضایت زناشویی کاهش پیدا می‏کند. پس از استقلال فرزندان تنش‏ها کاهش پیدا می‏کند. در دوره ی نوجوانی بچه‏ها، زوجین تنش‏های این دوره را تجربه می‏کنند. در مرحله­ی جدا شدن فرزندان، رضایت زناشویی نسبتاً بهبود پیدا می‏کند. در مرحله­ی آخر اکثر زوجین دریافته‏اند که چگونه می‏توانند همسران خوبی باشند.

2. 2. 3. 2 نظریه‏های طبقه‏بندی ازدواج‏های بادوام

در این نظریه 5 مدل از روابط مشخص گردیده است:

1. مدل فقدان و کم‏تحرکی حیات و زندگی[27]

هرچند اشتیاق و علاقه­ی سال‏های اولیه­ی زندگی کم شده است، اما طرفین علاقه‏مند به ترک رابطه نیستند.

2. مدل خوگرفته با تعارض[28]

با این‏‏که جنگ و جدال برایشان لذت‏بخش نیست ولی به خوبی آن را تحمل می‏کنند.

3. مدل همخوانی منفعلانه[29]

سازش راحت و بی‏دردسر، زوجین مانند روابط با دیگران به راحتی با یکدیگر جور می‏شوند.

4. مدل کلی[30]

همیشه در کنار هم هستند و علایق متقابل شدید دارند.

5. مدل حیات- زندگی[31]

هرچند به هم وابسته‏اند ولی همدیگر را محدود نمی‏کنند و فرصت بیشتری برای رشد به یکدیگر می‏دهند (کوبر[32] و هاروف[33]، 1992 به نقل از البرز، 1386).

3. 2. 3. 2 نظریه‏ی مبادله­ی اجتماعی نای[34]

مبتنی بر یک مدل اقتصادی از رفتار انسانی است. در این نظریه روابط با پاداش بیشتر و هزینه‏های کمتر، رضایت و دوام بیشتری را به دنبال دارد. هرکس منابع شخصی مانند پول، دانش، استعداد، عاطفه و ... دارد که به عنوان پاداش استفاده می‏کند، این منابع منبع قدرت در تصمیم‏گیری زوجین است. اکثر درمان‏های موفق زناشویی بر حداکثرسازی جنبه‏های پاداش‏دهنده ی روابط و به حداقل رساندن موانع تأکید می‏کند (لاسول و لاسول[35]، 2000 به نقل از البرز، 1386).

4. 2. 3. 2 نظریه­ی‏ عقلانی- هیجانی الیس

این نظریه معتقد است اختلافات زناشویی به خاطر اظهارنظر و عقیده‏ای است که زن و شوهر دارند. افراد در این رویکرد مورد اصلی اختلال هستند. در این‏جا پیوسته به احساسات و اعمال زن و شوهر توجه می‏شود و به طور اخص به تفکر هر یک از آن‏ها پرداخته می‏شود. تفکر است که منجر به خشم و تعاملات آشفته می‏شود.

سلامت روانیرضایت زناشوییتلافات زناشویی برای اختلالات روانی

دانلود مونوگرافی شهرستان بوکان با تکیه بر آداب و رسوم ازدواج

مونوگرافی شهرستان بوکان با تکیه بر آداب و رسوم ازدواج

بررسی و شناخت یک فرهنگ در گرو شناخت همه عناصر آن می باشد در هر حوزه فرهنگی ما شاهد عناصر به هم پیوسته ای در آن حوزه می باشیم بازی و تفریحات نیز از اجزای و عناصر فرهنگ یک جامعه محسوب می شوند که با توجه به شرایط اکولوژیک و فرهنگی دارای ماهیتی جداگانه و متمایز می باشد

دسته بندی	برنامه ریزی شهری
فرمت فایل	doc
حجم فایل	6427 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل	114

دریافت فایل

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

تمام فایل ها

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: کلیات پژوهش

مقدمه: ............................................................................................... 2

1-1- بیان مسئله ................................................................................... 4

1-2- ضرورت و اهمیت موضوع .............................................................. 5

1-3- سوالات تحقیق............................................................................... 5

1-4- هدف تحقیق.................................................................................. 6

1-5- پیشینه تحقیق................................................................................. 6

1-6- روش تحقیق.................................................................................. 7

1-7- محدودیت های تحقیق....................................................................... 9

1-8- مفاهیم......................................................................................... 9

1-9- زمان و جامعه تحقیق...................................................................... 10

1-10- مکان تحقیق: جغرافیای تاریخی گرمسار............................................. 12

1-10-1-حدود و موقعیت ویژگی های طبیعی................................................ 13

1-10-2- ویژگی های جمعیتی شهرستان گرمسار........................................... 14

1-10-3- وضع سواد و وضعیت اجتماعی ................................................... 15

1-10-4- تقسیمات داخلی........................................................................ 17

1-10-5- نژاد مردم گرمسار.................................................................... 17

1-10-6- زبان و لهجه های محلی گرمساری ................................................ 18

1-10-7- مذهب مردم گرمسار................................................................. 19

1-10-8- آداب و اخلاق – عقاید و افکار...................................................... 19

1 – 10-9- سرگرمیها ،‌جشنها و همگروهی ها.............................................. 20

1 – 10 – 10 – آب و هوا..................................................................... 23

1 – 10 – 11 – رودها.......................................................................... 24

1 – 10 – 12 – پستی و بلندی................................................................. 26

1 – 10 – 13 – زندگی کشاورزی............................................................ 29

1 – 10 – 14 – محصولات کشاورزی....................................................... 29

1 – 10 – 15 – درختان میوه گرمسار (‌باغدار ی)‌......................................... 33

1 – 10 – 16 – پوشش گیاهی................................................................. 37

1 – 10 – 17 – حیوانات وحشی.............................................................. 38

1 – 10 – 18 – زندگی دامپروری............................................................ 38

1 – 10 – 19 – صنایع دستی.................................................................. 40

فصل دوم : ادبیات پژوهش

مقدمه................................................................................................ 43

2 – 1 – تعریف بازی از دیدگاه صاحب نظران............................................. 44

2 – 2 – بازیهای کهن........................................................................... 45

2 – 3- بازیهای ایرانی........................................................................... 46

2 – 4 – طبقه بندی بازیهای سنتی............................................................. 48

2 – 5 – برخی ویژگی های بازیهای سنتی................................................... 50

2 – 6 – انواع بازی.............................................................................. 53

2 – 7 – ریشه های بازیهای کودکانه.......................................................... 55

2 – 7 – 1 – عناصر بنیادین زندگی به ویژه خاک و آب................................... 55

2 – 7 – 2 – پدیده های طبیعی................................................................ 57

2 – 7 – 3 – پیوند انسان با جانوران......................................................... 57

2 – 7 – 4 – کار گروهی....................................................................... 58

2 – 7 – 5 – آیین های اسطوره ای و جادویی............................................... 59

2 – 7 – 6 – سنت ها و آیین های ملی و دینی و اجتماعی که ریشه های چندگانه دارند 61

2 – 7 – 7 – جنگ ها و تمرین های جنگی از بن مایه های مهم در تقلید بازی کودکان 62

2 – 7 – 8 – حرکت و کنش های بدنی....................................................... 63

2 – 7 – 9 – بازیهایی که ریشه در اصل لذت جویی دارند................................ 64

2 – 7 – 10 – زبان و نیاز به پیوند اجتماعی.............................................. 67

فصل سوم : دیدگاه صاحب نظران در زمینه بازی

مقدمه................................................................................................ 71

3 – 1 – نظریات پیشوایان و بزرگان اسلامی................................................ 72

3 – 2 – نظریه های دانشمندان................................................................. 74

3 – 2 – 1 – نظریه کارایی یا انرژی اضافی................................................ 74

3 – 2 – 2 – نظریه استراحت یا رفع خستگی .............................................. 74

3 – 2 – 3 – نظریه اجمال فعالیت های اجدادی............................................. 75

3 – 2 – 4 – نظریه پیش تمرین............................................................... 75

3 – 2 – 5 – نظریه پویای دوران کودکی.................................................... 76

3 – 2 – 6 – نظریه پیاژه....................................................................... 76

3 – 2 – 7 – نظریه تصفیه و پالایش......................................................... 78

3 – 2 – 8 -نظریه اجتماعی شدن............................................................. 78

3 – 2- 9 – نظریه تکوین شخصیت........................................................... 79

فصل چهارم : چارچوب نظری

مقدمه................................................................................................ 81

4 – 1 – کارکرد.................................................................................. 82

4 – 2 – مکتب کارکردگرایی................................................................... 82

4 – 3- کارکرد اجتماعی بازی ها.............................................................. 84

4 – 4 – بازی و فرایند جامعه پذیری.......................................................... 86

4 – 5 – کارکرد جسمی و ذهنی بازی ها..................................................... 89

4 – 6 – کارکرد بازی در رشد عاطفی........................................................ 90

4 – 7 – مکتب اشارعه گرایی.................................................................. 90

4 – 8 – مکاتب اشاعه گرا...................................................................... 91

4 – 8 – 1 – مکتب اشاعه آلمان............................................................... 91

4 – 8 – 2 – مکتب اشاعه انگلیس............................................................ 91

4 – 8 – 3 – مکتب اشاعه آمریکا............................................................ 91

4 – 8 – 4 – نقطه محوری نظریه اشاعه گرایی............................................ 92

فصل پنجم : یافته های تحقیق

مقدمه :.............................................................................................. 94

5 – 1 – مراحل بازی های سنتی.............................................................. 95

5 – 2 – نحوه یارگیری.......................................................................... 96

5 – 3- بازیهای پیش دبستانی................................................................... 97

1 – زنگوله پا..................................................................................... 97

2 – دالی بازی..................................................................................... 98

3 – دسی دسی..................................................................................... 98

4 – اتل متل توتوله............................................................................... 98

5 – عروسک بازی................................................................................ 99

6 – کلاغ پر...................................................................................... 100

7 – لیلی لیلی حوضک........................................................................... 100

8 – سایه بازی.................................................................................... 101

5 – 4 – بازیها و سرگرمی هایی که در دوران دبستان مرسوم می باشد ............... 101

1 – قایم باشک..................................................................................... 101

2 – هفت سنگ بالا.............................................................................. 102

3 – بازی چال گردو............................................................................. 103

4 – گل بازی یا خاک بازی..................................................................... 104

5 – بازی جور کن............................................................................... 104

6 – نخ بازی...................................................................................... 105

7 – بازی کله شیطان............................................................................ 106

8 – بادبادک بازی................................................................................. 106

9 – فرفروک بازی............................................................................... 107

10 – شمشیر بازی.............................................................................. 107

11 – الک دلک..................................................................................... 107

12 – بازی لپ پره.............................................................................. 109

13 – چارقد بازی................................................................................ 109

14 – آسیا به چرخ............................................................................... 110

15 – بالابلندی.................................................................................... 111

16 – بازی گرگ آمده گله ببره................................................................ 111

17- بازی اوستا بدو.............................................................................. 112

18 – بازی سک سک............................................................................. 112

19 – بازی جفتک چارکش...................................................................... 112

5 – 5 – بازی های نوجوانی و جوانی....................................................... 113

1 – بازی وسطی................................................................................. 113

2 – کشتی یا زورآزمایی........................................................................ 114

3 – طناب کشی.................................................................................. 114

4 – ملق بازی.................................................................................... 115

5 – قلاب سنگ بازی........................................................................... 115

6 – بازی عروس و داماد....................................................................... 116

7 – سوار سوار یا پیاده سوار.................................................................. 116

8 – آقاج توپی.................................................................................... 117

9 – اسب سواری................................................................................. 117

10 – تیراندازی.................................................................................. 118

11 – او بازی.................................................................................... 118

5 – 6 – بازیهای عمومی : مخصوص تمام شرایط سنی ( بازیهای فکری )،‌به استثناء کودکان 119

5 – 7 – تحلیل کلی............................................................................. 121

5 – 8 – نتیجه گیری............................................................................ 122

پیوست............................................................................................. 126

فهرست مصاحبه شوندگان...................................................................... 127

منابع................................................................................................ 132

فهرست تصاویر

عنوان صفحه

تصویر 1-1- نقشه استان سمنان................................................................ 10

تصویر 1-2- نقشه گرمسار...................................................................... 11

تصویر 1-3- شهر گرمسار...................................................................... 14

تصویر 1-4- حبله رود........................................................................... 25

تصویر 1-5- منظره ای از کوههای شمالی گرمسار......................................... 27

تصویر 1-6- منظره ای از کوههای سردره گرمسار........................................ 28

تصویر 1-7- مزرعه لوبیا....................................................................... 31

تصویر 1-8- بوته بادنجان....................................................................... 32

تصویر 1-9- مزرعه خربزه در گرمسار...................................................... 32

تصویر 1-10- مزرعه یونجه در گرمسار..................................................... 33

تصویر 1-11- مزرعه پنبه در گرمسار ...................................................... 33

تصویر 1-12- درخت انجیر ................................................................... 34

تصویر 1-13- درخت انار...................................................................... 35

تصویر 1-14- درخت مو........................................................................ 35

تصویر 1-15- درخت پسته...................................................................... 36

تصویر 1-16- باغ زیتون در گرمسار......................................................... 36

تصویر 1-17- بوته های گزدر گرمسار....................................................... 37

تصویر 1-18- گوسفند و بز..................................................................... 39

تصویر 1-19- صنایع دستی..................................................................... 40

تصویر 1-20- قالیچه............................................................................. 41

چکیده

بررسی و شناخت یک فرهنگ در گرو شناخت همه عناصر آن می باشد. در هر حوزه فرهنگی ما شاهد عناصر به هم پیوسته ای در آن حوزه می باشیم. بازی و تفریحات نیز از اجزای و عناصر فرهنگ یک جامعه محسوب می شوند که با توجه به شرایط اکولوژیک و فرهنگی دارای ماهیتی جداگانه و متمایز می باشد.

مردم شناسی متناسب با رویکرد علمی خود به مطالعه بازی ها وانواع کارکردهای آن می پردازد مردم شناسی آنرا در قالب «فولکلور» و به عنوان اجزاء هویت بخشی و کارکرد فرهنگ مورد بررسی و مطالعه قرار می دهد.

اهداف: شناخت بازیهای سنتی و معرفی بازیهای سنتی به عنوان جزئی از فرهنگ که دارای کارکردی خاص می باشند. و پی بردن به داشته‌های فرهنگی غنی کشور مان از گذشته تا به حال است.

فصل اول : کلیات پژوهش

مقدمه

1-1- بیان مسأله

1-2- ضرورت موضوع

1-3- سؤالات تحقیق

1-4- هدف تحقیق

1-5- پیشینه تحقیق

1-6- روش تحقیق

1-7- محدودیت های تحقیق

1-8- تعریف مفاهیم

1-9- زمان و جامعه تحقیق

1-10- مکان تحقیق

مقدمه :

انسان از آغاز حیات اجتماعی خود به بازی گرایش داشته و در هر دوره و زمان و در هر جامعه و فرهنگ و در هر گروه سنی و جنسی که بوده به گونه ای خود را با بازی سرگرم می کرده و از آن لذت می برده است . به عبارت دیگر بازی در همه عرصه های زندگی ناسوتی و لاهوتی انسان ، حتی در رقص و نمایش آیینی – مذهبی به شکل های گوناگون حضور و تجلی داشته است .

بازی مانند موسیقی ، رقص ، نقاشی و شعر صورتی فرهنگی دارد و همچون یک
رفتار اجتماعی ، شکل و محتوای فرهنگی آن ، با شکل و محتوای فرهنگی جامعه ای که در آن پدید آمده و به کار می رود ، تطبیق می کند . دوران خردسالی انسان عموماً با بازی های انفرادی می گذرد ، رفته رفته کودک رشد می کند و بزرگ می شود و به جمع بزرگ سالان می پیوندد ، به بازی های جمعی روی می آورد . با این گونه هر فرد در دوره ی زندگی انواع بازی های حسّی ، حرکتی ، تخیلی ، تقلیدی ، کلامی ، هوشی ، رقابتی ، برد و باختی ، مهارتی ، هنری ، تن ورزی و نیروزایی را تجربه می کند و به صورت سرگرمی ، بازی و ورزش به کار می بندد.

نظام های اجتماعی و فرهنگی جامعه بستگی دارد به شیوه و ابزار بازی ها و آفرینش نقش های متفاوت بازیکنان در بازی ها و عناصر سازنده ی زمینه و متن بازی ها ، کم و بیش بازتابنده ی ویژگی های زیست – محیطی و جامعه و فرهنگی است که از آنها برآمده اند . برخی بازیها ابتدایی و ساده و پرداختن به آنها نیاز به مهارت و فوت و فن ندارند ، در صورتی که برخی دیگر پیچیده اند و اجزای آنها به مهارت و قابلیت بازیکنان و به کارگیری اصول و قواعدی ویژه نیاز دارد .

پایگاه اجتماعی و طبقاتی و شرایط اقتصادی و فرهنگی مردم جامعه نیز کم و بیش در نوع بازی های رایج میان آنان و گزینش بازیچه ها و همبازی ها و یا محل و مکان بازی تأثیر گذار و تعیین کننده است . از این روست که شماری از بازی ها در برخی جامعه ها و گروه های اجتماعی خصوصیت طبقاتی می یابد و در انحصار طبقه و قشری خاص در می آیند ، مانند بازی چوگان ، گنجفه که در هر یک به قشری مرفه از جامعه قدیم ایران اختصاص داشت و در میان عامه مردم ، به ویژه قشرهای پایین اجتماعی و اقتصادی ، معمول نبود .

با گذشت زمان و آمد و رفت نسل ها و دگرگونی در نظام های اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی جامعه ها ، نام وشیوه ی بازی ها تطور می یابند و تغییر می کنند و یا بطور کلی از میان می روند و فراموش می شوند و بازی های دیگری جای آنها را می گیرند . بنابرین بازی نیز مانند عناصر دیگر فرهنگی به اقتضای وضع جامعه و فرهنگ رایج در جامعه تغییر صورت و ماهیت می دهد و با تطبیق خود با وضع و حالت اجتماعی و فرهنگی جامعه ، حیات دوباره می یابد . از این رو بقا و دوام هر بازی بستگی به نیروی تغییر یابی و پویایی و سازگاری آن بازی با محیط اجتماعی و فرهنگی خود دارد .

شناخت و درک خاستگاه جغرافیایی و فرهنگی بازی ها و تعیین هویت و روند تحول و تطور تاریخی آنها در هر جامعه ، از سویی به شناخت کلی شکل زندگی اجتماعی مردم و رفتارهای عینی و ذهنی گروه ها و قشرهای اجتماعی جامعه نیاز دارد ؛ از سویی دیگر ، چون شمار بزرگی از بازی ها بیانگر نوع رفتار های فرهنگی و روان - جمعی مردم جامعه برتابنده ی تجربه های دینی – آیینی و بعضاً تقلید و تکرار رفتارها و تجربه های نسل هستند ، بنابراین بررسی زمینه ی بازی ها و تجربه و تحلیل عناصر و اجزای سازنده ی الگوهای رفتاری در بازی ها می تواند پژوهشگران را تا اندازه ای در شناخت نوع و شکل جامعه و روابط اجتماعی و فرهنگی مردم و اوضاع اقلیمی جامعه ای که بازی ها در آن زاده و رشد کرده و بالیده اند ، کمک کند.

1-1- بیان مسأله

مردم شناسان کارکردگرا فرهنگ را به عنوان یک سیستم همبسته مطالعه می کنند . در این سیستم همبسته همه عناصر و اجزا در پیوستگی کامل با هم قرار دارند و هر کدام به نوعی نیازهای سیستم را بر آورده می کنند . مثلاً وقتی که به مطالعه یک جشن یا یک نوع بازی می پردازیم ، زمانی این مطالعه کامل است که ارتباط آنرا با خانواده ، سیاست ، دین ...مشخص شده باشد . « بازی و تفریحات » بخشی از نظام فرهنگی هر جامعه محسوب می شوند که باعث متمایز شدن آن از سایر گروهها و جوامع دیگر می باشند . با نگاهی به اقوام و گروههای مختلف به این نکته پی خواهیم برد که « بازی و تفریحات » در تمامی جامعه دارای شاخصه های متمایز خود می باشند .

« مردم شناسان معتقدند یکی از ویژگیهای فرهنگ « فرهنگ عام ولی خاص است » ، که این امر بیانگر آن است که با وجود تشابه در کلیات و خطوط اصلی ، تفاوت های چشمگیری در اعمال ، رسوم و جلوه های فرهنگی دارند » . ( روح الامینی ، 1382 ، 19 )

« بازی ها و تفریحات » علاوه بر اینکه نمایی ویژه از هویت فرهنگی یک جامعه را نشان می دهند دارای کارکردهای ویژه خود می باشند . هویت اجتماعی کودک در بازیهای پیش دبستانی شکل می گیرد ، ضمن اینکه بخشی از اوقات زمانی کودک بدون برنامه ریزی سازمان یافته در گروه های همسال با انجام بازی ها و تجدید قوای جسمانی سپری می شود . در دوره های بعد فرد به بازی های جمعی و سازمان یافته روی آورده و بدین ترتیب با ظرافت های جمعی آشنا می شود . در دوره بعد از نوجوانی « بازی و تفریحات » بیشتری دارای کارکرد « گذران اوقات فراغت » می باشند . در هر حال ، فرد در جریان انجام بازی از طریق تجربه اعمال متفاوت شخصیت متمایز پیدا می کند .

در این پژوهش میدانی ، محقق بر آن است که به توصیف کامل « بازی و تفریحات » محلی « شهرستان گرمسار » متناسب با دوره های سنی متفاوت بپردازد .

1-2- ضرورت و اهمیت موضوع

بررسی و شناخت یک فرهنگ در گرو شناخت همه عناصر آن می باشد . در هر فرهنگی ما شاهد عناصر به هم پیوسته و ویژه آن حوزه می باشیم . بازی و تفریحات نیز از اجزاء و عناصر فرهنگ یک جامعه محسوب می شوند که با توجه به شرایط اکولوژیک و فرهنگی دارای ماهیتی متمایز و جداگانه می باشند . « بازی و تفریحات » دارای کارکردهای متعددی می باشند . رویکرد کارکرد گرا بیانگر آن است که « هر عمل اجتماعی و هر نهاد را با توجه به روابطی که با تمامی کالبد اجتماعی دارد در نظر بگیریم » ( روح الامینی ، 1382 ، 121 ) . کارکرد « بازی و تفریحات » با توجه به دوره های سنی تا حدودی متفاوت می باشد . شایسته یاد آوری است که انواع بازیها متناسب با دوره های سنی است ، به تدریج که به دوره های بالاتر می رسیم بازیها پیچیده تر و به عبارتی دیگر دارای شاخصه « فکری - ذهنی» می باشند . مردم شناسی ، جامعه شناسی و روان شناسی متناسب با رویکرد علمی خود به مطالعه « بازی ها » و انواع کارکردها می پردازند .

مردم شناسی بازیها را در قالب « فولکور » و به عنوان اجزاء هویت بخشی و کارکرد فرهنگ، و جامعه شناسی بازیها را در قالب تئوریهای اجتماعی شدن مورد بررسی و مطالعه قرار می دهند . روان شناسان نیز بازیها را بعنوان عاملی اساسی در تکوین شخصیت تلقی می‌کنند . بازیهای سنتی نیز به عنوان بخشی از فرهنگ از نسلی به نسل دیگر منتقل می شوند و در جریان این انتقال بسیاری از آنها کارکرد خود را از دست داده اند و با بررسی آنها می توان عوامل موثر و تاثیر پذیر بر بازیها را شناسایی کرد و در این زمینه برنامه ریزی کرد و از آن استفاده نمود.

1-3- س‍ؤالات تحقیق :

در هر تحقیق علمی محقق به تعدادی از سئوالات در ذهن خود روبرو می شود و دراین تحقیق همانند سایر تحقیقات، کوشش شده که سئوالات مطرح شده پاسخ داده شود: که در زیر این سؤالات آورده شده است.

1- بازیهای سنتی چه تاثیری بر فرهنگ پذیری و جامعه پذیری کودکان دارد؟

2- آیا بازیهای سنتی با توجه به شرایط اکولوژیکی و فرهنگی ماهیتی متمایز دارند؟

3- آیا بازیهای سنتی به عوامل جنسی و سنی مرتبط است؟

4- هر بازی در میان چه گروه های سنی برگزار می شود؟

1-4- هدف تحقیق :

بازیهای محلی از زمانهای قدیم سخت مورد توجه مردم بوده و بخش مهمی از اوقات فراغت آنان را پر می کرده ، اینگونه بازیها ریشه در فرهنگ اصیل و ملّی و میهنی ما دارد که امروز با ورود بازیهای مدرن و رشته های اعجاب آور گرد فراموشی روی آنها پاشیده شده است .

هدف اصلی تحقیق حاضر ، شناخت و بررسی بازیهای سنتی مردم شهرستان گرمسار می باشد که اهداف خاص تحقیق شامل موارد زیر می باشد .

1- شناخت و بررسی بازیهای سنتی شهرستان گرمسار

2- معرفی بازهای سنتی در شهرستان گرمسار به عنوان جزئی از فرهنگ خاص

3- پی بردن به کارکرد های بازیها

4- شناخت انواع بازیها با توجه به دوره های سنّی مختلف

1-5- پیشینه تحقیق:

در خصوص موضوع حاضر در شهرستان گرمسار تحقیق خاصی صورت نگرفته است ولی در کتاب سرزمین خورشید درخشان نوشته نوشین آذر اسدی در فصل نهم آن در جلد دوم کتاب در قسمت سرگرمیها به معرفی تعدادی بازیهای سنتی از قبیل توپ بازی،کشتی گری و اسب دوانی و ... پرداخته است.

لادن کیان در کتاب « رموز سلامت کودکان»به اهمیت و انواع بازیها اشاره نموده ، که در موضوع مورد نظر محقق بی تأثیر نبوده است و در کتاب « ورزشهای بومی ، سنتی ، محلی » نوشته غلامحسین حسن پور بازیهایی از استانهای مختلف ایران بیان شده است که تعدادی از این بازیها همانند « هفت سنگ بازی ، الک دولک ، گرگم گله می گیرم » شباهت فراوانی به بازیهای منطقه مورد تحقیق ( گرمسار ) داشته و پژوهشگر نیز در تحقیق خود از آنها بهره جسته است .

سیده مریم حسینی در کتاب « کودک ، بازی و اسباب بازی » به انواع بازیها و نظریه های مختلف درباره ی بازیها پرداخته ، که از نظریات جمع آوری شده در پژوهش حاضر استفاده شده است و در کتابهای دیگری همانند « کتاب معتقدات و آداب ایرانی » نوشته هانری ماسه و کتاب « مجموعه بازیهای کودکان و نوجوانان » نوشته ی هادی پزشپور که در هرکدام مطالبی درباره ی بازی و انواع بازی ایرانی ذکر شده ، که در اندیشه ی پژوهشگر تأثیر بسزایی داشته است .

علی بلوک باشی در کتاب « بازیهای کهن در ایران » تعدادی از بازیهای کهن را نوشته و درباره گویشهای بازیهای ایرانی نیز اشاراتی داشته است . خانم ثریا قزل ایاغ با همکاری شهلا افتخاری به سفارش دفتر پژوهش های فرهنگ با همکاری کمیسیون ملی یونسکو در ایران کتابی تحت عنوان بازیهای محلی درایران تهیه و چاپ کرده اند که در این پژوهش 1745 بازی با شرح و 661 بازی بدون شرح گرد آوری شده است.

و دراین زمینه می توان به تعدادی از پایان نامه ها از جمله: پایان نامه های نادر گنجی که به تحلیل مردم شناختی انواع بازیهای گلستان و بررسی مردم شناختی بازیهای سنتی ایلام توسط حبیب‌ا... رضا پسند که به عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد مردم شناسی دانشگاه ازاد اسلامی واحد تهران مرکز ارائه داده است اشاره نمود.

1-6- روش تحقیق:

روش تحقیق پژوهش حاضر «مردم شناسی ژرفانگر» است . « هدف روش شناسی ژرفانگر مطالعه عمیق و بتفصیل جامعه ای خاص با وسعت محدود است بعبارتی مشاهده ی جوامع برای شناخت واقعه های اجتماعی است » ( عسگری خانقاه ، 1373، 81 )

برای گرد آوری اطلاعات از تکنیک هایی نظیر مصاحبه ، مشاهده میدانی و عکسبرداری مطالعات کتابخانه ای استفاده شده است.

1-6-1- روش مصاحبه :

برای آگاهی از چگونگی انجام بازی ها و آداب و رسوم مربوط به بازی ها در منطقه با بزرگان و پیرمردان و حتی زنان کهن سال مصاحبه شده است که اسامی آنها در این تحقیق خواهد آمد .

1-6-2- روش مشاهده ی میدانی یا مشارکتی :

« نخستین گرایش انسان شناس به نوعی تحقیق مؤثر و مهیج ختم می شود که از « مشارکت » او در جامعه تا زندگی با جمعیت مورد مطالعه ادامه دارد ، در اینجا « مشاهده ی شرکت کننده » در جهات مختلف توصیه شده است ، که در مورد مشاهده به عینیت توجه شده و ذهنیت صرف نظر می شود ، در واقع چه در « مشاهده » و چه در « بیان » باید به عینیت پرداخت » . ( عسکری خانقاه 1373 ، 85 ،128 )

با توجه به تعریف مذکور محقق برای بررسی و مشاهده ی نحوه ی انجام بازی ها و آداب و رسوم مربوط به بازی های جامعه مورد نظر از روش مشاهده ی میدانی استفاده نموده است

1-6-3- روش عکسبرداری :

« یکی از روشهای مشاهده ی عینی روش عکسبرداری است ، از تمام اشیاء در همان محلی که جای دارند عکسبرداری شود ، به شرطی که همه ی این عکس ها دقیق و مشخص باشد ، یعنی ساعت و مکان و فاصله عکس ها یاد داشت شود » . ( همان ، 98 )

در این تحقیق نیز برای نشان دادن چگونگی انجام تعدای از بازی ها از عکس استفاده شده است.

1-6-4- روش کتابخانه ای :

بازی ها از انگاره های روش مند فرهنگ هستند که در فرهنگ های سرتاسر دنیا به صورت ویژه ، باستانی و گسترده وجود دارند و زمان درازی است که بازی ها و بازیکنان توجه انسان شناسان و روان شناسان با به خود جلب کرده اند که بتوانند مطالبی را درباره ی این موضوع به رشته ی تحریر در آورند و پژوهشگر نیز در این تحقیق برای جمع آوری اطلاعات و همچنین نشانه ها و نمادهای نهفته در بازی و تشریح و تحلیل بازیها از روش کتابخانه ای بهره گرفته است .

1-7- محدودیت های تحقیق:

بازیهای محلی و سنتی یکی از ستونهای استوار فرهنگ مردم بشمار می آید و همچنان که از نام آنها پیداست برخاسته از اراده و خرد جمعی نیاکان و گذشتگان می باشد ، که هویتی از ویژگی های قومی و فرهنگی آنان را بیان می کند و تمام این بازیها روزگار خاص خود را داشته و در آن زمان انجام می شده که امروزه به دلایلی از جمله تغییر شکل زندگی مردم و زندگی سنتی به شهری است که در این میان مهاجرت از روستا به شهر دلیلی برای کمرنگ شدن بازی ها سنتی و حتی منسوخ شدن آنها گردیده است و همانطور که قبلاً اشاره شد ، از روش مصاحبه نیز استفاده شده ، ولی سالمندان و حتی جوانان منطقه از بازیهای سنتی و چگونگی انجام آن اطلاعات کاملی نداشتند و از طرفی با ورود تکنولوژی و بازی های جدید دیگر کمتر کسی پیدا می شود که بازی های محلی را انجام دهد .

1-8- مفاهیم :

بازی : به هرگونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدف دار که به صورت فردی و یا گروهی انجام گیرد و باعث ایجاد لذت وبر طرف شدن نیازهای کودک شود، بازی می گویند.( حسینی ، 1378 ، 9)

بازی های سنتی: بازی هایی که از گذشتگان به یادگار مانده است و نسل به نسل منتقل و در بین افراد یک طایفه و یا منطقه هنوز هم وجود داشته و اجرا می شود.

سنت: معنای لغوی آن را روش، طریقه، سیرت و ... است. اما در میان فرهنگ عامه مردم به اندیشه ها و اعمال و رفتاری گفته میشود که همانند نیاکان خود عمل می کنند.

فرهنگ : « مجموعه ای از آگاهی ها و رفتارهای فنّی ، اقتصادی ، آیینی ، مذهبی ، اجتماعی و ... که یک جامعه انسانی معینی را مشخص می کند » .( پانوف ، پرن ، 1386 ، 87 )

تایلر ( ( Tylor فرهنگ را چنین تعریف کرده است : « فرهنگ مجموعه آمیخته و پیچیده و نظام یافته ای است که از دانستنیها و شناسایی ها ، هنرها و باورها ، آیین ها ، حقوق و آداب رسوم و منشأء خوبی ها و بسیاری چیزها به انسان از جامعه خویش کسب کرده است ».( فربد ،1376 ، 264 )

فرهنگ آموزی: « فرایند شرطی خود آگاه یا ناخود آگاهی است که بدان وسیله یک فرد در جریان زندگی ، سنت های گروه خود را همانند می سازد و مطابق آنها عمل می کند » .(پانوف ، پرن ،1386 ، 108 )

1-9- زمان و جامعه تحقیق:

اولین قدم برای انجام تحقیق در آبان ماه 1387 برداشته شد. در آن تاریخ ،‌ نگارنده در درس سمینار مردم شناسی، بررسی مردم شناختی بازیهای سنتی یکی از روستاهای گرمسار را انتخاب نمود. نگارنده به دلیل علاقه زیاد و بومی بودن منطقه این موضوع را انتخاب نموده است و جامعه موردمطالعه، شهرستان گرمسار(تصویر1-2)،یکی از شهرهای استان سمنان (تصویر1-1)می باشد.

( تصویر1-1 ) نقشه استان سمنان

تصویر ( 1-2 ) نقشه گرمسار

1-10- مکان تحقیق : جغرافیای تاریخی گرمسار

« نام خوار (Xovar) یک اسمی است قدیمی و مربوط به دوره قبل از اسلام و ایران باستان، در کتب قدیمی و تاریخی این نام با جزئی اختلاف با همین هیئت ذکر شده است. در اوستا از خوار و صفحات البرز بنام ورن یاد شده . در کتیبه های آشوری این ناحیه را خوارا و در جای دیگر آری خوانده اند و منطقه آری بخش بزرگی بوده که دماوند و سواد کوه فعلی نیز جزء آن محسوب می شده و سواد کوه بنام پتخشوار یا پتوش اری بیان گردیده است. در زمان اشکانیان گرمسار یکی از ایالات تابع آنها و خوآرن نام داشت و امروزه سمنانیها هنوز هم آن را خواره می گویند. سلوکیها در این ناحیه شهری باسم خاراکس بنا نهادند و از این منطقه بنام خاریس یاد کرده اند. بطلمیوس از خوار بنام خوار اسم برده و مورخ دیگر ایزیدورخاراکسی آن را خوارنه ثبت نموده است » .

( اسدی 1387 ، 107 )

« در عربی خوار Xovar بضم اول به معنی بانگ گاو و گوسفند و آهو و آواز تیرها آمده است. در سانسکریت این کلمه به معنی خشن و ناگوار است و اما در زبان ولایتی مازندرانی خوار به معنی نیکو خوب است و گویا این معنی هم مثل آسان مجاز از معنی ذلیل و حقیر باشد و ممکن است بگوئیم معنی آسان و راحت اصل است و باقی مجازی چه در پهلوی خواریه و در اوستا خاثره به معنی آسان و راحت است » . ( همان ، 109 )

« بنابراین بهترین مفهوم این نام آنست که از خورشید و ماه مستفاد می گردد وجود گرمسار در یک ناحیه خشک صحرائی موجب درخشندگی خاص آفتاب این منطقه بوده و خشکی هوا سبب شده که روزهای ابری و بارانی نیز در این منطقه کم باشد. همچنین هوای رقیق بدون رطوبت در شب درخشندگی نور ماده و وجود ستارگان را بی اندازه نمایان تر و زیباتر جلوه گر می سازد، حالیه نیز منظره ای بس دیدینی و فراموش نشدنی بوجود می آورد. و با توجه به اینکه در اوستا نیز کلمه خوار به معنی درخشیدن آمده و از نامهای خورشید کلمه خوار است، چنین نتیجه گرفته می شود: ناحیه خوار را می توان سرزمین خورشید تابان نام نهاد و اسم فعلی گرمسار نیز تا اندازه ای بااین معنی ومفهوم مطابقت دارد» (تصویر1-3 ). (اسدی ، 1387 ، 109 )

1-10-1- حدود و موقعیت ویژگیهای طبیعی

« شهرستان گرمسار در فاصله 110 کیلومتری جنوب خاوری تهران ، با مساحتی حدود 7970 کیلومتر مربع واقع است و در قدیم یکی از قصبات مهم و آباد شهر ری بود و «خوارری» نامیده می شده که مشتمل بر چهار بلوک: قشلاق بزرگ، ریکان، باتری و وارادان بود » . ( همان،13 )

« گرمسار از طرف شمال به فیروزکوه و دماوند و از خاور به شهرستان سمنان و از مغرب (باختر) به ورامین و قم و از جنوب به شهرستانهای اردستان و کاشان محدود است. از نظر موقعیت جغرافیایی گرمسار بین مدار 34 درجه و 28 دقیقه و 35 درجه و 30 دقیقه عرض شمالی و بین 51 درجه و 52 دقیقه تا 52 درجه و 55 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 856 متر است که در دامنه یک رشته کوه با جهت شرقی غربی واقع شده و مرکز این شهرستان با رشته کوه مزبور بیش از 8 کیلومتر فاصله ندارد. دشت گرمسار را از سه طرف کوه احاطه نموده و فقط سمت جنوبی آن بواسطه وجود کویر باز است، اما کویر مزبور نیز بیش از 48 کیلومتر مسافت ندارد و پس از گذشتن از آن به کوهی بنام سیاه کوه برخورد می نمائیم » . ( اسدی ، 1378 ، 13 )

« مرتفع ترین نقطه گرمسار قله ایست به ارتفاع 3055 متر واقع در کوه باغستان در شمال خاوری این شهرستان. و پست ترین نقطه آن نیز به ارتفاع 800 متر در مجاورت دریاچه نمک در جنوب باختری شهرستان گرمسار است ». ( همان ، 13 )

« طول دشت گرمسار از خاور به باختر 48 کیلومتر است، که از سر دره خوار با ارتفاع 885[1] متر آغاز و به ده نمک در خاور ختم می شود و عرض متوسط آن از شمال بجنوب معادل 27 کیلومتر می باشد. این ناحیه بشکل دلتایی بصورت جلگه آبرفتی پایکوه که از ته نشست مواد رسی و ماسه ای سیلابهای رودخانه حبله رود در روی زمینهای شوره زار بوجود آمده است و اکنون نیز عمق خاکهای رسوبی این منط

عکاس : سید حسن خدامی 20/7/88 ورودی شهر گرمسار تصویر( 1- 3)

1-10-2- ویژگی‌های جمعیتی شهرستان گرمسار

« براساس اطلاعات استخراج شده از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1375 ، گرمسار دارای 67847 نفر جمعیت بوده و به تعداد 16141 خانوار که از این رقم 9898 خانوار شهرنشین و 6243 خانوار روستایی را شامل می گردد که عمدتاً افزایش در مناطق شهری بوده است سرعت گرفتن روند تشکیل خانوارها در کانونهای شهری الگوی زیستی جمعیت بیشتر به سمت شهرنشینی گرایش یافته و در نهایت جمعیت 3/50 درصد شهرنشین این شهرستان به سال 1365 به رقم 4/62 درصد رسده است که این روند در اثر حرکت جمعیت از مناطق روستایی به مناطق شهری در طی ده سال از 1365 تا 1375 شدت یافته و به نحوی که میزان روستانشینی از 7/49 درصد به سال 1365 به 6/37 درصد در سال 1375 تنزل نموده. کاهش میزان روستانشینی مبین مهاجر فرستی شدید نواحی روستائی بوده، بدین ترتیب برابر آمار سال 1375 جمعیت ساکن در نقاط شهری این منطقه بالغ بر 42493 نفر (مرد 21776 نفر – زن 20717 نفر) و ساکنین نقاط روستایی نیز 25354 نفر (مرد 12970 نفر – زن 12384 نفر) می باشد » . ( همان ، 520 )

1-10-3- وضع سواد و وضعیت اشتغال

« میزان با سوادی در جمعیت 6 ساله و بالاتر شهرستان گرمسار از حدود 70 درصد به سال 1365 به 2/80 درصد رد سال 1375 رسیده است و این میزان در مناطق شهری 31911 نفر و در مناطق روستایی 16080 نفر می باشد که در مقایسه آمار سال 1365 میزان با سوادی، آهنگ سریع با سواد شدن مردم شهرستان را به خوبی نشان می دهد » . ( همان ، 521 )

« جمعیت شاغل شهرستان با نرخ رشد سالانه معادل 8/2 درصد (در سطح استان) نزدیک به 18385 نفر در سال 1375 افزایش یافته که از این تعداد 11218 نفر شاغلین در مناطق شهری و 7167 نفر شاغلین مناطق روستائی را شامل می شود و این افزایش در حالی است که حجم جمعیت در همین مدت از رشد سالانه 4/1 درصد برخوردار بوده و بدین ترتیب رشد شاغلین بر رشد جمعیت فزونی چشمگیری یافته است و ان امر سبب گردیده که تکفل شغلی از 2/4 نفر (در سطح استان9 در سال 1365 به 6/3 نفر در سال 1375 کاهش یابد » . ( اسدی ، 1378 ، 521 )

جدول 1-1 : حجم و ترکیب جمعیت شهرستان گرمسار : 1375

گروه سنی	مرد و زن			ساکن در نقاط شهری		ساکن در نقاط روستایی		غیر ساکن
	جمع	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن	مرد	زن
4 – 0 سال 5 – 9 14-10 19-15 24-20 29-25 ساله 34-30 ساله 39-35 ساله 44-40 ساله 49-45 ساله 54-50 ساله 59-55 ساله 64-60 ساله 69-65 ساله 74-70 ساله 79-75 ساله 84-80 ساله 89-85 ساله 94-90 ساله 95 ساله و بیشتر نا مشخص	5853 8169 9107 6977 5608 6057 5136 4751 3649 2190 2041 1830 2284 1660 1174 762 338 151 61 46 3	3027 4106 4710 3500 2827 3138 2632 2592 1956 1054 999 812 1121 881 640 432 188 74 30 26 1	2826 4063 4397 3477 2781 2919 2504 2159 1693 1136 1042 1018 1163 779 534 330 150 77 31 20 2	1928 2726 3134 2166 1565 1794 1758 1880 1419 747 656 466 536 416 284 178 78 25 9 10 1	1757 2686 2960 2156 1707 1873 1715 1560 1137 705 520 516 548 379 230 134 75 35 14 10 0	1099 1380 1576 1334 1262 1344 874 712 537 307 343 346 585 465 356 254 110 49 21 16 0	1069 1377 1437 1321 1074 1046 789 599 556 431 522 502 615 400 304 196 75 42 17 10 2	0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0	0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
جمع گرمسار	67847	34746	33101	21776	20717	12970	12384	0	0

مأخذ : مرکز آمار ایران – گزارش 31012-تاریخ 9/6/76 – ص 1

1-10-4- تقسیمات داخلی

شهرستان گرمسار از نظر تقسیمات داخلی دارای سه بخش است . بنامهای : بخش مرکزی به مرکزیت شهر گرمسار، مرکز این شهرستان و بخش آرادان به مرکزیت شهر آرادان بخش ایوانکی به مرکزیت شهر ایوانکی است.

« هر یک از بخش ها سه گانه فوق از یک یا چند دهستان شده اند که هر دهستان مجموعه ای از دهات و روستاهای واقع در محدوده این شهرستان را شامل می شوند که بترتیب عبارتند از:

1- بخش مرکزی: محدوده دهستان لجران (قشلاق سابق) و حومه (کردوان یاریکان سابق) و روستاهای تابعه آن را در بر می گیرد.

2- بخش آرادان: از مجموعه مراکز جمعیتی دو دهستان کهن آباد (آرادان سابق) و یاتری و روستاهای آن تشکیل شده است.

3- بخش ایوانکی که در محدوده روستاهای تابعه این بلوک قرار دارد » . ( همان ، 448 )

1-10-5- نژاد مردم گرمسار

« مسئله وحدت نژاد امروزه برای یک شهرستان یا یک کشور مفهوم حقیقی ندارد و ( و عوامل متعددی از جمله ) عوامل طبیعی و انسانی در تغییر و اختلاط نژاد موثرند. دراثر آمیزش یا مهاجرت و لشکرکشی ها، امکان و حدت نژاد خالص و یکنواخت در اغلب نقاط جهان از بین می رود. با این وصف باز مردمانی در نقاط دور افتاده وگوشه و کنار ایران یافت می شوند که بواسطه موانع طبیعی کمتر در تحت نفوذ نژادهای دیگر قرار گرفته و خصایص نژادی ایران قدیم را تا اندازه ای حفظ نموده اند » . ( اسدی ، 1378 ، 531 )

« دشت گرمسار بعلت قرار گرفتن در حاشیه کویر و گذشتن جاده های مهم قدیمی از این منطقه در گذشته محل عبور اقوام مختلف بوده و در مسیر لشکرکشی ها قرار داشت. گاه اتفاق می افتاد این طوایف بنا به عللی در منطقه مزبور سکونت اختیار می نمودند ولی وجود آب و هوای خشک و بیابانی و تابستانهای گرم و ناراحت کننده سبب گردید که اغلب ساکنین گرمسار را طوایف تبعیدی تشکیل دهند و دولت های وقت ایلاتی را که با چپاول و اخلالگری نظم و امنیت را بر هم میزند، به این منطقه تبعید نمایند. در خلال این مدت عده‌ای از ساکنین اطراف نیز به علت سختی معیشت و ازدیاد جمعیت از موطن اصلی خود مهاجرت اختیار نموده و هنگام عبور در جلگه خوار مقیم گردیده‌اند » . ( همان ، 531 )

« جمعیت کنونی گرمسار در اثر آمیزش و اختلاط این گروه با تبعیدها بوجود آمده است. اگر چه این اقوام اغلب ایرانی و از ساکنین سایر نقاط ایران بوده و ریشه نژادی آریائی دارند با توجه به اختلافی که در طرز زندگی و آداب و رسوم و اخلاق و حتی قیافه ظاهری آنان وجود داشت. خصایص قومی هر یک به نوبه خود در کلیه شئون اجتماعی و شکل و ساختمان بدنی اهالی گرمسار فعلی تاثیر بسزایی داشته است » . ( همان ، 532 )

1-10-6- زبان و لهجه های محلی[2] گرمساری

اهالی گرمسار همانند ساکنین دیگر نقاط ایران به زبان فارسی سخن می گویند و در مکالمه و کتابت و انجام امور روزمره از زبان فارسی، لهجه رسمی سیاسی وادبی همه ایران استفاده میکنند. عامه مردم این منطقه با این زبان آشنایی کامل دارند.

« اکثریت قریب به اتفاق مردم گرمسار، اغلب مهاجرین و افراد تبعیدی زمان گذشته هستند که بنا به عللی سیاسی و یا برای در هم شکستن قدرت و نفوذ ایلات به وسیله حکام وقت به این شهرستان کوچانده شده اند. مهاجرین و تبعیدیها علاوه بر آشنایی با زبان فارسی،‌به لهجه محلی موطن اصلی خود نیز سخن میگویند. امروزه در اثر آمیزش با یکدیگر، این طوایف رفته رفته زبان و گویش قومی خویش را فراموش کرده اند و دیری نخواهد گذشت که تکلم به لهجه های محلی به کلی منسوخ خواهد شد » . ( اسدی ، 1378 ، 541 )

1-10-7- مذهب مردم گرمسار

« اهالی گرمسار، مانند دیگر نقاط هنگام فتح ایران به دست سپاهیان اسلام پیرو آئینهای زردشتی، یهودی و دیگر آئینهائی که در زمان ساسانیان رواج داشت بودند. در سال بیست و دوم هجرت، زمان خلافت عمر مسلمین بر ری و خوار و دامغان و قومس تسلط یافتند در حمله مسلمین به ری ، سیاه و خش حاکم ایرانی ری کشته شد و سپاهیان وی فرار کردند و به طرف قومس و دامغان رفتند و نعیم بن مقرن به قتل و غارت مردم ری دست در آورد و قرار شد که مردم ری به مسلمین جزیه دهند » . ( همان ، 544 )

ولی امروزه اکثر قریب به اتفاق مردم شهرستان گرمسار پیرو دین اسلام و مذهب شیعه اثنی عشری و غیر از مذهب شیعه اثنی عشری ، دسته ای از افراد تیره قزلو ساکنین قریه فند و شه سفید گرمسار پیرو طریقه تصوفند.

1-10-8-آداب و اخلاق – عقاید و افکار

بحث در باره آداب و اخلاق یک قوم محتاج به تحقیقات عمیق و صرف وقت طولانی و دقت نظر کافی است و باید سالیان دراز تفحص نمود تا بتوان خصایص اخلاقی قومی را تحت شمار آورد. در این نوع تحقیقات می بایست در کوچکترین خصال افراد دقیق شد و علت آن را جستجو نمود.

« گذشته از عوامل طبیعی که مهمترین عامل موثر در آداب واخلاق است، جهات اقتصادی و وقایع تاریخی را نیز نباید نادیده انگاشت. محیط جلگه ای و هموار و فضای باز گرمسار، اهالی این سامان را مردمانی بلند نظر و نسبت به مادیات کاملاً بی اعتنا بار آورده است. عدم توجه به مسائل مادی سبب شده که ثروتمندان در گرمسار انگشت شمارند و این دسته از اهالی نیز اشخاصی هستند که از نقاط مجاور این منطقه برای جمع آوری پول و اندوختن مال و منال به این ناحیه پای نهاده اند». ( اسدی 1378 ، 677 )

« گرمساریها مردمانی میهمان نوازند و علاقه مندند از شخص تازه وارد تا سر حد امکان پذیرائی نموده و رضایت میهمان را سبب خشنودی خداوند می دانند. خشکی هوا واختلاف درجه حرارت شبانه روزی و فصلی همچنین زندگی در بیابانها و مبارزه با مشکلات عدیده طبیعی در روحیه و طرز فکر افراد این شهرستان اثری عمیق بر جای گذارده، مخصوصاً افراد ایلاتی این منطقه طبعاً مردمانی کار کشته و خشن و پر استقامت بار آمده اند. وفای به عهد و تعصب در حفظ آداب و سنن قومی و حس استعانت و معاضدت و همکاری که زائیده زندگی در حاشیه کویر و چنین محیط جغرافیایی است، از سرشت اخلاق و طبیعت ساکنان این شهرستان می باشد » . ( همان ، 677،678 )

« مردم گرمسار نسبت به امور مذهبی عصبیت زیادی نشان نمی دهند و در این زمینه همیشه روش اعتدال و میانه روی را در پیش دارند و عدم وحدت قومی و بیم استفاده از حربه دین توسط اشخاص مخالف به نفع دار و دسته خود سبب شده که اهالی این سامان همیشه حد اعتدال را در امور دینی و مذهبی و مسائلی در این زمینه پیشه خود سازند و به جای جنگ و جدل در این قبیل موارد از راه بحث و استدلال نسبت حل اختلاف نظرهای فی مابین اقدام می نمایند » . ( همان 677 ، 678 )

1-10-9- سرگرمیها، جشنها و همگروهی‌ها

« در گذشته اکثریت جامعه گرمسار به عنوان رعیت در زمینهای مالکین به کشت و زرع مشغول بودند و یا عده ای به نام چوپان، ساربان، فعله و خدمه در خدمت اقلیتی بودند از در صاحبان املاک و دام که به ارباب مشهور بودند و نیز عده قلیلی که به شغل تجارت و کسب اشتغال داشتند و از حاصل دسترنج اکثریت زحمتکش،‌ ثروتهای سرشاری اندوخته و اوقات خود را به سرگرمیها و همگروهیهایی که در آن دوره به وجود آمده بود می گذراندند. از جمله این سرگرمیها گرد آمدن طبقات مرفه الحال در منزل یکدیگر بود که به خوشگذرانی و سماع و دیگر وسایل اوقات خود را سپری می نمودند. نوازندگی وآواز خوانی هم از ویژگیهای این مکانها بود و گروهی از نوازندگان به این مجالس ثروتمندان و محل آسایش و آرامش آنان آمد و شد داشتند. اغلب این نوازندگان و خوانندگان اهل قریه پاده بودند و صاحبان مال و مکنت برای اینکه از آنان بیشتر در مجالس وسیله گروه مطربان تمجید و تعریف شود در بخشش و دادن انعام به یکدیگر پیشی می جستند و در مقابل گروه مطرب، عده ای نوازنده سازهای محلی از جمله سرنا و دهل و چوگور و نی بودند که در جشنها و عروسیها و مجالس عمومی خوانندگان ترانه های اصیل محلی و سرودهای ملی و حماسی را همراهی می نمودند و در نزد عامه مردم گرمسار حتی نسلهای آینده نامشان به نیکی یاد می شود. از این دسته نوازنده سرنا که به «عاشق» معروف بودند، عاشق علی بابا و عاشق شیر علی را میتوان نام بر د » . ( اسدی 1378 ، 678 ، 679 )

« گروههای متوسط الحال و زحمتکش جامعه گرمسار نیز در فرصتهای مناسب پس از فراغت از کار روزانه و انجام وظایفی که عهده دار بودند، گرد هم جمع شده و با پذیرایی ساده و بی آلایش صاحب خانه و نواختن سازهای محلی و خواندن ترانه های محلی که به بیت خوانی مشهور بود خستگی ناشی از فعالیت را جبران می نمودند و با روحیه شاد و شاکر از نعمتهای خداوند یکتا برای کسب روزی تلاش می کردند. گروهی نیز در مرکز بلوک خوار و چند روستای بزرگ و قهوه خانه ها حضور می یافتند و با صرف چای و گفتگو با دوستان و اشنایان اوقات استراحت را سپری
می ساختند » . ( اسدی 1378 ، 679 ، 680 )

« از سرگرمیهای دیگر مردم گرمسار در گذشته شکار بود که از روزگاران کهن در ایران رواج داشت و برای این سرگرمی از تفنگ استفاده می شد و در زمستان به شکار پرندگان مهاجر می پرداختند و در فصل تابستان زمان سکونت در ییلاق که معمولاً در کوههای منطقه فیروزکوه و دماوند بود به شکار کبک و کل و بز و قوچ و میش وحشی می‌پرداختند. ضمناً برای شکار آهو که در کویر جنوب گرمسار به حد وفور یافت می شد، از سگهای شکاری که به تازی معروف بود استفاده می کردند که در دستگاه شکارچیان و مالکین تربیت و نگاهداری میشد » . ( همان ، 680 )

« بازیهای دسته جمعی چون توپ بازی و کشتی گیری و دیگر مراسم معمول آن زمان از سرگرمیهای دیگر متداول بین ساکنین منطقه به شمار می رفت. اسب وسیله ای بود که برای رفت و آمد و مسافرت از آن استفاده می گردید. ضمناً اسب سواری یکی از روشهای اهالی بود و در مراسم عروس، مسابقات اسب دوانی نیز انجام می گرفت و از سوی صاحب عروسی جوایزی برای برندگان این مسابقه ها در نظر گرفته می شد. با ورود اتومبیل و موتور سیکلت و دوچرخه در عرصه زندگی اهالی گرمسار استفاده از اسب وتربیت آن به بوته فارموشی سپرده شد. همانگونه که بازیهای جدید نظیر: فوتبال و والیبال و غیره جایگزین ورزش و سرگرمیهائی چون توپ بازی (آقاج توپی) گردید » . ( همان 680 )

از دیگر همگروهیهای عمده مردم گرمسار شرکت در برگزاری جشنهای مذهبی و ملی است که در گذشته با تشکیل مجلسهای شادی و ساز و سرور بر پا می گردید و در زمانهای بعد تا به حال نیز از رواج نیفتاده است. از جمله آئین سالروز ولادت حضرت مهدی (عج) امام دوازدهم و چون ایرانیان از روزگاران که همواره در انتظار چنین غایب منتظر بوده و هستند از برگزاری آئینهای بسیار در این مورد دریغ نداشته و هر سال بر آئینهای این جشن بزرگ افزوده اند.

« از جشنهای ایرانی قدیم که حالیه نیز مقام و مرتبه دیرین را تا اندازه ای حفظ کرده و مردم گرمسار نیز به برگزاری آن پایبندند تنها نوروز است. در این ایام همچنانکه حالیه نیز مرسوم است، گرمساریها با انجام خانه تکانی گرد وغبار از در و دیوار خانه می زدایند و با شستشوی وسایل زندگی و نظافت کامل محل زندگی به محیط زیست خود صفا و طراوتی نو می بخشند و به خوی دیرینه خود جامه ای نو در بر می کنند و به دیدار بزرگان برای تبریک نوروز و سال نو می روند.آنان با میوه و شیرینی و دیگر خوراکیها دهان خود را شیرین می نمایند و به رسم دیگر نقاط ایران پس از دیده بوسی کوچکتر ها از بزرگان عیدی دریافت می نمایند. در گذشته ای نه چندان دور رسم بر این بود که کدبانوی خانه با پختن انواع شیرینی خانگی همچون: حلوا کنجدی ، نان یوخا و آبنبات شکری و غیره از میهمانان پذیرائی می کرد و به جوان و بچه ها تعدادی تخم مرغ رنگ شده به فرا خور حال هدیه و عیدی میدادند و بازی با تخم مرغ رنگی از جمله سرگرمیهای جوانان در این ایام فرخنده به شمار می رفت » . ( اسدی ، 1378 ، 681 )

از جشنهای آتش افروزی ایرانیان، «جشن سوری» هنوز هم باقی است و به چهارشنبه سوری معروف است. مداومت آئین جشن مذکور تا روزگار حاضر در بین گرمساریها چون دیگر هموطنان، ما را به تداول آن در زمانهای گذشته خستو (اعتراف) می کند.

رسمهای دیگر در همگروهیهای گرمساریها، رواج و پایبندی به بر پاداشتن عزای اهل بیت، و مجلسهای روضه خوانی و وعظ و عزاداری در ایام ماه محرم و رمضان و لیالی احیاء و همانند اینها است.

1-10-10- آب و هوا

« منطقه گرمسار که در فاصله 110 کیلومتری جنوب خاوری تهران قرار گرفته ، قسمتی از فلات مرکزی ایران است و آب و هوایی مشابه با سایر نقاط حاشیه فلات را دارا است .

«تابستان‌های این ناحیه بسیار گرم وخشک می باشد وهمین خشکی هوا است که حرارت و دمای بیش از حد معمول را قابل تحمل نموده است. در فصل تابستان گاهی دماسنج حتی دمائی معادل 46 درجه سانتیگراد را در مرکز گرمسار نشان می دهد ولی بعکس تابستان، زمستانهای ان نسبتاً تعدیلی در میانگین دمای سالیانه آن بعمل می آید، اغلب اتفاق می افتد در روزهای صاف زمستانی نسیم سردی که از سمت جنوب باختری می وزد، هوای این ناحیه را بسیار سرد می نماید و دراین موقع دماسنج درجه زیر صفر را نشان میدهد ، ولی بطور کلی مدت روزهای سرد و یخبندان در اینجا چندان زیاد نیست. حداقل وحداکثر دما (درجه حرارت) این منطقه بین 8- و 44+ درجه می باشد » . ( اسدی ، 1378 ، 82 )

« آب و هوای گرمسار را می توان در نتیجه برخورد و تاثیر وضع اقلیمی کویر و کوههای البرز بر روی یکدیگر مشخص نمود زیرا دراثر برخورد، این دو نوع آب و هوای متفاوت عمل یکدیگر را تا اندازه ای خنثی می نمایند. برای اثبات این امر آب وهوای فیروز کوه واقع در کوههای البرز را با آب و هوای دشت گرمسار مقایسه می کنیم. این دو ناحیه بیش از 60 کیلومتر از یکدیگر فاصله ندارند در حالیکه دارای دو نوع آب و هوای مختلف، مرطوب معتدل وخشک بیابانی می باشند و زمانیکه دماسنج دمای گرمترین فصل سال درگدوک فیروز کوه 18+ درجه سانتیگراد را نشان می دهد گرمسار از هوائی با دمای 44+ درجه سانتیگراد برخوردار است » . ( همان ، 83 )

بطور کلی می توان گفت که وجود گرمسار در ناحیه بیابانی خشک، تنها بواسطه وجود رودخانه حبله رود است که این جلگه پای کوه را بصورت یک منطقه بزرگ کشاورزی در کنار یکی از کویرها و صحاری خشک وسوزان جهان ایجاد نموده است.

1-10-11- رودها

« در کشور ایران بعلت کمی باران و وجود آب و هوای خشک، رودهای بزرگی مانند نقاط دیگر جهان وجود ندارد و بیشتر رودهای این کشور کم آب و با شیب تند در مسیر کوتاه خود با تغییر فاحش مقدار آب، در فصول مختلف سال در جریانند و حتی بعضی از آنها در فصل تابستان بکلی خشک می شوند و گاه اتفاق می افتد جریان آبی به مقدار کم و ناچیز را در این سرزمین بنام رود می شناسند . رودهای گرمسار نیز ماننداغلب رودهای ایران کم آب وعبارتند از:

حبله رود[3]

نام این رود در کتب قدیم، هیلرود و حبله رود(تصویر 1-4)نیز آمده است. حبله رود تنها رودی است که کشت و زرع گرمسار را مشروب می نماید. سرچشمه این رود از کوههای شمالی فیروز کوه است و شاخه اصلی آن از کوههای ساوواشی به نام رود گلزگن سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از تنگه واشی و عبور از چمن فیروزکوه به دو رود دیگر می پیوندد و این دو رود عبارتند از: رود گورسفید که از حوالی گردنه «بشم» سرچشمه می گیرد و در چمن گورسفید در شمال فیروز کوه جریان می یابدو رود دیگراز چمن شورستان و کنگرخانی گذشته و پس از اتصال به دو شاخه فوق الذکر بسمت مغرب روان میشود و شعب حبله رود عبارتند از: نمرود – دلیچای ».(اسدی ، 1378،95

عکاس: سید حسن خدامی 19/7/88 حبله رود ( تصویر 1- 4)

شاخه های فصلی حبله رود:

1- شاخه اشرف آباد (خشک رود). 2- رود شاخه شاهبلاغی (سقز دره).

شاخه های شور و زه آب حبله رود:

« لازم به ذکر است که در حد فاصل سیمین دشت و گرمسار، علاوه بر اینکه حبله رود از زمینهای شورعبور می کند، شاخه های شوری نیز بدان می پیوندد و در نتیجه آب حبله رود در گرمسار دارای شوری زیاد می گردد به نحوی که موجب تخریب اراضی دشت گرمسار دارای شوری زیاد می گردد به نحوی که موجب تخریب اراضی دشت گرمسار که بوسیله این رود آبیاری می گردد ، خواهد شد و اهم این شاخه های شور (تصویر 1-3) عبارتند از:

1- شوراب (شوره دره) 2- تلخ آب 3- کبوتر دره 4- غلام آب 5- رشید سلطان 6- خرس دره 7- عروس پران 8- ارزاق 9- ساری دره » . ( اسدی ، 1378 ، 98 ، 99 )

1-10-12- پستی و بلندی

« گرمسار دشت کم ارتفاعی است که از سه طرف بوسیله کوه احاطه شده، این کوهها بخشی از رشته کوه البرز جنوبی می باشد. این ناحیه از جنوب به کویر نمک منتهی می شود و پس از طی 48 کیلومتر بسمت جنوب به ارتفاعات سیاه کوه می رسیم که یکی از برجستگیهای منفرد در داخل فلات ایران است » . ( اسدی ، 1378 ، 31 )

و اما رشته کوه البرز در جنوب دریای خزر از سمت شمال به جلگه های گیلان و مازندران وگرگان مشرف است و دامنه جنوبی این رشته کوه به دشت قزوین و چاله های داخل دشت کویر و بیابان دامغان منتهی می گردد.

« البرز بوسیله رودهای بزرگی که بر دامنه های شمالی آن جریان دارد به سه واحد جداگانه تقسیم می شود:

1- واحد غربی: شمال ناحیه ای از دره سفید رود تا امتداد دره کرج و چالوس قرار دارد.

2-واحد مرکزی: که بین دره کرج و چالوس درباختر و دره های در بند و بابل در خاور واقع است.

3- واحد شرقی: از دره بابل و در بند شروع شده و دنباله آن با ارتفاع کم تا حوالی شهر شاهرود ادامه دارد » . ( اسدی ، 1378 ، 31 )

« کوههای اطراف دشت گرمسار و منطقه ایوانکی را میتوان به پنج دسته تقسیم نمود.:

1- کوههای غربی

رشته کوه مزبور بصورت دیواره ای در باختر دشت گرمسار قرار دارد و دنباله آن تا شمال باختری نیز امتداد می یابد. این کوه از دنباله بخش باختری رشته شمالی آغاز و بجانب باخترامتداد دارد و هر چه بسوی باختر پیش رویم از ارتفاع آن کاسته میشود. رشته مزبور را دو کوه مشخص تشکیل می دهند: (کوه سر دره و کوه مکرش[4])

2- کوههای شمالی

این رشته ازمرتفع ترین کوههای گرمسار(تصویر 1-5) می باشند و در دو طرف مجرای رودخانه حبله رود واقع و بطرف شمال غربی (شمال باختری) و خاور امتداد می یابد. مهمترین کوههای این رشته عبارتند از : (کوه کهلرز، شمشیر کوه یا کوه سرلک)

3- کوههای شرقی:

کوههای شرقی گرمسار از جنوب ده نمک (یکی از قراء تابع بخش ارادان گرمسار به فاصله آن تا مرکز شهرستان 40 کیلومتر است ) شروع شده و بشکل دیواره کم ارتفاعی بطرف جنوب امتداد یافته و دنباله آن به دماغه خاوری سیاه کوه و کوه سلطه برخودر می نماید و تا حوالی کاشان پیش می‌رود. » ( اسدی، 1378،

عکاس: سید حسن خدامی 1388/7/19 منظره ای ازکوههای شمالی گرمسار تصویر( 1- 5)

4- کوههای ایوانکی

سر دره(تصویر 1-6) و بلندیهای اطراف آن در حد فاصل بین دشت ایوانکی و دشت گرمسار قرار دارد و این دو منطقه را از یکدیگر جدا می سازد. ضمناً دو رشته کوه نیز در شمال و جنوب ایوانکی باجهت شرقی غربی قرار گرفته اند و بدین ترتیب ایوانکی را از سه طرف کوه در برگرفته و فقط این دشت از باختر با زمینهای هموار و فضائی باز بسمت دشت ورامین گسترش دارد » . ( اسدی ، 1378 ، 35، 38 ، 42 ، 43 )

عکاس: سید حسن خدامی 11/7/88 منظره ای ازکوههای سردره گرمسار تصویر(1-6)

1-10-13 - زندگی کشاورزی

« گرمسار منطقه ای است کشاورزی و امروزه نیز با وجودتوسعه امور خدماتی و پایه گذاری صنعت در این شهرستان حدود پنجاه درصد جمعیت شاغل آن از راه کشاورزی امرار معاش می کنند. گرچه سطح کشت در گرمسار درسالیان اخیر به میزان قابل توجهی افزایش یافته و استفاده از ماشین ، تسهیلاتی چشمگیر در کشت و کارایجاد نموده است » . ( اسدی ، 1378 ، 875 )

« رسوبات رودخانه حبله رود این ناحیه را بصورت جلگه ای آبرفتی و به یک منطقه بزرگ کشاورزی در آورده که از قدیم الایام به عنوان جزئی از ملک ری، یکی از مراکز مهم تولید غله کشور ایران به شمار می رفته . و اما در مقابل بارش زیر حد متوسط باران در این سرزمین، در منطقه گرمسار سطح تبخیر 24 برابر تراوشات جوی است و این خشکی و گرمی هوا و بالا بودن سطح تبخیر ایجاب می کند که زراعت این شهرستان به وسیله آبیاری و با استفاده از آب رودخانه و طرق مختلف استفاده از سفره های آبهای زیرزمینی صورت پذیرد. بدین ترتیب پراکندگی و بهره برداری از زمینها در روستاهای گرمسار از چگونگی بهره گیری از منابع آب و مقدار بارش سالیانه پیروی میکند و روستاها با توجه به مقدار معین آب مصرفی که دارند می توانند زمین کشاورزی دایر و آباد ، زیر کشت بگیرند و میزان آبدهی منابع محلی و مقدار تراوشات جوی سالیانه در قدرت اقتصادی خانوار روستائی اثر قابل توجهی دارد » . ( همان ، 875 )

1-10-14- محصولات کشاورزی

1- غلات:

« مهمترین محصولات کشاورزی گرمسار گندم و جو است. شرایط آب و هوائی و جنس خاک این منطقه بصورتی است که گندم و جو بهتر از هر گیاهی در ان پرورش می یابد و بدین جهت کلیه زراعت شتوی گرمسار را این دو نوع غله تشکیل می دهند. کشت گندم و جو از قدیم در این ناحیه متداول بوده و هر ساله علاوه بر مصرفه داخلی، مقداری گندم و جو به سایر نقاط کشور، مخصوصاً به شهرستانهای همجوار مانند: سمنان و دماوند و فیروزکوه صادر میشد».( اسدی ، 1378 ، 835 )

2- حبوبات

انواع بقولات از قبیل ماش و لوبیای چشم بلبلی و باقلا در گرمسار به عمل می آید لوبیا (تصویر 1-7) و دیگر حبوبات به همراه محصولات صیفی در کنار و حاشیه مزارع پنبه و باغها کشت می شد ولی سطح کشت این محصولات محدود است و میزان تولید حبوبات به جزء لوبیای چشم بلبلی، زیاد قابل توجه نیست و اغلب در داخل شهرستان به مصرف می رسند.

3- سبزیجات و محصولات جالیزی

انواع سبزیجات درباغات گرمسار به عمل می آید. همچنین گوجه فرنگی و
بادمجان (تصویر 1-8) و پیاز نیز در زمینهای محصور نزدیک مناطق مسکونی روستاها و باغچه ها کشت می شود و کشت کاهو و کلم نیز به مقدار محدود تولید می گردد و معمولاً این محصولات را نیز جهت مصرف داخلی می کارند ولی با تاسیس کارخانه تولید رب گوجه فرنگی ، در سالیان اخیر میزان تولید آن رو به افزایش است.

همچنین چندیست کشت سیب زمینی نیز در این منطقه رایج گردیده و از نظر زیر کشت این محصول و مقدار تولید بعد از گوجه فرنگی و در درجه دوم اهمیت قرارداد.

محصولات جالیزی گرمسار عبارتند از: خیار که میزان تولید آن با سطح گسترده کشت در نواحی همجوار از جمله ورامین و دماوند و فیروز کوه قابل قیاس نیست. کشت هنداونه و طالبی نیز بصورت آبی در این شهرستان رواج دارد و بخشی از آن را در حاشیه مزارع و جالیز خربزه می کارند و محصول طالبی و هنداونه گرمسار بیشتر برای مصرف اهالی منطقه است و مازاد مصرف داخلی به دیگر نقاط از جمله تهران حمل می گردد. معروفترین فرآورده جالیزی گرمسار، خربزه است (تصویر1-9) که در زمره تولیدات مهم کشورمان محسوب می‌شود.

4-کشت علوفه

کشت گیاهان علوفه ای در گرمسار با سطحی نسبتاً گسترده، در یونجه کاری(تصویر 1-10) خلاصه می شود و کشت انواع دیگر گیاهان علوفه ای از نوع شبدر و سایر گیاهان مشابه یا بسیار اندک و قابل ذکر نیست و یا به علت وضع آب و هوائی و محدودیت آب است که اهالی به کشت این نوع محصولات علاقه ای نشان نمی دهند و با وجودیکه منطقه گرمسار از نظر دامداری و پرورش انواع دام اهمیت دارد، علوفه مورد نیاز دامداران از نواحی دیگر تامین میشود و یا برای تغذیه دامهایشان از جو و ذرت و کاه و محصول یونجه تهیه شده در محل استفاده می کنند و زمان مراجعت دامها به قشلاق و گذراندن فصل پاییز و زمستان از چرای در زمینهای زیر کشت غلات و پنبه پس از برداشت محصول نیز بهره گیری می شود.

5-زراعتهای صنعتی

قسمت عمده کشت تابستانه (صیفی) شهرستان گرمسار را گیاهان از نوع صنعتی تشکیل می‌دهد و بدین سبب اهالی محل کاشت زراعتهای صنعتی را صیفی کاری می نامند و این محصولات دانه های روغنی و پنبه (تصویر 1-11) را شامل می شود.

عکاس: سید حسن خدامی 20/7/88 مزرعه لوبیا (تصویر 1-7)

عکاس: سید حسن خدامی 20/7/88 بوته بادنجان (تصویر 1-8)

عکاس :سید حسن خدامی 20/7/88 مزرعه خربزه در گرمسار (تصویر 1-9)

عکاس: سید حسن خدامی 20/7/88 مزرعه یونجه در گرمسار (تصویر 1-10)

عکاس: سید حسن خدامی 19/7/88 مزرعه پنبه در گرمسار (تصویر 1-11)

1-10-15- درختان میوه گرمسار (باغداری)

مهمترین درخت میوه شهرستان گرمسار عبارت از درخت انجیر وانار و انگور و سنجد است. درخت سنجد را درکنار خیابانها و حاشیه اطراف باغها می کارند و میوه درخت سنجد آن از اهمیت چندانی برخوردار نیست و در گذشته اغلب از چوب آن برای سوخت استفاده می شد.

انجیر(تصویر1-12)مهمترین محصول درختی گرمسار را تشکیل می دهد که گروهی از کشاورزان این ناحیه قسمت عمده حوائج زندگی خود را با فروش این محصول جبران می نمایند. انجیر گرمسار به دو صورت فروش می رسد: میوه تازه آن در اواخر مرداد ماه به دست می آید و برای فروش به تهران و نقاط دیگر کشور حمل می شود و قسمت دیگر را بصورت انجیر خشک در زمستان‌مصرف‌می‌نمایند.

درخت انار(تصویر1-13)نیز در گرمسار به خوبی می روید و قسمتی از باغها را به کشت درخت انار اختصاص داده اند و انار در تمام روستاهای گرمسار به عمل می آید، اما در روستاهای تابعه بخش ایوانکی مخصوصاً روستای گنداب و کرک به داشتن نوع مرغوب انار و باغات گسترده‌ای از این محصول معروف است.

درخت مو(تصویر1-14) همانند اغلب نقاط ایران با آب و هوای خشک و نیمه بیابانی گرمسار سازگار است و تقریباً در تمام نقاط گرمسار پرورش می یابد. وسعت باغهای انگور گرمسار پس از باغهای انجیر وانار در مرحله سوم اهمیت قرار داردو تولیدات انگور گرمسار بیشتر به مصرف داخل شهرستان می‌رسد.

با توجه به جنس خاک و شوری زمینهای گرمسار و آب و هوای نیمه بیابانی در سالیان اخیر کشت درخت بادام و پسته(تصویر1-15) وزیتون(تصویر1-16) نیز در این شهرستان رایج شده است.

عکاس :سید حسن خدامی 20/7/88 درخت مو (تصویر 1-14)

عکاس: سید حسن خدامی 20/7/88 درخت پسته (تصویر 1-15)

عکاس: سید حسن خدامی 19/7/88 باغ زیتون درگرمسار (تصویر 1-16)

1-10-16-پوشش گیاهی

« از نظر پراکندگی مکانی پوشش گیاهی گرمسار را می توان به شکل ذیل تقسیم بندی نمود.

1- قسمت شمال و شمال باختری و شمال خاوری

که دارای پوشش گیاهی از نوع: گندمیان – جو وحشی – کما و باریجه – نعنا کوهی – کاهوی وحشی که از گونه های علفی منطقه به شمار می روند .

2-پوشش گیاهی خاوری منطقه

که اهم آن از گیاهانی نظیر : خارشتر (خار مغیلان) ، شنگ، گون – جارو- (کور) – گز(تصویر1-17)و غیره تشکیل می شود.

عکاس:سید حسن خدامی 19/7/88 بوته های گزدرگرمسار (تصویر 1-17)

3- پوشش گیاهی باختر

عبارتند از گیاهانی همچون : علف پشـمی- گون –قیج – علف شـــور – خارشتر و اسپند می باشد. » . ( اسدی ، 1378 ، 902 )

یکی از انواع نباتات طبیعی گیاهان دهنی یا روغن دار است که اقسام بسیار دارد و درگرمسار فقط کرچک و کنجد کشت می شود. این نباتات را در فصل تابستان روی مرزهای مزرعه پنبه می کارند و ازلحاظ نوع محصول بسیار عالی است ولی از نظر کمیت چندان قابل توجه نبوده و رقم قابل ملاحظه ای را نشان نمی دهد. منداب نیز در کشتزارهای گرمسار می روید، اما استفاده ای از آن نمی شود.

1-10-17-حیوانات وحشی:

نیزارها و بیشه های جنوب گرمسار پناهگاه انواع حیوانات وحشی است که اهم آنها عبارتند از: آهو که بصورت دسته های متعدد دیده می شود، این حیوان روز را در نیزارها بسر برده و شب برای تغذیه به کشتزارهای دهات جنوبی گرمسار می آید. در دامنه های سیاه کوه نوع دیگری از آهو به نام جیبیر وجود دارد که از لحاظ جثه از آهو کوچکتر است.

حیوانات وحشی دیگراز قبیل: روباه، شغال، خرگوش، گرگ، کفتار و سنجاب نیز در بوته زارها و بیشه های جنوب گرمسار وجود دارد و اهالی این حیوانات را به علت زیانهای آنها بدامها و حیوانات اهلی از بین می برند و حتی از پوست انواع خرگوش و روباه نیز هیچگونه استفاده مادی نمی شود.

« در کوه های شمال گرمسار بز کوهی فراوان است. شکارچیان گرمسار دامنه فعالیت خود را تا سیاه کوه درجنوب کویرهای گرمسار توسعه داده اند، دراین کوهها شکارهای عظیم الجثه مانند: نوعی بز کوهی بسیار بزرگ و گورخر و غیره یافت می شود و اهالی برای استفاده از گوشت و پوستشان آنها را شکار می نمایند » . ( اسدی ، 1378 ، 195 )

انواع پرندگان وحشی بصورت دستجات مختلف در نیزارها و آبهای جنوب گرمسار وجوددارند. از پرندگان مهاجر غاز وانواع مرغابی در فصل زمستان در این ناحیه بحد وفور وجود دارد. پرندگان دیگری از قبیل: درنا، آهوبره، زنگوله بال و حواصیل و کبک و تیهو و مرغابی حنائی در گرمسار فراوان است.

1-10-18-زندگی دامپروری

« وجود آب و هوای نیمه بیابانی و خشک گرمسار و آب و هوای معتدل کوهستانی ناحیه دماوند و فیروزکوه در کنار هم با شرایط اقلیمی متفاوت، از جمله اختلاف دمای تابستان و زمستان و پوشش گیاهی متنوع در مراتع کوهستانی اطراف و دشت گرمسار، موجبات فعالیت دامپروری را برای اهالی این منطقه از قدیم الایام فراهم ساخته است. دامپروری نیز یکی از طرقی است که مردم این سامان برای رفع نیازهای زندگی خود بدان اشتغال می ورزند. دامداری در گرمسار نیز عمدتاً مانند سایر نقاط ایران در حالت متوسط دیده میشود و اغلب دامدارن این ناحیه را ایلات تشکیل می دهند و دامهایشان به

پیروی از شرایط آب و هوائی و پوشش گیاهی ویزه این منطقه از دامهای کوچک چون گوسفند و بز(تصویر1-18)به جهت سازگاری با راه پیمائیهای طولانی و علوفه ناچیز و ریز فراهم آمده است » . ( اسدی ، 1378 ، 907 )

عکاس :سید حسن خدامی 20/7/88 گوسفند و بز (تصویر 1-18)

قبل از مکانیزه شدن امور کشاورزی؛ بکارگیری گاو در کارایی کشاورزی بیشتر مورد توجه بود ولی امروزه گاوداری های صنعتی جای گاوداری های سنتی را گرفته است. در خانواده های روستایی گرمسار تعدادی مرغ و خروس و بعضاً اردک و غاز و بوقلمون جهت مصارف شخصی و عرضه به بازارهای محلی نگهداری و پرورش داده می شود.

پرورش دیگر دامهای اهلی از جمله شترواسب والاغ(تصویر1-19) نیز در گرمسار، برای بارکشی و حمل محصولات کشاورزی و تهیه هیزم برای سوخت متداول بود. شترداری پیشه عده ای از اهالی این منطقه بود و مخارج زندگی آنان از طریق حمل و نقل کالاهای مختلف با شتر تامین تامین می شد، مخصوصاً نیازهای اهالی برای جابجایی وسایل زندگی هنگام کوچ و ییلاق و مراجعت به قشلاق به وسیله شتر مرتفع می گردید، از سوی دیگر آزاد بودن چرای شتر در مراتع و بوته زارهای جنوب گرمسار، تسهیلاتی را در امر پرورش این حیوان فراهم نموده بود.

عکاس: سید حسن خدامی 20/7/88اسب (تصویر 1-19 )

1-10-19-صنایع دستی

پایه واساس صنایع در گرمسار قدیم با الهام از به هم آمیختن ذوق و سلیقه و استعداد هنری، اقوام مهاجر در این منطقه حاشیه کویر و نیازهای نوع معیشت کشاورزی وایلاتی بنیان گذاشته شده و این شیوه زندگی و خصوصیات قومی موجبات توسعه انواع صنایع دستی رایج در شهرستان گرمسار را فراهم ساخته که عبارتند از : 1- نوع صنایع نساجی است که از پشم گوسفندان و پنبه تهیه می شود از قبیل : جاجیم – گلیم – قالی(تصویر1-20) 2- نجاری و خراطی 3- آهنگری 4- کوزه گری و سفال پزی 5- نمد مالی

مونوگرافی شهرستان بوکان تکیه بر آداب و رسوم ازدواجحیوانات وحشیدرختان میوه گرمسار (‌باغدار ی)‌